Âàñèëèé Ãåëëà, ðîäèâøèéñÿ â 1906 ãîäó â ñ.Êîâàëåíêîâêà íûíåøíåãî Êîáåëÿöêîãî ð-íà Ïîëòàâñêîé îáëàñòè, ðàññêàçûâàåò î òÿãîòàõ, êîòîðûå ïðèøëîñü ïåðåæèòü åãî ñåìüå - ðàñêóëà÷èâàíèè, ãîëîäå, ðåïðåññèÿõ, âå÷íûõ ïîèñêàõ ìåñòà æèòåëüñòâà è ðàáîòû. Ïðèâåäåí ôðàãìåíò âîñïîìèíàíèé Â.Ãåëëû, â êîòîðîì óïîìèíàåòñÿ ïðåäñòàâèòåëü ôàìèëèè Ïîðóáàé, æèòåëü ñ.Êîâàëåíêîâêà.
Èñòî÷íèê - Ãðîìàäñüêèé ïðîåêò: ìàòåð³àëè êîì³ñ³¿ Êîíãðåñó ÑØÀ ïî óêðà¿íñüêîìó ãîëîäó 1932-33 ðîê³â íà ìåðåæ³
http://maidan.org.ua/holodomor/zmist3.htmlWasyl Gella, b. April 22, 1906, in the small (14 families) khutir of Kovalenkivka in Poltava region, the youngest of four sons. Narrator's father was quite well-to-do with 45 desiatynas (over 120 acres) of land and died of starvation in 1932. Most of the latter's land was taken in the 1920s, but he still retained almost 25 acres. A state farm was established in the area in 1928, and the rest of the land was taken in dekulakization. Narrator is from time to time prompted by his wife Irena Gella, who is also present. The wife's father and sister also perished in the famine. Also includes remarks from narrator's daughter (Larissa Ruditsch), who was five years old during the famine. Narrator describes endless movements from place to place to escape the kulak label and to find work.
Ïèòàííÿ: Ïðîøó ïîäàéòå Âàøå ïîâíå ³ì'ÿ é ïð³çâèùå.
³äïîâ³äü: Âàñèëü Ãåëà.
Ïèò.: Òàê, ³ äàòó ³ ì³ñöå Âàøîãî íàðîäæåííÿ?
³ä.: Äâàäöÿòü äðóãîãî êâ³òíÿ 1906-ãî ðîêó.
Ïèò.: Áóäü ëàñêà, ìîæåòå äàòè äîêëàäíî ì³ñöå, ÿê íàçèâàëîñÿ ñåëî ÷è õóò³ð, äå Âè íàðîäèëèñÿ?
³ä.: Êîâàëåíê³âêà.
Ïèò.: Õóò³ð?
³ä.: Òàê.
Ïèò.: À ÿêà îáëàñòü öå áóëà?
³ä.: Ïîëòàâñüêà.
Ïèò.: Ñê³ëüêè áóëî â Âàø³é ðîäèí³, ñê³ëüêè áðàò³â, ñåñòåð Âè ìàëè?
³ä.: Íàñ áóëî, â íàø³é ðîäèí³, òðè, òðè áðàòè: Ïåòðî, Ôåä³ð ³ ÿ, Âàñèëü.
Ïèò.: ×è áóëè ñåñòðè?
³ä.: Íå áóëî.
Ïèò.: Íå áóëî?
³ä.: ijâ÷àò íå áóëî.
Ïèò.: Íå áóëî ä³â÷àò. Òàê ùî Âè áóëè íàéìîëîäøèé?
³ä.: Òàê.
Ïèò.: À ñê³ëüêè çåìë³?
³ä.: Ãîñïîäàðñòâî áóëî, ïðè áàòüêîâ³ áóëî 45 äåñÿòèí.
Ïèò.: Òî öå âåëèêå ãîñïîäàðñòâî?
³ä.: Íå òàê, íó, à âæå çàìîæíå.
Ïèò.: Çàìîæíå?
³ä.: Çàìîæíå ãîñïîäàðñòâî áóëî.
Ïèò.: ² ÿê, ñèíè âñ³ áóëè íà ãîñïîäàðö³, ÷è ò³ëüêè...
³ä.: Íà ãîñïîäàðö³.
Ïèò.: Âñ³?
³ä.: Ò³ëüêè ãîñïîäàðêà áóëà.
Ïèò.: Âñ³ çàéìàëèñÿ, òàê? Äîáðå, à ÿêî¿ âåëè÷èíè áóëî Âàøå ñåëî, ñê³ëüêè òàì áóëî õóòîð³â ÷è õàò?
³ä.: ×îòèðíàäöÿòü õàò.
Ïèò.: ² ÿê³ òî áóëè - çàìîæí³ áóëè ñåëÿíè?
³ä.: ͳ. Ï'ÿòü ãîñïîäàðñòâ áóëî çàìîæí³õ, à òî òàê³, ÿê êàæóòü: ïðîëåòàð³àòè.
Ïèò.: Ñåðåäí³, à òî é á³äí³?
³ä.: À òî é á³äí³, áåççåìåëüí³ áóëè.
Ïèò.: Òàê ùî Âè êàæåòå - 14 õóòîð³â, òî ñê³ëüêè òî?
³ä.: Õàò.
Ïèò.: Òàê. ×è Âè ïàì'ÿòàºòå ÷è â ñåë³ ó Âàñ áóâ ðàäãîñï - ñòâîðèëè â Âàñ ðàäãîñï?
³ä.: Î, í³!
Äðóæèíà ñâ³äêà: Ðàäãîñï.
Ïèò.: Òî í³÷îãî.
³ä.: Òî íàçèâàâñÿ ïåðøå ðàäãîñï.
Ïèò.: Çàñíóâàâñÿ ïåðøå ðàäãîñï? Â õóòîð³?
³ä.: Ðàäãîñï.
Ïèò.: À êîëè òî áóëî, ÷è Âè ïðèãàäóºòå?  ÿêîìó ðîö³?
³ä.: Ó 28-ìó, 1928-ìó.
Ïèò.: ² õòî âñòóïèâ äî òîãî ðàäãîñïó?
³ä.: Ìàéæå ò³ õóòîðÿíè, ÿê³ òàì áóëè, ç á³äíî¿ êëàñè.
Ïèò.: Âàøà ðîäèíà íå âñòóïèëà?
³ä.: ͳ, í³! Ìîÿ, íå âñòóïàëà.
Ïèò.: ×è Âè çíàºòå ñê³ëüêè â Âàøîìó ñåë³, ç òèõ 14 ðîäèí çãèíóëî ç ãîëîäó?
³ä.: Ìàéæå íå çíàþ.
Ïèò.: Íå ïðèãàäóºòå, íå çíàºòå?
³ä.: Íå ïðèãàäóþ. Ìàéæå íå ïîãèíóâ òî í³õòî ç ãîëîäó.
Ïèò.: Äóìàºòå, ùî ç òèõ...
³ä.: Áî ò³, çàìîæí³ ðîçñèïàëèñÿ, ¿õ ðîç³ãíàëè, ïîçàñóäæóâàëè. Çà òèõ íå çíàþ.
Ïèò.: À ò³, ùî çàëèøèëèñÿ é âñòóïèëè, òî âîíè ñîá³ äàâàëè ðàäó?
³ä.: Òî âîíè âñòóïèëè.
Ïèò.: À õòî ç Âàøî¿ ðîäèíè çãèíóâ ç ãîëîäó? Ç Âàøî¿ ðîäèíè? Ïàì'ÿòàºòå ³ìåíà?
³ä.: Î! Öå, ïåðøå, áàòüêî.
Ïèò.: ßê íàçèâàâñÿ áàòüêî?
³ä.: Äìèòðî.
Ïèò.: Äìèòðî Ãåëà?
³ä.: Äìèòðî Ãåëà. Íó, à òî äâîþð³äíèõ, òî ÿ íå çíàþ ÿê âîíè.
Ïèò.: À ìàòè Âàøà, ÿê?
³ä.: Ìàòè ïîìåðëà â³ä õâîðîáè - òèô.
Ïèò.: À áàòüêî êîëè çãèíóâ ç ãîëîäó?
³ä.: Ó ãîëîä.
Ïèò.: Êîëè, â ÿêîìó ðîö³?
³ä.: Ó 32-ìó ðîö³.
Ïèò.: Òàêè òàì?
³ä.: ß ïîëó÷èâ ëèñòà ³ç Ïîëòàâùèíè, âæå ñêàæó, áî áðàò îñòàâàâñÿ òóò íà Ïîëòàâùèí³, à ÿ àæ ó Õàðêîâ³ áóâ, òî ïîëó÷èâ ëèñòà, ùî, êàæå, áàòüêî ïîìåð óæå íàø ³ç ãîëîäó.
Ïèò.: À áðàò áóâ ëèøèâñÿ òàê òàì âäîìà? Íà Ïîëòàâùèí³?
³ä.: Òàì, íà Ïîëòàâùèí³.
Ïèò.: ² áðàò ïåðåæèâ ãîëîä?
³ä.: Ïåðåæèâ.
Ïèò.: ² îäèí, ³ äðóãèé áðàò?
³ä.: Äðóãèé áðàò ðàí³øå çàãèíóâ, ÿê éîãî áóëè çààðåøòóâàëè.
Ïèò.: Â ÿêîìó? Ó 18-ìó?
³ä.: Òî â 18-³ì, îòàê.
Ïèò.: Éîãî àðåøòóâàëè. À çà ùî éîãî àðåøòóâàëè, õòî?
³ä.: ¯çäèâ íà áàçàð òàì, íà ñòàíö³þ Ãàëåïøíà. ²ç áàçàðó ¿õàëè, íó ³ â³éñüêîâ³ ÷àñòèíè ïåðåõîäèëè òîä³, óæå, ³ àðåøòóâàëè éîãî.
Ïèò.: ßê â³í íàçèâàâñÿ?
³ä.: Ïåòðî. ² çàáðàëè ³ â³äïðàâèëè äî â'ÿçíèö³, ó Êðåìåí÷óê. ² â³í, îòî, â Êðåìåí÷óö³ ïîìåð. Ó â'ÿçíèö³ æ òóäè; ÿ ïðèõîäæó, äå òîé, â³äêðèëè âîðîòà, ò³ äâåð³, é ¿õ âèâîçèëè ìåðòâèõ, áàãàòî. ² áàòüêî ï³çíàâ ñâîãî...
Ïèò.: Ñèíà?
³ä.: Ñèíà, ³ îòî ïîáà÷èâ, âæå âèâîçèëè, âñ³õ ãîëèõ.
Ïèò.: ² íå çíàºòå, çà ùî éîãî âëàñòèâî çàñóäèëè?
³ä.: Òîä³ ÿêîáè äîêóìåíò³â íå áóëî, òà òî é òî. Áåç ñóäó, áåç óñÿêîãî.
Ïèò.: Âè çíàºòå, ùî éîìó çàêèäàëè? ͳ÷îãî íå çíàºòå?
³ä.: ͳ.
