Гербы, символика

Другой более менее внятный документ на тему гербов лежит вот тут: статья

оригинальный текст:

Анатоль ЦІТОЎ
БЕЛАРУСКАЯ
ПРЫВАТНАЯ ГЕРАЛЬДЫКА
Геральдика Беларусі зьвязаная сваім паходжаньнем зь некалькімі плынямі, якія пасьля ўзаемаадмаўленьня і ўзаемапранікненьня далі сьвету той фэномэн, да якога расьце цікавасьць ня толькі вузкага кола навукоўцаў, але й шырокае грамадзкасьці.
Прычынай узьнікнення геральдыкі была, безумоўна, неабходнасьць падкрэсьліць уласьніцкія правы на пэўную рэч, вылучыўшы яе сярод падобных, пазначыць межы тэрыторыі, на якой жыў род ці племя. На практыцы гэта прыводзіла да неабходнасьці ўжываць пэўныя сымбалі. Пры аднолькавасьці функцыяў нават у славянскім асяродзьдзі яны мелі розныя назвы: гмерк, грань, знак, знамя, кляймо, кляйно, метка, рубеж, тамга, таўро і г. д.
Гэтыя сымбалі выяўлялі на рэчах, сьцягах, яны замянялі і подпіс на дакумэнтах, г. зн. ужываліся ва ўсіх выпадках, калі трэба было пазначыць асобу альбо падкрэсьліць уласьніцкія правы.
На думку некаторых навукоўцаў, першасны знак — знак родавай уласнасьці быў, за рэдкімі выняткамі, выяваю татэма — «прабацькі» дадзенага роду: Татэм з часам схематызаваўся, потым «псаваўся» (праз даданьне розных рысак, крыжыкаў і г. д. альбо зьняцьцё пэўных дэталяў, праз выкарыстаньне малодшымі родамі пэўнае часткі татэмнае выявы — лапы, крыла, галавы, дзюбы, сківіцаў, іклаў і г. д.). У выніку зь цягам часу выява татэма дэталізавалася і трансфармавалася да непазнавальнасьці, а зьмены ўмоваў жыцьця ўрэшце сьціралі самую памяць пра першаўзор.
Багатаю крыніцаю эмблематычных сымбаляў, некаторыя зь якіх сталі пазьней гербамі на абшарах Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага,— Польшчы і Украіны, былі родавыя знакі, сфармаваныя пад уплывам германскіх і скандынаўскіх рунаў.. (Рунічная гіпотэза, створаная больш як сто гадоў таму Францішкам Пекасіньскім, нягледзячы на вострую крытыку тады і пазьней,
не была абвергнутая гэтак доказна, каб ад яе можна было б адмежавацца.)
Перенос культурных элемэнтаў ад аднаго да іншага народу непасрэдна альбо празь нейкі трэці бок ёсьць зьява зусім натуральная і сёньня. Як сьведчаць этнаграфічныя паралелі, некаторыя народы часам бяруць асобныя выявы ў суседзяў, але, як правіла, пры выбары арыентуюцца на тое, чаго ў самых няма; прыкладам, у славянаў няма рунічнага пісьма, але яно было ў германскіх і некаторых іншых народаў. Гэта можа растлумачыць зьяўленне ў славянаў рунападобнае сымболікі. 3 пэўнай ступеняй верагоднасьці да яе можна аднесьці выявы з варыяцыямі стралы й крыжовых матываў.
3 другога боку, трэба зважаць на тое, што ў пэрыяд распаду родавага ладу жыцьця ўзьнікае вялікая разстайнасьць сымбаляў. Чалавек, набраўшыся сьмеласьці адмовіцца ад знака-татэма, часта абіраў сваім знакам прадмет побыту; зь якім ён быў шчыльна зьвязаны ў штодзённым жыцьці і ад якога часта залежаў ягоны дабрабыт. Калі ўлічыць, што - прадметы побыту былі ў асноўным вельмі падобнымі, асабліва ў народаў на адной ступені .разьвіцьця формаў гаспадараньня і ў прыкладна аднолькавым геаграфічным асяродзьдзі, дык стае зразумелым. шырокае распаўсюджаньне аднатыповых сымбаляў на вялікіх абшарах.
Гэтыя геральдычныя звычаі былі ўласьцівыя амаль усім народам. Яны працягвалі існаваць у пэўных колах нашага грамадзтва і тады, калі беларускія землі апынуліся ў сфэры пашырэньня геральдычнае традыцыі. У гэты пэрыяд назіраецца як прыстасаваньне і ўліцьцё мясцовых сымбаляў у рэчышча агульнаэўрапейскага геральдычнага працэсу, гэтак і пэўны антаганізм паміж старымі і новымі традыцыямі.
Гарадзельскі прывілей (1413 г.) замацаваў пазыцыі клясычнае геральдыкі праз прыём у гербавыя брацтвы 47 сем'яў буйных магнатаў ВКЛ. Такое наданьне ўнесла новы струмень у працэсы гербатворчасьці, хаця не магло істотна зьмяніць агульнае карціны, калі тысячы й сотні тысячаў сем'яў працягвалі карыстацца сваімі «старасьвецкімі» клейнамі, пакрысе рэдагуючы іхны выгляд. Да абрысаў гербаў (дадаючы шчыты-таркі, прылбіцы, кароны, кляйноты, наміткі і г. д.).

