На сайте ВГД собираются люди, увлеченные генеалогией, историей, геральдикой и т.д. Здесь вы найдете собеседников, экспертов, умелых помощников в поисках предков и родственников. Вам подскажут где искать документы о павших в боях и пропавших без вести, в какой архив обратиться при исследовании родословной своей семьи, помогут определить по старой фотографии принадлежность к воинским частям, ведомствам и чину. ВГД - поиск людей в прошлом, настоящем и будущем!
Как я установил по переписной книге "литвинов" 1660 года, один из моих предков - Оска Иванов - был угнан из города Толочина в середине 1650-х гг. Повет назван тоже Толочинским, но это неверно - такого повета вообще никогда не существовало в ВКЛ, а местечко входило в состав Оршанского повета Витебского воеводства.
Попробуем поискать его в более ранних документах.
--- Ik bun Normalis Archivaris
En ik beitel kronieken in een rots...
Ich fahre hier,
Ich fahre her
Ich habe keine Heimat mehr
Кратко про само местечко, из беларусской википедии (на других родственных языках данные почему-то неполные):
[q]
Упершыню згадваецца пад 1433 г. як горад у Вялікім Княстве Літоўскім, уваходзіў у склад Друцкага княства. З сярэдзіны XVI ст. Талачын з’яўляўся гандлёвым мястэчкам Аршанскага павета, з XVII ст. стаў належыць Сапегам. Магдэбургскае права атрымаў 4 кастрычніка 1634 г.
[/q]
--- Ik bun Normalis Archivaris
En ik beitel kronieken in een rots...
Ich fahre hier,
Ich fahre her
Ich habe keine Heimat mehr
Первое место, куда я решил направить прожектор поиска - это польские архивы, а именно, их центральный орган Szukaj w Archiwach (см. тут).
Искал просто по польскому названию города - Tołoczyn, и в результате обнаружилось интересное дело из Народного архива г. Кракова (Archiwum Narodowe w Krakowie) под названием Inwentarz majętności Tołoczyna z XVII w., реквизиты - 29/637/818, фонд князей Сангушков. Отсканировано оно не было, я заказал сканы (потратив немного злотых пенязей), через пару недель сделали, а ещё через какое-то время образы появились и на сайте (см. здесь)
Такое же название дела присутствует в изданной ещё в 1906 г. в описании архива Сангушков под названием "Katalog rękopisów Archiwum X.X. Sanguszków" (см. скан его в интернет-архиве, на с. 86:
296. Inwentarz majętności Tołoczyna z XVII w. ln folio kart 40. Oprawa współczesna w ciemną skórę.
Картинки привожу ниже. И тут появляются сомнения в датировке - на обложке вроде бы 1615, а дальше в тексте преамбулы - 1709 год. И почерк уж больно аккуратный для 17 века.
Я уже размещал эти материалы в соответствующей теме в конце 2024 года.
Тогда мне ответили (сообщение, к сожалению, почему-то пропало), что, судя по наличию евреев в городке это действительно 1709 год, т.к. они начали заселять малые местечки уже много после разрушительной войны-"потопа" 1654-1667. Кроме того, указан владелец - князья Сангушки, а до той войны владельцами были Сапеги.
Таким образом, обнаружена ошибка в датировке почти 120-летней давности! Мне, это, конечно, предков найти не помогает - со всей очевидностью, в этом инвентаре их нет.