Ïèò.: Íå áóëî æàäíîãî ñóäó, í³÷îãî? Òàê? À áàòüêî Âàø ïîìåð ç ãîëîäó òàê òàì ó ñåáå âäîìà, íà Ïîëòàâùèí³, òàê?
³ä.: Íà Ïîëòàâùèí³.
Ïèò.: À Âè, çíà÷èòü, ç Âàøîþ ðîäèíîþ, Âàì âäàëîñÿ ïåðåæèòè.
³ä.: Òàê.
Ïèò.: Òîáòî Âè...
³ä.: Ó Õàðê³âñüê³é îáëàñò³.
Ïèò.: Òîáòî Âè, Âàøà äðóæèíà ³ äîíüêà, òàê?
³ä.: ² äîíüêà, òàê.
Ïèò.: À ç ÷àñ³â ðåâîëþö³¿ - ùî Âè ïðèãàäóºòå ç ÷àñ³â ðåâîëþö³¿, ÿê âèãëÿäàëà ðåâîëþö³ÿ â Âàñ òàì?
³ä.: Îé, îé, íå ìîæó, ÿê ñêàçàòè - ÿê? Òî, ïðîñòî, íå ìîæíà ðîçêàçàòè âñ³ ïîäðîáèö³.
Ïèò.: Ò³ëüêè òàê, ò³ëüêè òðîøêè.
³ä.: Ùî ÿ, î÷åâèäåöü òîãî. Íó, ÿê âèãëÿäàëà? Ïðè¿æäæàëè æ - áàòüêà ïîáèâ âæå îäèí...
Ïèò.: Êîëè òî áóëî?
³ä.: Çèìíèé ÷àñ. Öå â 20-ìó ðîö³, çàéøëè â õàòó ³ îäèí, ç òèõ æå, ùî ïðè¿õàëè, â³í ùå êîì³ñàðîì íàçèâàâñÿ, ÿê áóäüòî-áè âîæåíèìè, êîì³ñàð. Íó é âèòÿã ðåâîëüâåðà ³ äàâàé áèòè ïî ãîëîâ³. Áàòüêî ðóêàìè çàêðèâàâñÿ. ß, ìàëèé, ïîáà÷èâ, òî ìåíå ñòðàõ îáíÿâ ³ ÿ äàâàé - âèñêî÷èâ ç õàòè, òî ñí³ãè, êó÷óãóðè âåëèê³, ³ äî ñóñ³äñüêî¿ õàòè, ïîá³ã òàì äî îäí³º¿ ñòàðóõè, ³ ïëàêàâ, çíà÷èòü, ðîçêàçàâ ¿é, ùî ìîâ, à âîíà ñêàçàëà, ùî íå ïëà÷, âîíè, âîíè ïî¿äóòü, âîíè í³÷îãî òâîºìó òàòîâ³ íå çðîáëÿòü. Íó, îò òàê áóëî.
Ïèò.: ² ï³ñëÿ òîãî, ÿê òîé çàòîí ïðèéøîâ, òî õòî òî áóâ, òî áóëè ÷åðâîí³? Òàê?
³ä.: Òàê, âîíè ïàðòèçàíè ÷åðâîí³, ÷åðâîí³ ïàðòèçàíè âîíè.
Ïèò.: À ÷îãî âîíè ïðèõîäèëè, ùî âîíè õîò³ëè ùîñü çàáðàòè, ÷è ùî?
³ä.: Øóêàëè, à õòî çíà, ùî âîíè øóêàëè? Òî òîä³ âîíî, â òîé ÷àñ çíàºòå, ïðè¿æäæàëè ³ îäåæó çàáèðàëè, îòàê, ÿê òîé. Íó, îòî æ, ï³çí³øå ïðè¿æäæàëè ³ ç òîãî, ³ç áðàòà øòàíè çíÿëè. Çàâ³â ó äðóãó õàòó òà é êàæå: -Ñêèäàé øòàíè.
Ïèò.: Òàêîæ ïàðòèçàíè?
³ä.: Íó, òàê! ×åðâîí³ ïàðòèçàíè, òàê íàçèâàëè.
Ïèò.: Òàê âîíè ñåáå íàçèâàëè?
³ä.: Íó òàê! Íó ³ öå âîíî Âàì òàêå.
Ïèò.: À òîä³ ÿê âæå ïðèéøîâ ÷àñ, çíà÷èòü, êîëåêòèâ³çàö³¿ â Âàñ, ïðàâäà, ñîâºòñüêà âëàäà - õòî áóâ ó ñ³ëüñüê³é âïðàâ³ Âàøîãî ñåëà, ÷è òî áóëè ì³ñöåâ³ ëþäè?
³ä.: Íó, â íàø³é, ç³ ñåëà âè¿õàëè ìè, òî çàðàííÿ.
Ïèò.: Òî Âè íå çíàºòå.
³ä.: Íå çíàþ ùî, õòî.
Ïèò.: Òàê, òàê ùî Âè, Âàñ òàê çâàíî ðîçêóðêóëèëè, òàê? Ç ñàìîãî ïî÷àòêó?
³ä.: Òàê.
Ïèò.: Êîëè òî áóëî? Êîëè Âàñ ðîçêóðêóëèëè?
³ä.: Íó, â 28-ìó ðîö³, ÿê çàíÿâ ðàäãîñï. ² òî - âèõîäü ç õàòè, çíà÷èòü,...
Ïèò.: À ÿê òî âèãëÿäàëî: â 28-ìó ðîö³ ñòâîðèëè ðàäãîñï, ³ çàáðàëè Âàøó çåìëþ.
³ä.: Çåìëþ, çåìëþ ðàí³øå çàáðàëè, çåìëþ ðàí³øå.
Ïèò.: Âñþ çåìëþ çàáðàëè ðàí³øå, ÷è ò³ëüêè ÷àñòèíó?
³ä.: ͳ, ÷àñòèíó. Íàì ïîêèíóëè äåâ'ÿòü äåñÿòèí ç³ 45-òè, òî...
Ïèò.: Òî êîëè òî áóëî, ùî çàáðàëè?
³ä.: Òî, â 20-èõ ðîêàõ, îòàê äåñü.
Ïèò.: Òàê.
³ä.: Ó 20-èõ ðîêàõ.
Ïèò.: Òî çàáðàëè Âàì á³ëüø³ñòü çåìë³, à ëèøèëè Âàì äåâ'ÿòü äåñÿòèí.
³ä.: Äåâ'ÿòü äåñÿòèí.
Ïèò.: ² òàê ëèøèëè.
³ä.: ² òî îòî ìè æèëè...
Ïèò.: Àæ äî êîëè?
³ä.: Äî 28-ãî ðîêó, çíîâó ðàäãîñï.
Ïèò.: Ó 28-ìó ñòâîðèëè ðàäãîñï.
³ä.: Ñòâîðèëè ðàäãîñï, ³ ïðè¿õàëè, ïðèâåçëè ñâ³é ðåìàíåíò óæå äî òîãî ³ ñêàçàëè: - Çàáèðàéñü!
Ïèò.: Ç õàòè! ², çíà÷èòü, çåìëþ çàáðàëè, òèõ äåâ'ÿòü äåñÿòèí, òó ðåøòó?
³ä.: ͳ! ͳ!
Ïèò.: ͳ?
³ä.: Òà âæå çåìëÿ îñòàëàñÿ âæå í³ äî ÷îãî, à íàì ñêàçàëè: - Âè âèõîä³òü ç õàòè, ³ ëèøàéòå öå âñå òóò.
Ïèò.: ² êóäè âèõîäü? Êóäè õî÷åòå?
³ä.: Êóäè?! Òî í³÷îãî íå ñêàçàëè -êóäè, òàì, ùî, ëèõà î÷³òêà.
Ïèò.: Òàê ùî âîíè Âàñ íå âåçëè í³äå, ò³ëüêè êàçàëè: - Çàáèðàéòåñü!
³ä.: ͳ! Î÷èñòü õàòó, ³ çðàçó òàì óñòðî¿ëè êîíòîðó - òóò êîíòîðà áóäå, à òàì ìàãàçèí âîíè çðîáèëè ï³çí³øå â äðóã³é ïîëîâèí³. Íó, à ìè ï³øëè âñ³.
Ïèò.: Òàê ùî òî áóâ 28-èé ð³ê, ³ Âè âæå òîä³ áóëè îäðóæåí³, òàê?
³ä.: Î, ÿ. ß îäðóæåíèé â 27-ìó ðîö³. Òî é ð³ê ò³ëüêè ïîæèëè òàì, ó ñâî¿õ.
Ïèò.: ² Âè îäðóæåí³, çíà÷èòü, óæå ï³øëè ç õàòè?
³ä.: Òàê, ï³øëè,
Ïèò.: À ñê³ëüêè ùå òàêèõ, ÿê Âè ç òîãî, ç òîãî ñåëà âèêèíóò³, ðîçêóðêóëèëè ³ êàçàëè ³òè?
³ä.: Íó, ÷îòèðè ãîñïîäàðñòâà.
Ïèò.: Ïàì'ÿòàºòå ¿õ, ÿê âîíè íàçèâàëèñÿ?
³ä.: ß, òà òî. ×îãî æ íå ïàì'ÿòàþ?
Ïèò.: Ïðîøó, ÿê?
³ä.: Ëàð³îí Ãóñëèöüêèé, Ðèáàëêà...
Ïèò.: À íà ³ì'ÿ?
³ä.: Ãðèöüêî.
Ïèò.: Ãðèöüêî. Ìîæå ïàí³ ïàì'ÿòàâ?
³ä.: Î, ³ òîé...
Ïèò.: Ñêàæ³òü, ïàí³, ÿê Âè ïàì'ÿòàºòå.
Äðóæèíà ñâ³äêà: Íåìóäðèé.
³ä.: Íåìóäðèé.
Ïèò.: À íà ³ì'ÿ ÿê?
³ä.: Ôåä³ð.
Ïèò.: Ôåä³ð?
³ä.: Íåìóäðèé Ôåä³ð.
Ïèò.: ² ùå õòî? ² ÷åòâåðò³ Âè, òàê?
³ä.: ×åòâåðò³ ìè, îöå, ³ ï'ÿòèé, Ñåìåí Ãàðàñèìîâè÷ äî òîãî, äî íàøîãî õóòîðà ÷èñëèâñÿ.
Ïèò.: ² âîíè âñ³...
³ä.: Ðóñëèöüêèé Ñåìåí Ãàðàñèìîâè÷.
Ïèò.: ² âîíè âñ³ ìàëè ðîäèíè?
³ä.: Òàê, ìàëè ðîäèíè.
Ïèò.: ² ùå áðàò Âàø, òàêîæ?
³ä.: ßêèé?
Ïèò.: Êàæå Âàøà äîíüêà -Ôåä³ð, ïðèãàäóºòå?
³ä.: À, òî, òàê, â³í æå òîãî, çà.Ïèò.: Òàê ùî Ôåä³ð Ãåëà òàêîæ, ç ðîäèíîþ?
³ä.: Ôåä³ð Ãåëà, òàê.