Добрай ілюстрацыяй, што паказвае пэўны геральдычны антаганізм у ВКЛ налачатку XV ст., ёсьць урывак зь летапісу Быхаўца. У ім падаецца пагляд мясцовага чалавека (аўтара) на завлючэньне Гарадзельскае вуніі і на прычыны, якія вымусілі на яе пайсьці. Адным з галоўных аргумэнтаў на карысьць приёму польскіх гербаў быў Вітаўтаў: «Ведзь жа калі карону (каралеўскую.— А. Ц.) прынясуць, і вы ім за сім можаце лісты (прывілеі на гербы.— А. Ц.) назад адаслаці, а сваі старыя ўзяці». Такім чынам шляхоцка-гербавае братэрства Вітаўт і ягоныя паплечнікі разглядалі толькі як часовы сродак для каранацыі, а гэта значыць выхаду да поўнага юрыдычнага прызнаньня і пазбаўленьня залежнасьці ад Польшчы, у якую трапіла ВКЛ у выніку Ягайлавай Крэўскай вуніі (1385 г.).

Той жа аўтар летапісу крыху вышэй прыводзіць доказы мясцовае знаці супраць Гарадзельскае вуніі: «..Ляхове не былі шляхтай, але былі людзі простыя, яны ня мелі гербаў сваіх і вялікімі дары таго даходзілі ад чэхаў... і шляхтай іх пачынілі і гербы сваі ад іх прынялі, але мы шляхта старая, рымская (...)... не патрабуем жадных інных гербаў новых, але трымаемся старых сваіх, што нам продкі заставілі» (ПСРЛ, т. 32, стар. 153). Пакідаючы на сумленьні аўтара «рымскае» паходжаньне нашае шляхты, адзначым, што згадка пра старыя гербы зусім слушная. Гэта і ёсьць менавіта тыя эмблемы-сымбалі першаснага пласта, якія былі ў шырокім ужытку ва ўсіх колах тагачаснага грамадзтва і паступова пачыналі ставаць правадзейнымі гербамі ў магнацка-шляхоцкім асяродзьдзі.