UPD 2026: Расшифровка при помощи ScribeAI от MyHeritage, если кому вдруг интересно:
S. 5:
Opisanie Dworu Tołoczynskiego Naprzod. Jadąc z Miasta Tołoczyna. Brama wrota wniey sowite dwoiste, na zawiasach, y hakach żelaznych, wniey Jzby dwie z komorami, drzwi na zawiasach żelaznych, z klamką y hakiem iednym, w komorach drzwi niemasz bez okien y okiennic robitych kruków żelaznych osm, na bramie Pokoy z gankiem wymalowany wewrzodku, ganek do koła z balasanami idąc z Bramy po lewey ręce na ten Pokoy schodow graduso osmnascie nad ktoremi nakrycie zgunt, y poręcze po obudwu stronach tamze drzwi dwoiste na zawiasach żelaznych y zameczek wnetrzny ale popsowany zaszczepkami dwiema wchodząc w Pokoy drzwi iednostaine na zawiasach żelaznych klamka zaszczepek niemasz. Ramy do okien tychze Pokoiow popsowanych dwanascie. Stoliczek malenki po lewey Ręce wszedłszy do Jzby pułap wybity Kartuną, okiennice dwoiste na zawiasach zaszczepkami, szesc piękną robotą robione komin murowany wywiedziony nad pokoiem są drzwi na gurę na zawiasach zaszczepką y Proboiem żelaznym. Pokryta ta Brama guntami staremi potrzeba nowych na wierzchu samym Wietrznik z blachy zrobiony podobny do żurawia Idąc od bramy bez podworze, Dom Wielki po prawey stronie do ktorego idąc ganek przed sienią z wystawą pod kiedys cegłą był wymoszczony wchodząc w sień drzwi na zawiasach żelaznych y klamką sień takze cegłą wymoszczona stara, po prawey ręce schody na gurę do sali idąc drzwi na zawiasach żelaznych zaszczepką zameczkiem, wszedłszy na gurę po lewey ręce drzwi na zawiasach zaszczepką y kruczkiem ganek dokoła tey Spichrzonki, wniey okien trzy kwater szesc na zawiasach zaszczepkach mało co całych szyb w ołow robionych obszedłszy gankiem drugie drzwi na zawiasach y klamką, na te spichrzonkę, drzwi na zawiasach y klamką proboiem, z gury idąc drzwi na zawiasach zaszczepką y klamką Proboiem zaszczepkami na Łancuszkach ze srzodka zszedłszy z gury po teyze stronie drzwi do Jzby na zawiasach żelaznych zaszczepką w Jzbie komin z Piecem starym Polewanym po lewey ręce...
S. 6:
Pomost z Tarcic stary, stołow dwa, okien cztery kwater w d rzewo oprawnych dziesięć a wołow cztery zaszczepkami ko ma Bokowa drzwi na zawiasach żelaznych zaszczepkami dwiema y zasuwką żelazną, okien trzy kwater pięć ro bione w drzewo a siedm wołow zaszczepkami pomost z tarcic stolik mały, do komory drzwi na zawiasach że laznych z Proboiem tamże piec z kaflow polewanych pod zabędziem i tam pomost z tarcic okien dwoie kwater czte ry wołow a cztery w drzewo robione, Drzwi do sie ni na zawiasach zaszczepką y klamką drugie drzwi idąc do Przeciwnych Pokoiow, tamże po prawey ręce Piłatowa residentia drzwi na zawiasach zaszczepką naprzeciwko drzwi na zawiasach do spiżarenki y za szczepką, po lewey stronie drzwi do bokowey na za wiasach zaszczepką tam wszedłszy po lewey ręce Kamin Murowany, okien dwoie kwater w drzewo dwoie a wo łow sześć pomost z Tarcic, do Izby drzwi na zawiasach zaszczepką, Po lewey ręce piec biały kaflowy polewany y Kamin murowany, po prawey stronie drzwi do komory na za wiasach zaszczepką y klamką, pomost z cegły tapcza y stolik mały, okien trzy kwater w drzewo cztery a wołow os m robione, z komory wyszedłszy w Izbie okien trzy kwa ter w drzewo sześć a wołow sześć robione, tamże sza fa wielka na zawiasach z zamkami wnętznymi tak wysoko iako i nisko u drzwi po prawey stronie wy chodząc stoi tamże obrazow starych dwa malowa ne y płotnie stare, drzwi do sieni idąc na zawia sach, klamką, y zaszczepką, w tym Budynku Kuminow cztery murowanych, Dach guntami kryty stary, na nim na dachu drabin wielkich dwoie, około okiennic na zawiasach dziewięć, Krukow wbitych przy okiennicach dwanaście. Sad założony za tym budynkiem w ktorym mało co drzewa do pożytku wrota na biegunie zaszczepką forta nad Rzekę Druć także na biegunie z kablem opar kamiony do koła ostrokołem. Warzywnia Piwnica drzwi do niey na biegunie z ko blem, proboiem zamkiem szrubowanym...