Ïèò.: ², çíà÷èòü, òàê ùî âñ³ òèõ ñ³ì ÷è ø³ñòü ðîäèí, ñêàçàëè ¿ì ³òè.
³ä.: Ë.
Ïèò.: ×è Âè çíàºòå ùî ç òèìè ³íøèìè ðîäèíàìè ñòàëîñÿ, ÷è âæå íå çíàºòå?
³ä.: Ùî òàì, íå çíàþ.
Ïèò.: Òî âîíè âæå ï³øëè, òàê ÿê Âè? Íå çíàºòå?
³ä.: À, õòî êóäè, õòî êóäè.
Ïèò.: ×è Âàì ùîñü ïîçâîëèëè âçÿòè ç³ ñîáîþ, ÷è êîíÿ, ÷è â³ç, ùîñü òàêå?
³ä.: ͳ, í³, í³!
Ïèò.: ͳùî?
³ä.: Âñå òå îñòàëîñÿ, áóëî ³ ëèøèëîñü òàì.
Ïèò.: Òàê ùî Âè ï³øëè, ò³ëüêè òî, ùî â ðóêè ìîãëè âçÿòè?
³ä.: Òàê ùî â ðóêè, ³ òî âñå.
Ïèò.: ² äîêóìåíò³â Âàì æàäíèõ íå äàëè, òàê?
³ä.: Òàê, í³ÿêèõ äîêóìåíò³â, í³ÿêèõ äîêóìåíò³â.
Ïèò.: Òàê ùî Âàì ñêàçàëè çàáèðàòèñÿ ³ áðàòè òî ùî.
³ä.: Î÷èñòü! ² òî âñå.
Ïèò.: ² òåïåð ìîæå, ñêàæ³òü êóäè Âè ï³øëè, ³ ÿê äàë³ âèãëÿäàëî Âàøå æèòòÿ?
³ä.: Îé! Òàê îò ³ ï³øëè. ϳøëè â (?), çà â³ñ³ì ê³ëîìåòð³â òî áóëî, æ³íêèí òàòî, òàêîæ ðîçêóðêóëåíèé, ³ éîãî çàñóäèëè, âèñëàëè äåñü, à õàòà áóëà ïóñòà, ó òîé ÷àñ âæå. Òî ìè òóäè, îòî òàê áóëî, â òîé, äî ¿¿ áàòüêà â õàòó ìè ï³øëè. À òàì ³ùå ñåñòðà ñòàðøà áóëà, â³ä Íàä³, òî òà âæå îñòàëàñÿ, òî âæå íå áóëî í³÷îãî, íó âîíà ùå òàì áóëà.
Ïèò.: À äå òî áóëî? ßê òî ñåëî íàçèâàëîñÿ?
³ä.: Òî âæå íå ñåëî, à õóò³ð.
Ïèò.: Õóò³ð?
³ä.: Õóò³ð Ñîê³ëêà.
Äðóæèíà ñâ³äêà: Îäíà õàòà.
³ä.: Îäíà õàòà.
Ïèò.: À ñê³ëüêè Âàø³ áàòüêè ìàëè çåìë³, ïàí³?
Äðóæèíà ñâ³äêà: ßêèõ 40 äåñÿòèí.
Ïèò.: ² â òîé ñàìèé ÷àñ ¿õ ðîçêóðêóëèëè, òàê? ² äå âîíè ï³øëè?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Áàòüêà çàñóäèëè.
³ä.: Óïåðøå.
Äðóæèíà ñâ³äêà: Óïåðøå. À ìàìà ï³øëà äî ñâ ñåñòðè.
Ïèò.: Êóäè?
³ä.: Ó Êèøèíü(?).
Äðóæèíà ñâ³äêà: Ó Êèøèíü(?)
³ä.: Ó òîé, ÿê òî íàçèâàëèñü ò³, Çàá³ãàéëè.
Äðóæèíà ñâ³äêà: Äî ñâ ñåñòðè, äî Çàá³ãàéë³â, Çàá³ãàéëî éîìó.
Ïèò.: Òàê ùî áàòüêà çàñóäèëè, çà ùî éîãî çàñóäèëè? Çà ùî?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Çà òå, ùî â³í êóðêóëü.
Ïèò.: Çà òå, ùî êóðêóëü? ² ÿêà ïîò³ì äîëÿ áàòüêà áóëà? Ùî ç áàòüêîì ñòàëîñÿ?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Ïîìåð áàòüêî, ç ãîëîäó.
³ä.: À äî 33-ãî ùå â³í, òî, ÿê, òî êàæóòü, ïðîïëóòàâñÿ, òàê äî 33-ãî ðîêó.
Ïèò.: Àëå Âè êàæåòå çàñóäèëè ³ âèïóñòèëè ïîò³ì, ÷è ÿê?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Òàê, çàñóäèëè, à ïîò³ì âæå éîãî âèïóñòèëè. À òîä³ â³í òàê õîäèâ ïî, ïî ëþäÿõ, òàê ³ ïîìåð.
Ïèò.: Ç ãîëîäó ïîìåð â 33-³ì ðîö³? À ìàìà Âàøà ÿêîñü âèæèëà, ÷è í³?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Âèæèëà.
Ïèò.: À ñåñòðè?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Òàê, ³ ñåñòðè.
Ïèò.: ² ùå áóëî á³ëüøå ä³òåé ó Âàñ?  ìàìè?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Î, î! Áóëè ñåñòðè.
Ïèò.: ² ùî, âîíè âèæèëè?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Îäíà ñåñòðà ïîìåðëà ç ãîëîäó.
Ïèò.: ßê íàçèâàëàñÿ?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Âàðâàðà.
³ä.: Âàðâàðà.
Ïèò.: Ñê³ëüêè ðîê³â ìàëà òîä³?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Î, ÿêèõ, ìîæå, 30 ðîê³â.
Ïèò.: Âîíà áóëà ñàì³òíà, ÷è çàì³æíÿ?
Ãîëîñ äðóæèíè ñâ³äêà: Íî, ñàì³òíÿ áóëà.
Ïèò.: Âàðâàðà, à íà ïð³çâèùå?
Ãîëîñ äðóæèíè ñâ³äêà: Íè÷èïóðêî.Ïèò.: Íè÷èïóðêî, òàê. Òî âîíà çãèíóëà, ïîìåðëà ç ãîëîäó, à ³íø³ Âàø³ ñåñòðè?
Äðóæèíà ñâ³äêà: À ìè âñ³ âèæèëè.
Ïèò.: Âèæèëè. ² ÿê âîíè, ç ìàìîþ, ÷è ñàì³ âèæèëè?
Äðóæèíà ñâ³äêà: Íó, âîíè âæå áóëè îäðóæåí³ ³ æèëè äå êîìó ïðèéøëîñÿ.
Ïèò.: Òàê ùî Âàø áàòüêî ³ Âàøà ñåñòðà ïîìåðëè ç ãîëîäó òàì, â ò³ì ñåë³ äå, çâ³äêè âîíè ïîõîäèëè. Äîáðå, à òåïåð âåðí³ìñÿ çíîâó äî Âàñ, îòæå Âè êàæåòå, ùî Âè ç ðîäèíîþ ïîäàëèñÿ äî òî¿ õàòè, ùî Âàøà æ³íêà êîëèñü æèëà â í³é, ³ çíàéøëè òàì òðîõè ïðèòóëîê?
³ä.: Òàê, òàì äå ÿ ¿¿ çâ³äò³ëÿ âçÿâ, îæåíèâñÿ.
Ïèò.: ² ÿê òàì áóëî?
³ä.: Íó, òî ÿê, áî îòî òî âæå õàòà ðîçêóðêóëåíîãî, à ïîò³ì äî ò³º¿, äî ò³º¿ õàòè, âæå Ñîê³ëêà. ² íà÷àëè íîâ³ äîïèñè, òî òó õàòó òàêîæ òîä³ ðîçáèëè. À ìè òîä³ â ñâ³ò ï³øëè âæå. Îòî òàê, â Õàðê³âùèíó ïî¿õàëè, áî ³ òó õàòó ðîçáèëè.
Ïèò.: ² äå Âè ïî¿õàëè íà Õàðê³âùèíó, êóäè?
³ä.: Ñåëî Êîëîìàê, Êîëîìàê.
Ïèã.: Äå, êîëî Õàðêîâà, òàêîé, äàëåêî Õàðêîâà ñàìîãî?
³ä.: Íå òàê äàëåêî é íå òàê áëèçüêî, ÿêèõ 70 ê³ëîìåòð³â äî ñàìîãî Õàðêîâà áóëî.
Ïèò.: Êîëîìàê.
Ïèò.: ² òî áóëî âåëèêå ñåëî?
³ä.: Òî âåëèêå ñåëî áóëî.
Ïèò.: ² ÿê, òàì íå áóëî ãîëîäó?
³ä.: Ìîæå ï³çí³øå, áî ìè é â³äò³ëÿ âè¿õàëè.
Ïèò.: Âè òàì äîâãî íå áóëè?
³ä.: Íå áóëè. Ïî¿õàëè â ñàìèé Õàðê³â, ó Õàðê³â.
Ïèò.: Ó ì³ñòî?
³ä.: Ó ì³ñòî. Òàê âæå, ò³ëüêè, çíà÷èòü øóêàëè âñå ðîáîòè. Àëå âîíî êóäè íå ï³äåø - íå ïîòðåáóþòü, ³ ñïðàâêè òàê³, ³ òàêå, ÿê ìàºø ñïðàâêó, òî çíà÷èòü ìîæåø.
Ïèò.: Äîêóìåíòè, ÿêùî ìàºòå, à ÿêùî íå ìàºòå, òî íåìà ðîáîòè?
³ä.: Ja! À ÿê íå ìàºø, òàê...
Ïèò.: Íó é ÿê Âè, ÿê Âè æèëè, Âè âæå òîä³ äèòèíó ìàëè?
³ä.: Ó ðàäãîñï³, ó ðàäãîñï³ ðîáèâ òîæå, ³ âîíà ðîáèëà.
Ïèò.: Ó ðàäãîñï³, äå?
³ä.: Òàì, ó Êîëîìàø, ÷è íå Êîëîìàêà, Íîâî³âàí³âêà áóëà, òàì, ó Êîëîìàêè, ÷è íå, ÷è Íîâî³âàíê³âêà, ÿê ìè òàì ó ðàäãîñï³ ðîáèëè?
Ïèò.: Òàê, íó, êîëî, á³ëÿ Êîëîìàêà, òî Íîâî³âàí³âêà, òàì áóëî ñåëî.
Ïèò.: À â ðàäãîñï³ ïðèéìàëè ïðàöþâàòè ðîçêóðêóëåíèõ, ÷è íå çíàëè?
³ä.: Òàê, íå çíàþ, ÷è ïðèéìàëè, íî â íàñ íå áóëî ñïðàâêè, ùî ðîçêóðêóëåí³, à ñåðåäíÿê, ñåðåäíÿê, àáî á³äíÿê ïèñàëè.
Ïèò.: Âè ìàëè òàê³ äîêóìåíòè?