Сярод найбольш стара-жытных прыватных гербаў, што фігуруюць у летапісах, адзначаюцца наступныя: Кітаўрус (кентаўр), Ружа, Калюмны, Урсын (ад лац. ursus «мядзьведзь»), а такеама Пагоня (гл. ПСРЛ, тт. 32, 35). Гэтыя гербы захаваліся на нашай тэрыторыі ў якасьці як прыватных, гэтак і дзяржаўных (Пагоня). Сярод вышэйпералічаных Урсын сустракаецца найбольш эпізадычна. Нам здаецца, што зьяўленьне згадак пра яго ў гэтак званых «беларуска-літоўскіх» летапісах ёсьць вынікам рэдактарскае працы жмудзкіх ідэолягаў, якія імкнуліся такім чынам далучыць Жмудзь праз уключэньне яе зямельнага герба — мядзьведзя — у агульнае рэчышча гісторыі й геральдычнае традыцыі ВКЛ. Што да астатніх згаданых гербаў, дык яны былі широка вядомыя ў «кармазынавым» саслоўі [1]. Вядомы герб Калюмны, якім, паводле сьведчаньня Я. Длугаша, «Вітаўт кляйміў сваіх коней», належаў у XVII ст. і Лаўрыну Фядзюшку, падстаросту берасьцейскаму. Славуты герб Кентаўр, якім карысталіся Гальшанскія й Гедройцы, быў і ва ўжытку некаторых прадстаўнікоў дробнае шляхты. Захавалася прашэньне 1887 г. мазырскага павятовага лекара Фэліцыяна Язэпа Дзяржынскага аб далучэньні да роду й выданьні пасьведчаньняў аб дваранстве дзецям ягонага роднага брата — нябожчыка Эдмунда (у тым ліку і «славутаму» Фэліксу- Руфіну) (Нац. архіў, ф. 319, воп. 2, спр. 911, арк. 213). Гэты дакумэнт засьведчаны пячаткаю просьбіта з выяваю кентаўра, але ж род Дзяржынскіх афіцыйна карыстаўся гербам Самсона! Нам здаецца, што гэта ня проста выпадак, а хутчэй адлюстраваньне пэўнага дуалізму сымбаляў, які існаваў у Беларусі яшчэ ў XIX- ст. Калі рэцыдывы гэтае зьявы сустракаліся ў канцы XIX ст., дык у XV—XVI стст. яна была звычайная. Унутрыпалітычныя зьмены ў грамадзтве, якія адбыліся зь перамогаю контррэфармацыі, нэгатыўна адбіліся на захаванасьці гербаў, што паходзілі са старажытных тутэйшых клейнаў. Цалкам яны ніколі не былі выціснутыя, частка зь іх нават была адаптаваная і ўвайшла ў агульную скарбонку гербаў Рэчы Паспалітае. Да гэтых гербаў належаць гербы Корсакаў, Пацеяў і інш. Аднак бальшыня старажытных гербаў-клейнаў была выціснутая з абыходу. Прычына ў тым, што носьбіты гэтай эмблематыкі — праваслаўныя й пратэстанты, пераходзячы ў каталіцка-ўніяцкае вызнаньне, адначасова мянялі й сымбалічны антураж. Прадстаўнікі шляхоцкага саслоўя, імкнучыся замацавацца ў прывілеяваным стане, сьвядома ці падсьвядома адмаўляліся ад старых «ЗНАМЕНАЎ» і пераходзілі да новых. Гэты працэс узмацніўся пасьля далучэньня да Расейскай імпэрыі. Пецярбурскія ўлады ў 70—80 гг. XVIII ст. наладзілі перагляд шляхоцкай годнасьці і правоў прадстаўнікоў «кармазынавага» саслоўя. У суды падаваліся дакумэнты й пасьведчаньні пра шляхоцкае паходжаньне. Таму ў судовых кнігах гэтага пэрыяду можна часта спаткаць дакумэнты пад назвай «Актыкацыя радавітасьці...», «Акт генэалёгіі...» і падобныя. Яшчэ больш жорстка расейскія ўлады пачалі дзейнічаць падчас паўстаньня 1831 г., калі быў выдадзены ўказ (19.10.1831 г.), паводле якога асобы, якія ня здолелі пісьмова даказаць сваё шляхоцтва, пераводзіліся ў аднадворцы ці мяшчане. Зразумела, пачаліся пошукі пісьмовых сьведчаньняў, і тут не апошнюю ролю адыгралі працы геральдыстаў мінулых стагодзьдзяў.