S. 7:
Folwark. po prawey ręce wrot szop dwie słomą kryte wrota na biegunach u wrot obudwuch proboy z skoblem Sernica. poszrzodku podworza iuz barzo stara. Piwnica. na mleczno podle tamze stoi barzo stara. Piekarnie. tamze dwie słomą kryte drzwi do sieni na biegunie po prawey. Ręce drzwi na zawiasach z antabą y zaszczepką okien małych w drzewo trzy tamze naprzeciwko drzwi na biegunie druga. W komorze z sieni drzwi na biegunie zaszczepką y proboy okien małych w drzewo robionych dwie Piece z ulepione bite piekarniane. Z sieni idąc nad Rzekę po lewey Stronie chlewek słomą kryty drzwi na biegunie za tym budynkiem zrąb iuz nadebrany barzo stary Łaznia z sienmi drzwi na biegunie, w łazni na zawiasach zelaznych Piece y Ława wysoko niewymoszczona Koryto Proboy słomą kryta. Browar. tamze nad wodą drzwi na biegunie zaszczepka y Proboi zamek ze srzodka drewniany dranicą kryty. Psiarnia. do sieni idąc drzwi na biegunie y zawiasach z proboiem zaszczepką sien wymoszczona dylami idąc do Izby po prawey stronie Komora bez drzwi w Izbie drzwi na zawiasach piec kaflowy z kominem y Piecykiem małym za piecem drzwi do Komory na zawiasach y Proboiem zaszczepką okna potłuczone w drzewo robione Kwater cztery w Izbie okien dwie w drzewo robione Kwater osm Ław dwie Pułap tarcicami wymoszczony. wyszedłszy naprzeciwko szopa z przysionkiem Wrota na biegunie zaszczepką Proboiem słomą Kryta.
S. 8: Krzyż Nowopostawiony za bramą wyrażenie M. K. I. T. A. L. S. K. I. Z. S. Piec do palenia wapna słomą y chrostem kryty. Sadzawka idąc do Młyna po prawey stronie. Młyn idąc do Miasta na Rzece Druci nazywaney o trzech Kołach porządnie zrobiony tylko na dwuch kołach kamienie słabe, żelaza y inne należytości według potrzeby są w nim drzwi dwoie na dole na za wiasach ze srzodka zasawki Drewniane na gurze dr zwi dwoiste na zawiasach, bokowe iedne na zawiasach guntami Kryty stary z wystawą wysoką z Mostem y zpustami groblą należytą. Młyn drugi od tego niedaleko barzo zruino wany pilno restauratyj potrzeba w koncu polet kow dwornych na teyze rzece Pasznia Dworu Tołoczynskiego Poletek ieden zowie się zochowego Młyna zasiano żytem Roku 1709: ozimin ma byc W. 30 - 1/2 Morg 30: 1/2 Poletek drugi na Sianzynie zasiano Morg 30: 1/2 idąc do starego Tołoczyna Poletek trzeci na Popar zowany Morg. 29: za Goscincem Ogrody: Jeden za Pasznią zasiano roznym warzywem Sianozęci Dworne. opisane nizey włok
--- Ik bun Normalis Archivaris
En ik beitel kronieken in een rots...
Ich fahre hier,
Ich fahre her
Ich habe keine Heimat mehr
Смотрим дальше - а когда именно имение перешло от Сапег к другим владельцам и как? На этом ресурсе обнаруживается текст завещания Казимира Льва Сапеги (Testament Kazimierza Leona Sapiehy, podkanclerzego Wielkiego Księstwa Litewskiego). Текст взят, кстати, из труда по истории рода Сапег под названием Sapiehowie: materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. T. 1., Petersburg : nakł. rodziny, 1890 (Petersburg: B. Suszczyński) (см. здесь).
Что же мы видим в этом завещании, датированном 30 июля 1655 года (30 Lipca 1655 roku)?
Интерес вызывает вот этот параграф:
Ichmość panom Alexandrowi i Eustachiemu Szemetowi, także siostrzeńcom moim, dobra moje imieniem Tołoczyn, Druck i wszystkie inne miasteczka i włości, do tej majętności przynależące w powiecie Orszańskim i majętność moją Iwaszkiewicze w powiecie Wołkowyskim leżącą, zapisuję z tym dokładem, aby Jejmość pannie Annie Szemetównie Piotrowskiej, rodzonej swojej, 20,000 zł. poi. dali, przyszedłszy do possesyi Tołoczyna zapłacić powinni będą.