³ä.: Ñàì³ ïèñàëè ò³ áëàíêè, ÿê³ íàì ñåêðåòàðêà â Êîâàëåíê³âö³ âèäàâàëà, ïå÷àòêà...
Ïèò.: Íó, òî ñêàæ³òü, áî òî ö³êàâå, îòæå òàì, â Êîâàëåíê³âö³ áóëà ÿêàñü ñåêðåòàðêà, ÿêà ïîìàãàëà ëþäÿì, òàê?
³ä.: Ì.
Ïèò.: ßê âîíà íàçèâàëàñÿ?
³ä.: Æèòêîâà, Æèòêîâà.
Ïèò.: Æèòêîâà? Àëå âîíà íå áóëà æèä³âêà, í³? Íå çíàºòå?
³ä.: À õòî ¿¿, çäàºòüñÿ æèä³âêà. Òàêà, îò áà÷èòå, ëþäèíà ïîìàãàëà.
Ïèò.: ² âîíà ùî, âîíà Âàì äàâàëà áëàíêè?
³ä.: Áëàíêó äàâàëà, òàêèé ïàï³ðåöü, ñê³ëüêè òàì... øòåìïåëü ³ ïå÷àòêà. À òóò ÷èñòå. ², çíà÷èòü, ïèøè ñàì, ùî òè...
Ïèò.: ² áàãàòüîì äàâàëà? Âîíà äàâàëà áàãàòüîì?
³ä.: Î, âîíà áàãàòüîì. Òî ñëóõ ðîç³éøîâñÿ æ, îòî, ùî âîíà âèäàº, íó é êîæíèé ¿é, òî òàì äàâàëè, ÿê òo commission, ³ îòî âîíà âèäàâàëà, ³ êàæå: -Ò³êàéòå ïîäàë³ çâ³äö³ëÿ, - áî òî æ áëèçüêî, çíàºòå, - ò³êàéòå ïîäàë³ ç íèìè, íàïèø³òü ùî õî÷åòå.
Ïèò.: Âîíà?
³ä.: Íó, âîíà. Òî âæå çíàëè, ùî òðåáà íàïèñàòè, ³ ðîçïèñóâàâñÿ çà ãîëîâó õòî òàì, ÿêà âæå ðîçïèñü òàì - ÷è ãîëîâè ñ³ëüðàäè, ÷è õòî òàì.
Ïèò.: Òàê ùî âîíà Âàì ïîìîãëà ³ Âè ìàëè ò³ äîêóìåíòè, òî Âàì ïîìîãëî. À ÿêà ¿¿ äîëÿ ïîò³ì çóñòð³ëà, íå çíàºòå?
³ä.: À, îòî, çàñóäèëè.
Ïèò.: ³äêðèëè, äîí³ñ õòîñü, ìàáóòü?
³ä.: Õòîñü, îòî äîíåñëîñü, é ¿¿ çàñóäèëè. Íàì óæå ñëóõè â Õàðêîâ³, ìè ÷óëè, îòå, ùî ¿¿ çàñóäèëè.
Ïèò.: Ùî âîíà ïîòåðï³ëà çà òå?
³ä.: Î, ÿ!
Ïèò.: Òàê, íó ³ òàê Âè â ðàäãîñï³ ïðàöþâàëè òðîõè, òàê, à òîä³? À òîä³ ÿê? Êóäè Âè ï³øëè ïîò³ì? Âè âæå â ì³ñò³ òîä³ ìåøêàëè, òàê?
³ä.: Òàê, ³ â Õàðêîâ³.
Äðóæèíà ñâ³äêà: Ó Çì³éîâ³.
³ä.: Ó Çì³éîâ³ ïðàöþâàâ íà êàíàë³çàö³¿ ÿ ðîáèâ îòàì çà Õàðêîâîì. Òàê ïî òðîõè âñå.
Ïèò.: À ÷îìó? Íå áóëî ðîáîòè?
³ä.: Íå áóëî.
Ïèò.: Íå áóëî, íå ìîæíà áóëî ä³ñòàòè ïðàö³?
³ä.: Òàê.
Ïèò.: Òàê ùî áóëî òÿæêî ä³ñòàòè ïðàöþ, ÷è òîìó Âè ìóñèëè ö³ëèé ÷àñ ì³íÿòè ì³ñöå, ïðàâäà.
Âè òóò ìîæåòå ïàí³ ìîæåòå ñêàçàòè äåùî? Âè çíàºòå ç îïîâ³äàíü Âàøèõ áàòüê³â, äóìàþ, ùî îïîâ³äàëè.
Äîíüêà ñâ³äêà: Ë, í³áè çàãàëüíî¿ ñèòóàö³¿ æèòòÿ, òî ÿ íå ìîæó ðîçêàçàòè, áî ÿ ùå áóëà ìàëîë³òíüîþ. Àëå äåÿê³, í³áè, ïåð³îäè, òàê³, ùî ìåí³ çàëèøèëèñÿ â ìî¿é ïàì'ÿò³, òî ÿ ìîæó ñêàçàòè. Òî òîä³, ÿê ìè ïðè¿õàëè íà Õàðê³âùèíó â Çì³éîâó, ³ ïîñåëèëèñÿ â õàò³ îäíîãî çàë³çíîäîðîæíèêà.
Ïèò.: Ñê³ëüêè Âàì òîä³ ðîê³â áóëî?
Äîíüêà ñâ³äêà: Ìåí³ áóëî òîä³ ï'ÿòü ðîê³â. Õàòà òà ñòîÿëà ïóñòîþ, à ãîñïîäèíÿ õàòè òàì íå æèëà, æèëà â ñâîãî ñèíà, ³ äîçâîëèëà íàì òèì÷àñîâî òàì ïåðåáóâàòè. Òàòî é ìàìà ââåñü ÷àñ áóëè çà ïîøóêàìè ïðàö³. À ìåíå çàëèøàëè â õàò³ ö³ëêîì ñàì³òíüîþ, ³ ãîëîäíîþ äî òîãî. Áî íå áóëî ÷îãî çàëèøèòè. Êîëè ïðèõîäèëà ìàìà ÷è òàòî, òî ÿ äóæå ðàä³ëà, áî íàä³ÿëàñÿ, ùî âîíè ïðèíåñóòü ÿêîãîñü ãîñòèíöÿ, òîáòî êóñî÷îê õë³áà. Áî ³íøèõ ãîñòèíö³â ÿ íå çíàëà. Öå òÿæêî, í³áè, ³ äóæå áîëþ÷î, êîëè ïðèãàäóâàòè ñâîº òÿæêå äèòèíñòâî. Áî òîä³, êîëè ÿ âæå õîäèëà äî øêîëè, â 37-ìó ðîö³, òî ìåíå âæå â÷èëè ñï³âàòè ï³ñí³ ïðî ùàñëèâå ñòàë³íñüêå äèòèíñòâî. Àëå ÿ çàâæäè ïàì'ÿòàëà, ùî ÿ éîãî íå ìàëà (ïëà÷å). Âåðíóñÿ äî òîãî ÷àñó, ÿê ìè æèëè â Õàðê³âñüê³é îáëàñò³, ó Çì³éîâ³. Êîëè ìàìà éøëà äî ðîáîòè, òî ëèøàëà ìåíå îäíó. Äåêîëè íå çàëèøàþ÷è í³÷îãî ¿ñòè. Ïàì'ÿòàþ, êîëè ãîñïîäèíÿ ö³º¿ õàòè ïðèíåñëà ìåí³ ç ìàëåíüêî¿ ðèáêè, ÿêà íàçèâàëàñÿ òþëüêîþ, àëå áóëè ñàì³ ãîëîâêè, ÿê³ ÿ âñ³ æàäíî ïî¿ëà. ² ï³ñëÿ òîãî äóæå áîë³â ó ìåíå æèâ³ò, ïåêëà îæîãà. ß êðè÷àëà, ïëàêàëà, êðóòèëàñÿ íà âñ³ áîêè, ìàéæå äðÿïàëàñÿ íà ñò³íó. Àëå í³õòî â òîé ÷àñ íå ïðèõîäèâ. ² òàê, íå çíàþ, ÿ ¿é öå îïîâ³ëà, îïîâ³ëà. Òàê³ ïî䳿 òîä³ òðàïëÿëèñÿ, ùî íàâ³òü áóëè ëþäî¿äñòâà. ² öå áóëî äóæå ñòðàøíèì. Íàïåâíî ìî¿ ìàìà ³ òàòî öèì òàêîæ òóðáóâàëèñÿ ³ æóðèëèñÿ. Êîëè òðåáà áóëî ìåíå çàâæäè çàëèøàòè ñàìó, íàâ³òü ³ âíî÷³. Áî äåÿê³ ïðàö³ áóëè òàê³, ùî ìàìà ïðàöþâàëà é âíî÷³. ² òàòî òàêîæ. Êîëè ìàìà ðîçä³ëÿëà õë³á íà, íà ñêèáî÷êè, òî ïàì'ÿòàþ, ÿê ÿ êàçàëà: - ×îìó òè, ìàìî, òàòîâ³ äàºø õë³á íà ñêèáî÷êè, à íå ìåí³? -À ìàìà êàçàëà: - Áî òàê, òè ùå ìàëåíüêà, à òàòîâ³ òðåáà òðîøêè á³ëüøå.
Ïèò.: ×è ÿê Âè áóëè â Õàðêîâ³, â ì³ñò³, ÷è Âè áà÷èëè òàì âèïàäêè, äå ïðèõîäèëè ñåëÿíè é âìèðàëè ç ãîëîäó, ÷è îïóõë³ áóëè â ì³ñò³?
Äîíüêà ñâ³äêà: ß ùå áóëà òîä³ æ ìàëåíüêîþ, ò³ëüêè ï'ÿòü ðîê³â. Àëå ïàì'ÿòàþ ò³ëüêè, êîëè ìè ç ìàìîþ áóâàëè íà õàðê³âñüêîìó áàçàð³. ² ëþäè áóëè, ÿê³ ñòðàøí³, îáäåðò³, çàðîñë³. ² ñòðàøíî áóëî íà íèõ íàâ³òü äèâèòèñÿ. Àëå ìåí³ òàòî ³ ìàìà ïðî öå ìàëî ðîçïîâ³äàëè, áî âîíè áîÿëèñÿ, ùîá ÿ, ÿê äèòèíà, äåñü êîëèñü, ùîñü íåíàä³éí³é îñîá³ íå ñêàçàëà ÷è íå âèñêàçàëà, àáî íå çàïèòàëà.
Ïèò.: Âè ïîò³ì õîäèëè äî øêîëè, ïðàâäà, ðàäÿíñüêî¿. ×è áóëè, çãàäóâàëè â øêîë³ ïðî ãîëîä, ïðî ãîëîä, ïðî êîëåêòèâ³çàö³þ. ßê Âàñ â÷èëè ïðî êîëåêòèâ³çàö³þ â øêîë³?