На пачатак XIX ст. ужо існавала даволі шматлікая геральдычная польскамоўная літаратура, рэпрэзэнтаваная працамі Барташа Папроцкага (XVI ст.), Шымона Акольскага, Альбэрта Віюка Каяловіча (абодва XVII ст.), Каспэра Нясецкага, Войцеха Вялядкі (абодва XVIII ст.). Названыя і іншыя аўтары былі шырока вядомыя на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай, і да іхных працаў як да апошняй інстанцыі пачалі актыўна зьвяртацца, асабліва тыя, хто ня меў надзейных пісьмовых дакумэнтаў. Зразумела, знаходзячы там свае прозьвішчы, яны рабілі і гербы, якія належалі іншым носьбітам гэтых прозьвішчаў. Такім чынам адбылася шырокая замена гербаў У асобаў, зацьверджаных у дваранстве расейскімі ўладамі. Тыя ж роды, што былі пераведзеныя ў аднадворцы ці мяшчане, увогуле страцілі правы як на «знамена» першага пласта, гэтак і на гербы. Рост адукацыйнага ўзроўню насе.льнщтва, скасаваньне саслоўнага падзелу звузілі рэпрэзэнтацыйна-«спажывецкія» функцыі герба, пакінуўшы яму ўжо ў канцы XIX ст. толькі дэкаратыўную ролю. Але гэта не памяншае значэньня герба, з аднаго боку, як найкаштоўнейшай гістарычнай крыніцы, а з другога — як стрыжня ў самавызначэньні й самапавазе асобы, якой ён дастаўся воляю гісторыі. Нягледзячы на гэткі лес, беларуская прыватная геральдыка даволі багатая. Калі ў Полыпчы налічваецца каля 200 гербаў, дык у Беларусі гэтую лічбу можна падвоіць альбо патроіць, часткова і коштам пласта папярэдніх гербаў. Адзначым для параўнаньня, што ў Германіі колькасьць гербаў пераўзыходзіць дзьвесьце тысячаў.

Беларуская геральдычна-эмблематычная спадчына ўмоўна падзяляецца на дзьве асноўныя трупы. Да першай адносяцца гербы з эмблемамі, матываванымі самой прыродай. Адпаведна з такой клясыфікацыяй вылучаюцца наступныя падгрупы: антрапаморфавыя, зааморфавыя, куды ўваходзяць выявы прадстаўнікоў як рэальнага, гэтак і міталягічнага сьвету; фітаморфавыя гербы, на якіх адлюстраваліся расьліны; гербы з выявамі нябесных целаў. Другая група ўключае ў сябе выявы ўсяго, што створана рукамі чалавека. Найбольш улюбёныя сымбалі гэтае групы — стрэлы, мечы, крыжы, падковы, прадметы побыту і г. д.

У чыстым (асобным) выглядзе эмблематычныя выявы сустракаюцца ня вельмі часта. Як правіла, гэтыя гербы ўяўляюць сабой спалучэньне двух (радзей трох ці болей) розных прадметаў альбо абстрагаваных сымбаляў. Мова геральдыкі, дзякуючы ейнай алягічнасьці, алегарычнасьці й абстрагаванасьці, будзе нараджаць шмат вэрсіяў тлумачэньня, але назаўсёды застанецца закрытай для поўнай расшыфроўкі. Лягчэй уявщь агульную карціну разьвіцьця гэтага фэномэну, чым даць расшыфроўку асобных дэталяў. Сымбаль ёсьць строга індывідуальны камунікацыйны знак, які ня можа быць у такім сьціслым выглядзе адлюстраваны іншымі сродкамі (напр., пісьма). Ен акумулюе ў сабе элемэнты надгістарычныя, якія не падлягаюць зьменам у храналягічнай прасторы. Эмблематычна геральдычная сымболіка пры значнай кансэрватыўнасьці таксама зазнавала зьмены. На гэтыя працэсы уплывала, поруч зь індывідуальнымі цнотамі ўладальніка, таксама і асяродзьдзе, у якім ён знаходзіўся, хрысьціянская ідэялёгія, культурны і адукацыйны цэнз, нарэшце, жыцьцёвы шлях асобы і г. д. У пэўнай ступені мадыфікаваўся ня толькі вонкавы выгляд герба, але й алегарычны сэнс эмблемы. Камунікацыйныя функцыі герба палягаюць ня толькі на наяўнасьці пэўнай эмблемы, але і на колерах — як эмблемы, гэтак і поля герба. Акрамя гэтага, форма тарку, прылбіцы, кляйнота і іншых дэталяў таксама нясуць пэўны пласт інфармацыі пра ўладальніка. Ключом для зразуменьня гэтае мовы можа быць імкненьне ўладальніка герба, з аднаго боку, вылучыць сябе з шэрагу сабе падобных праз падкрэсьленьне сваіх індывідуальных фізычных і псыхалягічных годнасьцяў (магчыма, чыста ўяўных), з другога — акрэсьліць сваю прыналежнасьць да пэўнага болып ці менш замкнёнага асяродзьдзя.