Таким образом, уже в разгар войны (Казимир Лев Сапега умер в 1656 г.) Толочин отошёл роду Шеметов (жены которых, вероятно, были из рода Сапег). Еще один набор владельцев для поиска!
--- Ik bun Normalis Archivaris
En ik beitel kronieken in een rots...
Ich fahre hier,
Ich fahre her
Ich habe keine Heimat mehr
Из более ранней истории города в интернетах можно найти следующее:
Генерал-майор Михаил Осипович Без-Корнилович в своей книге о Беларуси сообщает, что в начале XVII в. Толочин принадлежал Сапегам. В 1604 г. канцлер Великого княжества Лев Сапега основал тут костел, открыл школу и больницу для бедных. Вот как ответил сам канцлер магнатам, которые удивлением и настороженностью оценили этот неожиданный подарок беднякам: «У вас холоп — холопом, у меня — вельможны, потому что если я холопа поддерживать не буду, тогда и я ясновельможным не буду».
Толочин времен Сапегов был деревянным, одноэтажным. В 1621 г. в нем насчитывалось 314 дворов, на каждый из которых приходилось по 6,6 десятин.
4 октября 1634 г. город получил «Магдебургское право». Вручив его своему городу, канцлер Сапега надеялся добиться больших денежных прибылей. Но власти не торопились перечислять деньги для города. По польским законам городом называлось поселище, которому предоставлялось право вечной земельной собственности. Толочин же находился на земле Сапегов, то есть мог быть продан. От того — по-видимому, неизвестен тогдашний герб этого поселения. То есть, он мог быть просто неутвержден.
В 1656 г. сын Льва Сапеги передал местечко по завещанию («духовной») в личную собственность Александра и Евстафия Шемиотов.
С краеведческого сайта, впервые опубликовано в 2006 г. в книге краеведа Ю.А. Татаринова "Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Витебщина" (текст есть здесь). Ссылки на архивные материалы и библиография источников в книге практически отсутствуют.
--- Ik bun Normalis Archivaris
En ik beitel kronieken in een rots...
Ich fahre hier,
Ich fahre her
Ich habe keine Heimat mehr
Попробуем разобраться с цитатой, приписываемой канцлеру великому литовскому Льву Сапеге (пол. Lew Sapieha, бел. Леў Сапега, 1557-1633). Очевидно, что стоит искать её на польском языке.
В книге польского публициста, историка и общественного деятеля Александра Свентоховского (Aleksander Świętochowski) Historja chłopów polskich w zarysie (Krakow, 1925, текст здесь) находим следующую фразу:
K. Warszewicki w De optimo statu libertatis pisze ze zgrozą: «Spojrzyj na nieznośny ucisk rolników i codzienne drapiestwo, które od panów znoszą. Żyją w ostatniem ubóstwie i nędzy, bez sądu, bez prawa i — co śmiało przydać mogę — bez króla a czasem i bez religji, gdyż jako bydlęta nawet w święte dni w niektórych miejscach do pracy bywają zmuszani. A w tych wszystkich niegodziwościach u samego króla nie śmią prosić obrony od ciemięstwa swych panów». I dodaje głęboką uwagę: «Nikt nie mógłby się nazywać istotnie panem, kogoby nie dźwigali pracą i czynszem chłopi i rolnicy»
Ниже стоит сноска:
Do powyższego akapitu odnosi się prawdopodobnie również drugi przypis, który istnieje na stronie, brak jednak oznaczenia jego miejsca w tekście. «nec quisquam dominus vere appelletur, qui colonorum et agricolarum operis et censu non sustentetur». Wyd. 1598, s. 35. Leon Sapieha, wojewoda wileński i hetman w. lit. mawiał do swoich administratorów: «U was chłop chłopem, a u mnie wielmożnym, jaśnie wielmożnym; bo kiedy ja chłopa mieć nie będę, pewnie jaśnie wielmożnym nie będę» (Niesiecki).
Со всей очевидностью имеется в виду уже знакомый нам гербовник Каспара Несецкого. В томе 8 ([R-S]. 1841. Lipsk: Breitkopf & Haertel, можно найти, например, здесь) читаем на с. 263-264 в статье про род Сапег применительно к канцлеру:
Ubogim poddanym krzywdy czynić, albo oppressyi, nigdy nie dopuścił, skarg ich pilno słuchał, gdy mu co w podarunku przynieśli chętnie przyjmował, a przez swego poufałego pokojowego, ubogim to rozdać kazał. Mawiał więc do swoich administratorów: u was chłop chłopem, a u mnie wielmożnym, jaśnie wielmożnym, bo kiedy ja chłopa mieć nie będę, pewnie ani jaśnie wielmożnym będę.