Äîíüêà ñâ³äêà: Äî øêîëè, äî øêîëè ÿ âæå õîäèëà, ÿê ìè ïîâåðíóëèñÿ ç Õàðê³âñüêî¿ îáëàñò³ íà Ïîëòàâùèíó. Ïîñåëèëèñÿ ìè â ïîðîæí³é õàò³, ç ÿêî¿ âñÿ ðîäèíà âèìåðëà ç ãîëîäó. Ëèøèâñÿ îäèí þíàê, ÿêèé ï³øîâ äî ðàäÿíñüêî¿ àð쳿.
Ïèò.: ×è Âè, ìîæå, ïàì'ÿòàºòå ³ì'ÿ ò³º¿ ðîäèíè?
Äîíüêà ñâ³äêà: ͳ, ÿ íå ïàì'ÿòàþ.
Ïèò.: Ò³ëüêè Âè çíàºòå, ùî â ò³é õàò³ âèìåðëè ç ãîëîäó.
Äîíüêà ñâ³äêà: Òàê ùî â ò³é õàò³ âèìåðëè ç ãîëîäó. Öå íàçèâàâñÿ õóò³ð Ìîðîçè. Òàì ìè æèëè, ïîñåëèëèñÿ -ìàìà, òàòî é ÿ é ìîÿ áàáóñÿ, ìàìèíà ìàìà. Ìàìà ìóñèëà òîä³ éòè ïðàöþâàòè â ðàäãîñï, ùîá ä³ñòàòè íà õàð÷³, í³áè ÿêî¿ñü ïîæèâè, äëÿ ìåíå ³ äëÿ áàáóñ³. Òàòî òîä³ íå æèâ ³ç íàìè, áî â³í ìàâ óò³êàòè, ùîá éîãî íå çààðåøòóâàëè. ² â³í ïî¿õàâ àæ ó Êðèì.
Ïèò.: Êîëè öå áóëî? ßêèé ð³ê?
Äîíüêà ñâ³äêà: Öå áóëî â 1936-ìó ðîö³.
Ïèò.: À ÷îìó â³í ìóñèâ óò³êàòè? ×è äàë³ òî, ùî â³í áóâ ðîçêóðêóëåíèé?
Äîíüêà ñâ³äêà: Òàê. Òîìó, ùî éîãî áàòüêè áóëè çàìîæí³ìè ñåëÿíàìè, é ¿õ ðàäÿíñüêà âëàäà ïðîçâàëà êóðêóëÿìè. À ðàäÿíñüêà âëàäà âèìàãàëà, ùîá ³ ñèí òåðï³â çà áàòüêà, ÷è â³í ìàâ ÿêóñü âèíó, ÷è í³. Õî÷ áàòüêî òàêîæ âèíè çà ñîáîþ í³ÿêî¿ êðèì³íàëüíî¿ àí³ çëîä³éñüêî¿ í³êîëè íå ìàâ.
Ïèò.: Ìè ãîâîðèëè ïðî òå, ÿê â øêîë³ Âàñ â÷èëè ïðî êîëåêòèâ³çàö³þ, çíà÷èòü ÿê ïîäàâàëè.
Äîíüêà ñâ³äêà: Òàê, ÿ ïàì'ÿòàþ, ÿê ÿ ï³øëà äî øêîëè, òî íàéïåðøå íàì ïîêàçàëè ïîðòðåòè, ÿê³ âèñ³ëè íà ñò³íàõ - ðàäÿíñüêèõ êåð³âíèê³â, êåð³âíèê íàðîä³â -Ñòàë³íà, ³ éîãî äîíüêó Ñâ³òëàíó. Â÷èëè íàñ ó øêîë³ ñï³âàòè ï³ñí³: "Ìè ìàëÿòà, æîâòåíÿòà, â íàñ òàêà ìåòà: òðåáà â÷èòèñÿ ïðàöþâàòè, áóäóâàòü íîâå æèòòÿ”
Öå äóæå ìåí³ çàïàì'ÿòàëîñÿ. ²íø³ òàê³ áóëè ïðèêàçêè: "Äå ñàäèáà êóðêóëÿ, òàì êîëãîñï³âñüê³ ïîëÿ. “
Çãàäêó ïðî Áîãà, ÷è ïðî ðåë³ã³þ, ïðî öå í³õòî íå ãîâîðèâ. ijòè ì³æ ñîáîþ ïðî ÿê³ñü ñïðàâè íå ãîâîðèëè. Áî ä³òè ìàéæå âñ³ í³õòî íå æèâ çàìîæíî, âñ³ áóëè â ïîëàòàíîìó, îáäåðòîìó. Ïîêè áóëî òåïëî, ïðèõîäèëè áîñ³ äî øêîëè. À âçèìêó, òî áàãàòî ä³òåé, êîòð³ íå ìîãëè ïðèõîäèòè äî øêîëè, áî íå ìàëè â ùî îäÿãíóòèñÿ, áî íå áóëî äå êóïèòè ³ íå áóëî çà ùî.
Ïèò.: Òàê ùî ïðî êîëåêòèâ³çàö³þ Âàñ íå â÷èëè, í³÷îãî Âàì íå ãîâîðèëè?
Äîíüêà ñâ³äêà: ͳ, òàê, áî öå ìè ùå áóëè ò³ëüêè â ïåðø³é ³ äðóã³é êëÿñ³.
Ïèò.: Àëå ï³çí³øå?
Äîíüêà ñâ³äêà: ßêùî âæå â ñòàðøîìó êëÿñ³, òàê ÿê óæå, â³ä ÷åòâåðòî¿, ï'ÿòî¿ êëÿñè, òî äî ÷åòâåðòî¿ êëÿñè, òî íàñ, íàñ ðàõóâàëè æîâòåíÿòàìè. À âæå â ï'ÿò³é, â ÷åòâåðò³é é â ï'ÿò³é êëÿñ³, òî ìè âæå áóëè ï³îíåðàìè. Êîæíîãî äíÿ ìè ìóñèëè îäÿãàòè ÷åðâîí³, ÷åðâîí³ êðàâàòêè, ÿê íàì êàçàëè. À ÿêùî õòîñü çàáóâàâñÿ, òî çà öå ä³ñòàâàëè ÿêåñü øê³ëüíå ïîêàðàííÿ. Äî êîìñîìîëó âñòóïàëè âæå ï³ñëÿ ñüîìî¿ êëÿñè. Äî ñüîìî¿ êëÿñè ÿ íå äîâ÷èëàñÿ - ñîâºòñüêî-í³ìåöüêà â³éíà.
Ïèò.: ² òîä³ Âè, çíà÷èòü...
Äîíüêà ñâ³äêà: ² íà òîìó ìîÿ, ìîº íàâ÷àííÿ øê³ëüíå çàê³í÷èëîñÿ.
Ïèò.: Òîä³ Âè âæå äî ͳìå÷÷èíè ïîïàëè?
Äîíüêà ñâ³äêà: Òîä³ íàñ í³ìö³ âèâåçëè äî ͳìå÷÷èíè íà ïðàöþ.
Ïèò.: À çâ³äòàì òî Âè âæå äî Êàíàäè ïðè¿õàëè?
Äîíüêà ñâ³äêà: ͳ, ç ͳìå÷÷èíè òàòî çàïèñàâñÿ íà ïðàöþ äî êîïàëüí³, áî òîä³ ïîòðåáóâàëè áàãàòî ðîá³òíèê³â. ϳçí³øå, ÷åðåç äåâ'ÿòü ì³ñÿö³â, ïðèâåçëè ³ íàñ, ÿê ðîäèíó, äî Áåëü㳿.
Ïèò.: ² ÿê äîâãî Âè áóëè â Áåëü㳿?
Äîíüêà ñâ³äêà: ß íà òîé ÷àñ, ÿ áóëà âæå çàìóæîì ³ ìàëà ìàëåíüêó äèòèíó - Îëåíêó. Äî Êàíàäè ç Áåëü㳿 ìè âè¿õàëè ÷åðåç ͳìå÷÷èíó ç ïîðòó Áðåìåíãàôåí. ² ïðè¿õàëè â Êàíàäó â ïîðò Ãàë³ôàêñ.
Ïèò.: Â ÿêîìó ðîö³ òî áóëî?
Äîíüêà ñâ³äêà:  1951-ìó. Ç Ãàë³ôàêñó ïîòÿãîì ìè ïðè¿õàëè â ì³ñòî Ìîíòðåàëü, â îêîëèöþ, â îêîëèöþ Ëÿø³í, ïîñåëèëèñÿ, ³ àæ äî öüîãî ÷àñó ïðîæèâàºìî.
Ïèò.: Òàê, òóò íàïåâíî íàéë³ïøå âæå ïî÷óâàºòåñü?
Äîíüêà ñâ³äêà: Äóæå, äóæå çàäîâîëåí³, í³êîëè íà Êàíàäó íå íàð³êàºìî.
Ïèò.: Ïàíå Ãåëà, ÷è ìè ìîæåìî ùå ïîâåðíóòèñÿ äî Âàøîãî ïîáóòó â Õàðêîâ³? ×è Âè òîä³, ÿê áóëè â Õàðêîâ³, ÷è Âè áà÷èëè ñåëÿí³â, ÿê³ ïðèõîäèëè ç³ ñ³ë äî ì³ñòà?
³ä.: Îé, òèñÿ÷³, òèñÿ÷³.
Ïèò.: À ïîò³ì ó ÿêîìó ðîö³ â³äêðèâñÿ êîìåðö³éíèé õë³á?
³ä.: Òàê íàçèâàëè, ïðîäàâàëè. Òî òèñÿ÷³ ñòîÿëè, ÷åðãè.
Ïèò.: À ùî öå áóëî, òîé êîìåðö³éíèé õë³á?
³ä.: ß íå çíàþ, äå âîíè, â³äê³ëÿ âîíè éîãî.
Ïèò.: Ìîæíà áóëî êóïèòè, çíà÷èòü, õë³á?
³ä.: ×åðãè ñòîÿëè, ³ îòî ÿê ä³éäå ÷åðãà, òî àëå íå õâàòàëî éîãî, áî òèñÿ÷³, òî ñòðàøíå, ùî ñòîÿëî.
Ïèò.: ² äîðîãèé â³í áóâ äóæå?
³ä.: ͳ, â³í íå äîðîãèé áóâ.
Ïèò.: Ò³ëüêè, ùî ìàëî áóëî éîãî, îòî âèäàëè, íåìà, çíà÷èòü, òèñÿ÷³ ëþäåé îñòàâàëèñÿ áåç õë³áà.
Ïèò.: ×è áà÷èëè Âè, ÿê ëþäè, ñåëÿíè âìèðàëè ç ãîëîäó â Õàðêîâ³?
³ä.: Îò í³, ÿê óìèðàëè, à ìåðòâèõ áà÷èâ, ëåæàëè.
Ïèò.: Áà÷èëè? Ïî äîðîç³ ëåæàëè, òàê?
³ä.: Ja! Ìåðòâèõ áà÷èâ. Òàì íà ïëîù³ áàçàðà, áàçàðà ìåðòâ³ ëåæàëè.