Да вывучэньня геральдычнае спадчыны нельга падыходзіць павярхоўна. Геральдысты XVI—XVIII стст. зафіксавалі вялікую колькасьць сучасных ім гербаў, але, не разумеючы мовы сярэднявечнай сымболікі і часта жадаючы дагадзіць уладальнікам гербаў, пачалі тлумачыць генэзу гербаў рознымі легендамі ды байкамі. Гэтая акалічнасьць вымушае сёньняшніх дасьледнікаў ставіцца да іхных зьвестак вельмі абачліва. Акрамя прыватнай, мы маем вельмі багатыя і цікавыя пласты зямельнае, мескае, цэхавае і канфэсійнае геральдыкі. Але гэта — тэма асобнае размовы.

Часопіс Спачына, № 3, 1995 г.

Перевод:

Анатолий Титов
БЕЛОРУССКАЯ ЧАСТНАЯ ГЕРАЛЬДИКА

Геральдика Беларуси связана своим происхождением с несколькими течениями, которые после взаимоотражения и взаимопроникновения дали миру тот феномен, к которому растет интерес не только узкого круга ученых, но и широкой общественности.
Причиной возникновения геральдики была, безусловно, необходимость подчеркнуть собственнические права на определенную вещь, выделив ее среди подобных, обозначить границы территории, на которой жил род или племя. На практике это приводило к необходимости применять определенные символы. При одинаковости функций даже в славянской среде они имели разные названия: гмерк, грань, знак, знамя, клеймо, кляйно, метка, рубеж, тамга, клеймо и т.д.
Эти символы изображали на вещах, флагах, они заменяли и подпись на документах, т. е. применялись во всех случаях, когда нужно было указать личность либо подчеркнуть собственнические права.
По мнению некоторых ученых, первичный знак-знак родовой собственности был, за редкими исключениями, изображением тотема - » прародителя "данного рода: Тотем со временем схематизировался, потом "портился" (через добавление различных штрихов, крестиков и т.д. либо снятие определенных деталей, через использование младшими родами определенной части тотемного изображения — лапы, крыла, головы, клюва, челюстей, клыков и т.д.). В результате с течением времени изображение тотема детализировалось и трансформировалось до неузнаваемости, а изменения условий жизни в конце концов стирали самую память о первообразе.
Богатым источником эмблематических символов, некоторые из которых стали позже гербами на просторах Беларуси — Великого Княжества Литовского, - Польши и Украины, были родовые знаки, сформированные под влиянием германских и скандинавских рун.. (Руническая гипотеза, созданная более ста лет назад Франциском Пекосиньским, несмотря на острую критику тогда и позже,
не была опровергнута столь доказательно, чтобы от нее можно было бы отмежеваться.)
Перенос культурных элементов от одного к другому народу непосредственно или через какую-то третью сторону есть явление совершенно естественное и сегодня. Как свидетельствуют этнографические параллели, некоторые народы иногда берут отдельные изображения у соседей, но, как правило, при выборе ориентируются на то, чего у самых нет; например, у славян нет рунического письма, но оно было у германских и некоторых других народов. Это может объяснить появление у славян рунообразной символики. 3 определенной степенью вероятности к ней можно отнести изображения с вариациями стрелы и крестовых мотивов.
3 другой стороны, надо обращать внимание на то, что в период распада родового образа жизни возникает большое разнообразие символов. Человек, набравшись смелости отказаться от знака-тотема, часто избирал своим знаком предмет быта; с которым он был тесно связан в обыденной жизни и от которого часто зависел его благополучие. Если учесть, что-предметы быта были в основном очень похожими, особенно у народов на одной ступени .развития форм хозяйствования и в примерно одинаковой географической среде, то становится понятным. широкое распространение однотипных символов на больших просторах.
Эти геральдические обычаи были свойственны почти всем народам. Они продолжали существовать в определенных кругах нашего общества и тогда, когда белорусские земли оказались в сфере расширения геральдической традиции. В этот период наблюдается как приспособление и вливание местных символов в русло общеевропейского геральдического процесса, так и определенный антагонизм между старыми и новыми традициями.
Городельский привилегия (1413 г.) закрепил позиции классическое геральдики через прием в гербовые братства 47 семей крупных магнатов ВКЛ. Такое придание внесло новый поток в процессы герботворчества, хотя не могло существенно изменить общее картины, когда тысячи и сотни тысяч семей продолжали пользоваться своими» старосветскими " клейнами, понемногу редактируя их вид. К очертаниям гербов (добавляя щиты-терки, прилбицы, короны, клейноты, повойники и т.д.).