Аналогичную фразу можно найти в более раннем издании о роде Сапег авторства историка-иезуита Казимира Когновицкого под названием Zycia Sapiehow y listy od monarchow, książąt y rożnych panujących do tychże pisane, том 1 1790 г. на стр. 159 (здесь), а также в самом раннем издании Каспара Несецкого под названием Korona Polska Przy Złotey Wolnosci Starożytnemi Rycerstwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego Kleynotami, Naywyższemi Honorami, Heroicznym Męstwem 1743 года на стр. 28 (здесь).
Таким образом, канцлер Сапега, как человек высоко образованный для своего времени, вероятно, был знаком с политическим трудом Кшиштофа Варшевицкого De optimo statu libertatis, восприняь часть идей оттуда, что послужило базой для цитаты.
--- Ik bun Normalis Archivaris
En ik beitel kronieken in een rots...
Ich fahre hier,
Ich fahre her
Ich habe keine Heimat mehr
Неожиданно благодаря наводке коллег, интересующихся похожей текмой, удалось обнаружить в каталоге библиотеки Вильнюсского университета вот такой документ. Заголовок гласит: „Summariusz Prowentow z Maiętnosci...“. Дата - 1624 год. Листов - 18.
Получить копии удалось при помощи добрых людей. К сожалению, переписи жителей в этом деле не обнаружилось, а только лишь общие статистические сведения. Но и это интересно для понимания контекста. Листы, относящиеся к самому местечку, приведены ниже.
Расшифровку сделал при помощи недавно запущенного ScribeAI от MyHeritage - довольно неплохо работает:
Sumariusz Maiętności Tołoczyńskiej
Miasto Tołoczyn
Placow Rynkowych 20 s kazdego po gr 3 Czyni . Kop | 1 | 0 | 0 W tych placach prent 226 . s kazdego po pndzy 6 Kop | 2 | 15 | 6 Placow Ulicznych 312 3/4 . w nich prent 3879 3/4 . S tychze Na kosciol placow 10 . w ktorych prent 160 . Pustych placow 27 1/2 w nich prent 405 . Popowskich placow 6 Na spital plac 1 . w nim prent 10 . Na wygon placow 3 . w nich prent 45 . Płatnych placow 265 1/4 1/8 . w nich prent 3259 3/4 . S kazdego placu po gr 2 Czyni Kop 8 / 50 . A s prentow s kazdego po pndzy 4 . Kop 21 / 43 / 9 Co wszytko Czyni z placow y s prent - Kop | 30 | 33 | 9 Placow Gumiennych 63 w nich prent 722 . s kazdego prenta po pndzy 4 . Czyni - Kop | 4 | 48 | 8 Od Rzeznikow Miesckich 19 od kazdego gr 24 . Czyni Kop | 7 | 36 | 0 Od Rzemieslnikow Miesckich roznych y od Piekarek od Osob 141 . po gr 3 Czyni - - Kop | 7 | 3 | 0 Od Kramnic 60 . po gr 8 Czyni - - Kop | 8 | 0 | 0
Włok Miesckich 90. S tych. Na kościoł włok 5. Popowska 1. Woytowska włok 2. Wolna za listem Je[go] M[iłości] włoki 1/3 Płatnych włok 81 2/3. Płacą z włok z zawszelką powinność po gr 84. A z włok 79 2/3. skodey po gr 84. y owsa kł 1 Czyni - kop 114 | 22 | 0 Owsa kł 79 2/3. Morgow Miesckich Pasznych 48 1/2 S kazde[go] po gr 4 Czyni kop 3 | 14 | 0 Arendy z miasta, Myta, Kapszczyzny, y Młynow : kop 530 | 0 | 0
In Suma z miasta z arendą : Czyni kop 708 / 53 / 3.
--- Ik bun Normalis Archivaris
En ik beitel kronieken in een rots...
Ich fahre hier,
Ich fahre her
Ich habe keine Heimat mehr