Ïèò.: ² çàáèðàëè ¿õ? '
³ä.: Íå áà÷èâ. Òàì æå æ êîëèñü, íå áà÷èâ, çàáèðàëè. À áà÷èòü -í³.
Ïèò.: Òåïåð ñêàæ³òü, áóäü ëàñêà, ÷è ï³ä ÷àñ òîãî ö³ëîãî ÷àñó, ÷è áóëè Âè êîëè àðåøòîâàí³, ÷è àðåøòóâàëè Âàñ?
³ä.: ͳ!  29-ìó ðîö³ ìåíå ³ ìîãî áðàòà Ôåäîðà Ãåëó àðåøòóâàëè ÃÏÓ. ͳáè â ðîë³ ïðèíàëåæíîñò³ äî ÑÂÓ - Ñï³ëêà Âèçâîëåííÿ Óêðà¿íè. Òàê, äàë³, áóëî â³äïðàâëåíî íàñ ó â'ÿçíèö³ â Ïîëòàâ³. Áðàòà Ôåäîðà áóëî àðåøòîâàíî òðè ì³ñÿö³ ðàí³øå. Âèêëèêàëè íà äîïèòè, äîìàãàëèñÿ ç³çíàííÿ çà ó÷àñòü, àáî çâ'ÿçêè ç îñîáàìè, ç îñîáàìè Ñï³ëêè, ç îñîáàìè Ñï³ëêè. Ìîÿ â³äïîâ³äü áóëà, ùî í³÷îãî çà òàêèõ íå çíàþ, ³ íå ö³êàâèìîñÿ. Ìî¿ äâà äÿäüêè áóëè òàêîæ àðåøòîâàí³ çà ÑÂÓ ³ í³êîëè âæå íå ïîâåðíóëèñÿ. Ó òîé ÷àñ ó â'ÿçíèöÿõ áóëè ïåðåïîâíåí³. Òàêèìè æ, ÿê ìè. Ìåíå ³ áðàòà, õî÷ áóëè, õî÷ áóëè â îêðåìèõ â'ÿçíèöÿõ, äîïèòóâàëè ïðî íàøèõ äÿäüê³â. Ïðè îñòàííüîìó äîïèò³ ñë³ä÷èé, ²âàíîâ, êàçàâ, ùî òâî¿ äÿäüêè õîò³ëè ïîâàëèòè ðàäÿíñüêó âëàäó, ¿ì öå íå âäàëîñü.
- Ïåðåêàæè ñâîºìó ñòàðîìó áàòüêîâ³ - öå ìîºìó áàòüêîâ³ - íåõàé íå äóìàâ, ùî ðàäÿíñüêà âëàäà ïîâàëèòüñÿ. À, à òè ùå ìîëîäèé, ï³äåø äîäîìó, ³ òâ³é áðàò. ² ÷åðåç ï'ÿòü ³ òâ³é áðàò, òàê. ² ÷åðåç ï'ÿòü ðîê³â ïîáà÷èø, ùî çà ðàäÿíñüêà âëàäà.
×åðåç äåê³ëüêà äí³â ìåíå áóëî â³äïóùåíî äîäîìó. ² áðàòà òàêîæ. Ó â'ÿçíèö³ ïðîñèä³ëè ìè ïî ø³ñòü ì³ñÿö³â. Äÿäüêè Àôàíàñ³é Âàñèëüîâè÷ Ãåëà, Ãðèãîð³é Âàñèëüîâè÷ Ãåëà çàãèíóëè â³ä âëàäè áîëüøåâèê³â-êîìóí³ñò³â.
Ïèò.: ×è âîíè òàì, òîä³ â â'ÿçíèö³ çàãèíóëè, ÷è ¿õ âèïóñòèëè, äÿäüê³â?
³ä.: ͳ, í³! Çàãèíóëè â â'ÿçíèö³.
Ïèò.: À õòî âîíè áóëè? ×è âîíè ä³éñíî ìàëè ÿêèéñü çâ'ÿçîê, äóìàºòå, ÷è âîíè áóëè ò³ëüêè ñåëÿíè?
³ä.: Âîíè ñåëÿíè áóëè, àëå çà öå ÑÂÓ, âîíî õîäèëî, ùî...
Ïèò.: Âîíè áóëè ñâ³äîì³ ñåëÿíè?
³ä.: Òàê, ñâ³äîì³, òî âîíè òàê â îðãàí³ íà ç³áðàííÿ íå õîäèëè. Âîíè âñå ¿õ òàì íà ç³áðàííÿ êëèêàëè.
Ïèò.: Íà ÿê³ ç³áðàííÿ, ïðî ÿê³ ç³áðàííÿ?
³ä.: Íó, îöå æ ÑÂÓ, íà ïîâàëåííÿ âëàñò³.
Ïèò.: Áóëè òàê³ ç³áðàííÿ?
³ä.: Áóëè, âîíè êàæóòü, íó, à äÿäüêè íå áóëè òàì.
Ïèò.: Íà íèõ íå áóëè. Òî Âè ÷óëè, ùî òàê³ ç³áðàííÿ áóëè?
³ä.: Ê
Ïèò.: Àëå äÿäüêè íå õîäèëè?
³ä.: ͳ, íå õîäèëè, à òî ÷óëè ïðî òå, ùî...
Ïèò.: Ùî òàêå ùîñü áóëî? ² Âè ÷óëè, ùî òàêå º?
³ä.: Yeah! Òî ÷óëè, òî ÷óëè. ² äå òàêèõ, ùî òàì, óæå, äðóãèõ, íå ç íàøîãî ðîäó, à òàì äðóã³ áóëè òàê³ á³ëüø-ìåíø ó÷åí³ òðîõè áóëè, áóëè, òî òèõ, íå ïîâåðíóëè ¿õ. ïðîñòî ÿê, ¿õ çíèùèëè.
Ïèò.: À ïàì'ÿòàºòå ÿê âîíè íàçèâàëèñÿ?
³ä.: Íå ïàì'ÿòàþ. Îñèôàíò³ºíêà ²âàíà. Òè íå ÷óëà ïðî éîãî, Îñèôàíò³ºíêà? Òîãî. Îòî, ò³ëüêè îäíîãî.
Ïèò.: Îñèôàíò³ºíêî?
³ä.: Î, í³. Îñèôàíò³ºíêî ²âàí.
Ïèò.: ²âàí? Òî â³í çãèíóâ?
³ä.: ³í á³ëüø-ìåíø áóâ òàêèé â÷åíèé.
Ïèò.: Òàê. À õòî â³í áóâ, ó÷èòåëü, ÷è...
³ä.: ͳ, òàê.
Ïèò.: Ñåëÿíèí òàêîæ?
³ä.: Ñåëÿíèí.
Ïèò.: Àãà, àëå á³ëüø îñâ³÷åíèé.
³ä.: Á³ëüø îñâ³÷åíèé, øêîëó ìàâ ÿêóñü.
Ïèò.: Ìàâ? ² â³í, çíà÷èòü...
³ä.: Îòî, çíà÷èòü, éîãî ïåðøå ñõâàòèëè, à ïîòîì äÿäüê³â, à ïîòîì íàñ, çíà÷èòü áðàòà, ìåíå.
Ïèò.: ×è ùå êîãîñü àðåøòóâàëè çà òàê çâàíó í³áè ïðèíàëåæí³ñòü.
³ä.: Áàãàòî àðåøòîâóâàëè â òîé ÷àñ, áàãàòî àðåøòîâóâàëè. Àëå ïîâèïóñêàëè. Ùî îòî, çíà÷èòü, áàãàòî áóëî àðåøòîâàíèõ.
Ïèò.: ×è ìîæåìî ùå âåðíóòèñÿ äî Õàðêîâà, ÿê Âè áóëè â Õàðêîâ³ ï³ä ÷àñ ãîëîäó? Çíà÷èòü Âè çàðîáëÿëè, ïðàöþâàëè, çàðîáëÿëè, ä³ñòàâàëè ãðîø³. ² çà ò³ ãðîø³ â êðàìíèöÿõ Âè ìîãëè äåùî êóïèòè, òàê? Äå Âè õàð÷³ êóïóâàëè?
³ä.: Òà í³÷îãî...
Ïèò.: Íó, õë³á, äå Âè êóïóâàëè? Íà áàçàð³?
³ä.: Áóâàëî òàê, ùî íà áàçàð³, é ç-ï³ä ïîëè ïðîäàâàëèñÿ òîæå.
Ïèò.: Çà ãðîø³, õë³á? Ïðîäàâàëè ñåëÿíè?
³ä.: Çà ãðîø³, çà ãðîø³, òàê.
Ïèò.: À ÷è áóëè õàð÷³ â êðàìíèöÿõ?
³ä.: Òà äå?!
Ïèò.: ͳ÷îãî íå áóëî?
³ä.: Íå áóëî í³÷îãî, äå òàì! À òî áóëî òàê, ùî ïðàöþâàëè íà çàë³çíèö³, òàì êàçàëè, â ñàì³ ìîðîçè, òàê³ ñèëüí³, íó ³ íà ñí³ã, ÷èñòèëè, ïî çàë³çí³é äîðîç³, âèðóáóâàëè ì³æ ðåéêàìè ë³ä. Òî òàì îòî äàâàëè õàð÷³ -150 ãðàì õë³áà ³ ñóïó ÿêîãîñü.
Ïèò.: Ïëàòèëè Âàì õàð÷àìè, òàê? Ïëàòèëè Âàì ¿äæåííÿì, òàê?
³ä.: Òàê.
Ïèò.: Íå ãð³øìè, à äàâàëè õë³á?
³ä.: Òàê, îòî âñå çà ¿äó. Çà 150 ãðàì õë³áà. Òî âæå äîéøëî äî òîãî, ùî õîäèëè òàê³, íîãè âæå ïóõë³.
Ïèò.: À ÷è ïðèãàäóºòå, â Âàø³ì ñåë³ áóëà öåðêâà, ïðàâäà? ² ÿêà äîëÿ çóñòð³ëà öåðêâó, ùî ñòàëîñÿ ç öåðêâîþ?
³ä.: Òà öåðêâà, ïåðøå îòî ïîçí³ìàëè äçâîíè ³ çíÿëè êóïîëà é çðîáèëè çåðíîñõîâèùå.
Ïèò.: ² êîëè âîíè òî çðîáèëè?
³ä.: Çá³ææÿ, çá³ææÿ.
Ïèò.: Â ÿêîìó ðîö³?
³ä.: Öå â 28-ìó ðîö³.
Ïèò.: Íà ñàìîìó ïî÷àòêó.
³ä.: Íà ñàìîìó ïî÷àòêó.
Ïèò.: ² ëþäè íå îïèðàëèñÿ?
³ä.: Òà äå!
Ïèò.: Çàáðàëè, çíà÷èòü, äçâîíè, ³ çðîáèëè çñèï.
³ä.: Íà òðàêòîðè, êàçàëè.
Ïèò.: À ùî ç ñâÿùåíèêîì, ïàì'ÿòàºòå? Áóâ ñâÿùåíèê, ÿê â³í íàçèâàâñÿ?
³ä.: Òàì áóëè, ñâÿùåíèê, áóâ ñâÿùåíèê Ãàðêóøà, òàê íàçèâàâñÿ.
Ïèò.: ² ùî ç íèìè ñòàëîñÿ?
³ä.: ³í òàê æå â³äìîâèâñÿ â³ä ðåë³ã³¿, â³ä âñüîãî, ³ ï³äòðèìóâàâ âëàäó. À ïîòîì òàêè ³ éîãî çàñóäèëè. Áóâ â³í ó âëàä³, ñåêðåòàðåì äåñü òàì, êàçàëè. À ïîò³ì ³ éîãî çàñóäèëè.
Ïèò.: À ò³, ùî Âàñ ðîçêóðêóëþâàëè, õòî òî áóëè, òî áóëè ñâî¿, ç òîãî ñåëà ëþäè, âñ³ çíàéîì³ Âàì?
³ä.: Òà òî, ÿ æ Âàì êàçàâ, ùî òî ðàäãîñï. Ç ðàéîíó ïðè¿õàëè, âèãíàëè, ³ îöå âàì...
Ïèò.: À õòî âîíè áóëè?
³ä.: Âëàäà, âëàäà, âæå ðàäÿíñüêà.
Ïèò.: Àëå Âè ¿õ çíàëè îñîáèñòî?
³ä.: Î, í³!
Ïèò.: Âè ¿õ íå çíàëè?
³ä.: Òà, ÿêæåæ?!
Ïèò.: À ÿêîþ ìîâîþ âîíè ãîâîðèëè, ïî-óêðà¿íñüêîìó, ÷è ïî-ðîñ³éñüêîìó?
³ä.: Ïî-óêðà¿íñüêîìó, ïî-óêðà¿íñüêîìó.
Ïèò.: Íå çíàºòå æ âîíè íàçèâàëèñÿ, õòî áóëè ò³?
³ä.: ͳ, òî, ç ðàéîíó, òî...
Ïèò.: ×óæ³?
³ä.: Jà! Âèõîäü! ² òî âñå. ², ³ ùå çà 24 ãîäèí, ùîá òè òóò íå áóâ.
Ïèò.: Ùîá Âàñ íå áóëî? Òàê. ² òîä³, çíà÷èòü, ÿê âæå âñå òðîõè âòèõîìèðèëîñÿ, âæå â òîìó, â 34-ìó ðîö³? Ïðàâäà?
³ä.: Ó 34-ìó ðîö³ ÿ âæå ç Õàðê³âùèíè ïðè¿õàâ, áî âæå äîêóìåíò³â í³ÿêèõ íåìà, ï³øëà ïàñïîðòíà ñèñòåìà, ïàñïîðòè ìóñÿòü óñ³ ìàòè. ² ÿ êðóòèâñÿ, êðóòèâñÿ òà é äàâàé, òîä³, ¿õàòè. Ìåí³ òðåáà ¿õàòè äî ñâ ì³ñöåâîñò³, äî ñâ ñ³ëüðàäè. ² òîä³ âæå ï³øîâ â ñ³ëüðàäó, óâ³éøîâ òóäè, êàæó: -ß õî÷ó æèòè. ß, êàæó, õî÷ó æèòè, äàâàéòå ìåí³ ñïðàâêè, ùîá ìåí³ âèäàëè ïàñïîðò ó ðàéîí³.
Òî ðàéîí, à òî ñ³ëüðàäà. À âîíè òàê îòî, ïîäèâèëèñÿ, à ñåêðåòàð òîé, ùî â³ä ïî÷àòêó òàì, ÿê íà÷àëîñÿ îöå, òî â³í òàì áóâ, ³ òî ñëóæèâ òàì. ² êàæå: - Ñê³ëüêè â³í ëþäåé ³çç'¿â! Ñâî¿õ, îòî æ.
Ïèò.: Íó, à õòî â³í áóâ, ÷è â³í áóâ ì³ñöåâèé, ÷è â³í áóâ ïðè¿æäæèé?
³ä.: ͳ, í³! ̳ñöåâèé.
Ïèò.: ßê â³í íàçèâàâñÿ, ïàì'ÿòàºòå?
³ä.: Ïîðóáàé.
Ïèò.: Ïîðóáàé?
³ä.: Ïîðóáàé.
Ïèò.: À íà ³ì'ÿ.
³ä.: À ³ì'ÿ íå çíàþ. À Ïîðóáàé.
Ïèò.: ³í áóâ, õòî â³í áóâ, ç òèõ, òèõ ìàëîçåìåëüíèõ ñåëÿí, ÷è õòî â³í áóâ?
³ä.: Òà íó, ñëóæáîâåöü, ïðè ñ³ëüðàä³.
Ïèò.: ² â³í áóâ çâ³äòè, â³í òàì ðîäæåíèé, òàê?
³ä.: Òàì ðîäæåíèé.
Ïèò.: Âè éîãî çíàëè?
³ä.: À, òîé, ãîëîâà, òî ç äðóãî¿, ÿêîãîñü ñåëà, íå çíàþ.
Ïèò.: ßê íàçèâàâñÿ ãîëîâà?
³ä.: Áàçàðíèé, Áàçàðíèé. Íó é, òî ÿ, êîëè ïðèéøîâ äî ñ³ëüðàäè, ó 34-³ì ðîö³ âæå...
Ïèò.: Ïåðåïðîøóþ, ÷è ò³ äâà áóëè ö³ëèé ÷àñ, â³ä ïî÷àòêó, â³ä 28-ìó ðîêó, òîé Áàçàð, ³ òîä³ Ïîðóáàé?
³ä.: ͳ, í³!
Ïèò.: ͳ?
³ä.: ͳ, í³. Ðàí³ø äðóãèé áóâ, à ïîò³ì öåé Áàçàðíèé, à ç ïåðøîãî ïî÷àòêó Æèòêîâà. Îòî áóëà, ÿêà âèäàâàëà...
Ïèò.: Ïàñïîðòè?
³ä.: Ò³ áëàíêè.
Ïèò.: Âîíà áóëà õòî? Âîíà áóëà ñåêðåòàðêà?
³ä.: Ñåêðåòàðêà, ¿é äîâ³ðþâàëè øòåìïåëü ³ ïå÷àòêó.
Ïèò.: À ãîëîâîþ õòî áóâ òîä³, ÿê âîíà áóëà ñåêðåòàðêà?
³ä.: Ãîëîâîþ áóâ òîä³ Çàâîðîòíèé Ôåäîñ³é.
Ïèò.: ² ùî ç íèì ñòàëîñÿ, íå çíàºòå?
³ä.: ³í ï³øîâ íà âèùó äåñü ïîñàäó, òîé Çàâîðîòíèé.
Ïèò.: À òîä³ íà éîãî ì³ñöå ïðèéøîâ...
³ä.: À ïîò³ì íà éîãî ì³ñöå Áàçàðíèé ïðèéøîâ. ² îòî â 34-³ì ðîö³, êîëè ÿ ïîâåðíóâñÿ âæå ç Õàðê³âùèíè, âæå äàë³ íåìà êóäè. Áåç äîêóìåíòà, áåç ïàñïîðòà, íå òîé. Íó é ÿ òîä³ äàâàé çâåðòàòèñÿ äî ñ³ëüðàäè âæå, çíà÷èòü, äóìàþ - õî÷ òàê, õî÷ òàê, çíà÷èòüñÿ. Íó é ï³øîâ äî ñ³ëüðàäè, ïîâèòàâñÿ, à âîíè òàê äèâëÿòüñÿ. À òîé, à òîé Ïîðóáàé...
Ïèò.: Òàê, òî Âè ãîâîðèëè...
³ä.: Êîëè ÿ ïîâåðíóâñÿ ³ ï³øîâ äî ñ³ëüðàäè, çíà÷èòü, âæå, äóìàþ, îäèíàêîâî...
Ïèò.: Ùî áóäå, òî áóäå?
³ä.: Ùî áóäå, òî áóäå. Íó ³ òàê îòî, ïîäèâèëèñÿ, ïîò³ì ãîëîâà, öåé Áàçàðíèé, ãîëîâà é ñåêðåòàð, âèéøëè òàê, ó äðóãó ê³ìíàòó, òàì ùîñü ïîãîâîðèëè. Íî ³ ãîëîâà îòî ïèòàº. À öåé òàêîæ òàê, äèâèòüñÿ íà ìåíå. ³í æå çíàâ ìåíå, êàæå ãîëîâà: -À äå æ òè áóâ, êàæå, äî öüîãî ÷àñó? Îöå âðåì'ÿ, çíà÷èòü.
Êàæó: -Ó Õàðêîâ³. -Íó, ò³ëüêè â³í ìåí³ öå ñêàçàâ: -Òî ÿê æå æ, ÿê æå æ òè, âñ³ æ òâî¿ äÿäüêè, ðîäè÷³ òóò, ÿê³ òîé, âæå, íà ñâ³ò³ ¿õ íåìà, ïîìåðëè ç ãîëîäó, áî îöå æ 33-³é, à òî âæå 34-èé. ß, êàæó, â Õàðêîâ³ áóâ. Íó, à òåïåð, êàæó, íå ìîæó äàë³, ÿ, âëàäà, ìåí³ ïàñïîðò òðåáà, - ÿ òóò, ðàäãîñï áóâ, öåé, ðàäãîñï áóâ, öåé, òóò æå æ, íàçèâàâñÿ Ïóøíèíà. Êàæó - ßê ÿ ïîñòóïàâ ó ðàäãîñï, à ïàñïîðòà ìåí³ òðåáà, ñêàçàëè, ùîá ïàñïîðò ìàâ. ß, êàæó, ïðèéøîâ äî ñ³ëüðàäè, äî ñâ. ß, êàæó, õî÷ó æèòè.
Âîíè îòî ïîðàäèëèñÿ ³ äàëè ìåí³ ñïðàâêó, ùî ñèí òàêîãî òî, òàêèé-òî, òàêèé-òî. ² íå íàïèñàëè, ùî ñèí êóðêóëÿ, òàì, àáî ùî, çíà÷èòü, ñåðåäíÿê, êàæåòüñÿ. ² îòî ìåí³ ñïðàâêó òó äàëè é ÿ òîä³ ç òîþ ñïðàâêîþ òîä³ â ðàéîí ³ âèäàëè ìåí³ ïàñïîðò íà òðè ðîêè. ² îòî ÿ âæå 34-èé, 35-èé, 36-èé ³ 37-èé âæå áóâ òóò, ó ñâî¿é ì³ñöåâîñò³.
Ïèò.: ² ùî Âè òîä³ ðîáèëè? Ùî Âè ðîáèëè òîä³?
³ä.: Ó ðàäãîñï³ ðîáèâ.
Ïèò.: Ïðàöþâàëè?
³ä.: Ïðàöþâàâ. Ó ðàäãîñï³. Ïîò³ì, ÿê òî âèäàëè ïàñïîðò, òî ÿ ïî¿õàâ ïî æ³íêó, áî âîíà ùå îñòàâàëàñü íà Õàðê³âùèí³, òàì ñàìà, ³ ç äîíüêîþ. Íó îòî òàê ³ ìó÷èëèñÿ. Âñå æèòòÿ.
Ïèò.: ² òàì âæå Âàñ çàñòàëè í³ìö³ ïîò³ì, â³éíà çàñòàëà, òàê?
³ä.: À, òî, òî âæå ÿ òîä³ æèâ ó Êðåìåí÷óö³, â ì³ñòî âè¿õàâ. Ó Êðåìåí÷óö³ æèëè.
Ïèò.: Ùå ùîñü çà â³éíó ìîæå ñêàæåòå? ßê â³éíà, äðóãà, áóëà?
³ä.: Íà â³éí³ ÿ íå áóâ. Íà â³éí³ ÿ íå áóâ.
Ïèò.: À ÿê ïðîõîäèëà òàì â³éíà?
³ä.: Îãî! Òî, ïðàâäó ñêàæó, öå áóëî ÿê òî ÿ â ðàäÿíñüêó àðì³þ íå éøîâ. Âæå, ÿê í³ìö³ ïðèéøëè, ³ ïî÷àëè ïî Êðåìåí÷óêó ñòð³ëÿòè, òî ìè âæå ïî÷àëè, ÿ âæå ïî÷àâ õîâàòèñÿ. Äóìàþ, îòî çà ðàäè âîíî áóëî òàê, ùî é òî. ß ùå ðîáèâ íà ïèâçàâîä³(?), à íà÷àëüíèê ïèâçàâîäà(?) îðãàí³çóâàâ íàñ. ² áðàò áóâ, ìè æ ðàçîì ðîáèëè, ÷îëîâ³ê ñê³ëüêà. Îò, ï³äåì, êàæå, íà çàøèòó, âæå ÷åðåç Äí³ïðî, çíà÷èòü, ìàâ í³ìåöü ïåðåõîäèòè, òàê ï³äåì íà çàùèòó, çíà÷èòü. ² ïîâ³â íàñ äî, äî ì³ñòðàäè, â ì³ñòðàäó. ϳøëè â ì³ñòðàäó, à â ì³ñòðàä³ íåìà âæå é äóõà, âæå ïîâò³êàëè, ³ äâåð³ âñ³ ïîâ³äêðèò³, íåìà í³÷îãî. Ðàäÿíñüê³, âñÿ óïðàâà, âñå âæå ïîâò³êàëî. Íó, à öåé áóâ óïðâàëÿþùèé, êàçàâ: -Âîò, àòî ãäå æèòü áóäåøü.
Íó, ³ â³í òîä³ ñòàâ, ³ òîé, ùî âæå æ ðîáèòè, â ì³ñòðàäè íåìà í³÷îãî. Íà çàùèòó æ ³òè, êóäè, ³ ç ÷èì? Êóäè? Óæå ïî Êðåìåí÷óö³ á'º, àæ. Íó, òîä³ ñòàëè îòàê, ³ ñòî¿ìî, íàñ 10, ÷è ñê³ëüêè ÷îëîâ³ê, ùîñü áóëî. ² â³í ñòàâ, çíà÷èòü, õòî çíà ùî. ² ÿ òîä³ â³äâàæèâñÿ, ïðÿìî éîìó ñêàçàâ, êàæó: - Çíàºòå ùî, òîâàðèø Øóëüñüêèé -â³í Øóëüñüêèé. - Çíàºòå, êàæó, ùî, òîâàðèø Øóëüñüêèé, ó âàñ ä³òè º? -ïèòàþ éîãî.
-Òàê, êàæå, º, ³ æ³íêà, ³ ä³òè.
Êàæó: - ²ä³òü äî æ³íêè ³ äî ä³òåé, ³ ÿ, êàæó, òàê ñàìî, êàæó, ÿê? Êóäè æ ìè éäèòåìåì? Ðîçñèïàºìîñÿ õòî êóäè. Íó, ³ òàê â³í ïëå÷èìà çäâèãíóâ. Íó, é ï³øëè - õòî êóäè. Ðîçá³ãëèñÿ, ³ îòî òèì ê³í÷èëîñÿ. Íà çàùèòó íå ï³øëè (ñì³õ).
Ïèò.: Òàê, ³ òîä³ âæå í³ìö³ ïðèéøëè?
³ä.: À òîä³ í³ìö³ ïðèéøëè. Òî âæå, òî âæå ÿê³ âîíè íàø³, à ìè âæå ðàõóâàëè - íàø³, âæå, çíà÷èòü.
Ïèò.: Äÿêóþ. Ùå ùîñü ìîæå ïðèãàäóºòå?
³ä.: Î! Òà, õâàòèòü.
Ïèò.: Ïðîøó, ïàí³, Âè ùîñü çãàäóâàëè çà Âàøîãî äÿäüêà Îëåêñ³ÿ ³ çà éîãî òðàã³÷íó äîñèòü äîëþ, òî áðàò Âàøî¿ ìàìè, òàê?
Äîíüêà ñâ³äêà: Òàê. Äÿäüêà Îëåêñ³ÿ ×èïóêè ÿ, íå àæ òàê áàãàòî ïàì'ÿòàþ, àëå ïàì'ÿòàþ. Ïîêè â³í áóâ ³ùå ÿê â³ëüíî, ì³ã ïðîéòèñÿ ïî çåìë³, òî â³í ÷àñòî â³äâ³äóâàâ íàñ. Áóâ äóæå, äóæå ïðèºìíèé. Àëå â 37-ìó ðîö³, ÿêðàç â òîé ÷àñ, êîëè éîãî íå áóëî âäîìà, ïðè¿õàëè, é ïðè¿õàëà ³ç ðàéîíó ì³ë³ö³ÿ, òàê áè ñêàçàòè, çà éîãî äóøåþ. Àëå éîãî íå áóëî âäîìà. ² êîëè âîíè â³ä'¿õàëè, òî äÿäÿ âèð³øèâ óæå â ¿õí³ ðóêè íå ïîïàäàòèñÿ. ² âèêîïàâ ó õàò³, â ÿê³é òðèìàëè òàì ïàðó êóðåé, ³ êîçè, âèêîïàâ òàêå ñõîâèùå, òàêó ÿìó, äå â³í ì³ã ðîçïðàâèòèñÿ. ² ïðèêðèâàëàñÿ òà ëÿäà ñîëîìîþ. ² òàê, óäåíü, êîëè éîãî æ³íêà éøëà íà ïðàöþ â ðàäãîñï, òî â³í âèëàçèâ ³ õîäèâ ïî õàò³, äåùî òàì íàâ³òü ÷àñîì ãîòóâàâ ÿêóñü ¿äó. À êîëè õòîñü ïðèõîäèâ äî äâåðåé ç ÷óæèõ ëþäåé, òî â³í õîâàâñÿ. ² íå ïîêàçóâàâñÿ í³êîìó íà î÷³, áî ÿêáè éîãî çîáà÷èëè, íàâ³òü ñóñ³äè, òî â³äðàçó á äîíåñëè. Òóäè, êóäè, í³áè, ïîòð³áíî áóëî, ùîá éîãî çë³êâ³äóâàòè. ² òàê, òàêå éîãî òÿæêå æèòòÿ ïðîäîâæóâàëîñÿ àæ äî 1941-ãî ðîêó, äî áåðåçíÿ ì³ñÿöÿ. Äåêîëè â³í í³÷÷þ ïðèõîäèâ äî íàñ ó ì³ñòî Êðåìåí÷óê. ², ïåðåñèä³âøè äåíü, çíîâó æ ïîâåðòàâñÿ âíî÷³, ùîá í³êîãî íå çóñòð³íóòè. ² òàê ó áåðåçí³ ì³ñÿö³ ñòàëîñÿ, ùî íå ä³éøîâ âæå äî ñâîãî õóòîðà. Çóñòð³â éîãî, òî íå ä³éøîâøè äî ñâîãî õóòîðà, õòîñü éîãî ïåðåñòð³íóâ, ³ â³ääàëè ï³ä àðåøò. Öå â³í íàïèñàâ êîðîòåíüêî â ëèñò³, ÿêîãî ìè îòðèìàëè ïåðåä â³éíîþ. Äå â³í çàñóäæåíèé ³ âèñëàíèé, òÿæêî òàì ïðàöþâàâ, â òÿæêèõ óìîâàõ æèòòÿ, ïóõëè ðóêè ³ íîãè, çóáè áîë³ëè, áî âè¿äàëà öèíãà. Õàð÷³...
Ïèò.: Íå çíàºòå äå â³í áóâ çàñëàíèé?
Äîíüêà ñâ³äêà: ̳ñòî Êàëèíèí, çà Ìîñêâîþ. Öå ïåðøèé áóâ ëèñò ³ îñòàíí³é, áî âæå ïðèéøëè í³ìö³ ³ ïåðåïèñêè âæå á³ëüøå í³ÿêî¿ íå áóëî. ² òàê ùî äîâã³ ðîêè í³õòî í³÷îãî ïðî éîãî íå ÷óâ ³ íå çíàâ.
Ïèò.: À ÷îìó, âëàñòèâî, ÿêà áóëà éîãî âèíà? ×îìó âîíè éîãî àðåøòóâàëè, ÷îìó, çíà÷èòü, â³í áóâ ðîçêóðêóëåíèé, òàê?
Äîíüêà ñâ³äêà: Ùî éîãî áàòüêî áóâ êóðêóëü.
Ïèò.: Áàòüêî áóâ êóðêóëü?
Äîíüêà ñâ³äêà: Áàòüêî áóâ êóðêóëü.
Ïèò.: Òàê ùî â³í âæå, ÿê ñèí ìàâ...
Äîíüêà ñâ³äêà: Ìàâ, í³áè, òåðï³òè çà áàòüêà ³ çà ñåáå.
Ïèò.: Òàê ùî éîìó íå â³ëüíî áóëî ïðàöþâàòè. ×è â³í ìàâ ïàøïîðò? Íå çíàºòå?
³ä.: À ùå áàòüêî áóâ ñóääåþ. Òî ÿê ïðè öàð³.
Ïèò.: Íó, àãà, áàòüêî áóâ ïðè öàð³ ñóääåþ, êàæåòå?
³ä.: Òàê ùî çà öå...
Ïèò.: À, òî â³í áóâ óæå ö³ëêîì íåíàä³éíèé, òàê?
³ä.: Î, yeah, yeah. Íó, ³ òàê æå éîìó ³ ïàñïîðòà âèäàëè. Öå âæå êîëè òî - áåç îïðåä³ëåííèõ çàéíÿòòÿìè, çíà÷èòü, éîìó òóò, â³í òàê - æèâå, íå ìàâ í³ÿêîãî çàéíÿòòÿ, í³ÿêî¿ ðîáîòè.
Ïèò.: Àëå â³í, ôàêòè÷íî, éîìó í³÷îãî íå çàêèäàëè? Ò³ëüêè òå, ùî â³í â ñèíîì ñâîãî áàòüêà? Äÿêóþ.