Хорошей иллюстрацией, показывающей определенный геральдический антагонизм в ВКЛ в начале XV века., есть отрывок из летописи Быховца. В нем подается взгляд местного человека (автора) на завлючение Городельской унии и на причины, которые вынудили на нее пойти. Одним из главных аргументов в пользу приема польских гербов был Витовтов: "веди же если корону (королевскую.- А. Ц.) принесут, и вы им за сим можете письма (привилегии на гербы.- А. Ц.) обратно отослать, а свои старые возьми". Таким образом шляхетско-гербовое братство Витовт и его соратники рассматривали лишь как временное средство для коронации, а это значит выхода к полному юридическому признанию и лишению зависимости от Польши, в которую попала ВКЛ в результате Ягайловой Кревской унии (1385 г.).

Хорошей иллюстрацией, показывающей определенный геральдический антагонизм в ВКЛ в начале XV века. есть отрывок из летописи Быховца. В нем подается взгляд местного человека (автора) на завлючэньне Гарадзельскае унии и на причины, которые вынудили на нее пойти. Одним из главных аргументов в пользу приёму польских гербов был Вітаўтаў: «Медведь же когда корону (королевскую.— А-А. Ц.) принесут, и вы им за сим можете письма (привилегии на гербы.— А-А. Ц.) обратно адаслаці, а свои старые ўзяці». Таким образом шляхоцка-гербовое братство Витовт и его соратники рассматривали лишь как временное средство для коронации, а это значит выхода до полного юридического признания и лишения зависимости от Польши, в которую попала ВКЛ в результате Ягайлавай Кревской унии (1385 г.).
Оставляя на совести автора "римское" происхождение нашей шляхты, отметим, что упоминание о старых гербах совершенно верно. Это и есть именно те эмблемы-символы первичного слоя, которые были в широком обиходе во всех кругах тогдашнего общества и постепенно начинали становиться действительными гербами в магнатско-шляхетской среде.
Среди наиболее Старо-житных частных гербов, фигурирующих в летописях, отмечаются следующие: Китаурус (Кентавр), Роза, Колюмны, Урсын (от лат. ursus «медведь»), а такеама погоня (см. ниже). ПСРЛ, тт. 32, 35). Эти гербы сохранились на нашей территории в качестве как частных, так и государственных (погоня). Среди вышеперечисленных Урсын встречается наиболее эпизодически. Нам кажется, что появление упоминаний о нем в так называемых «белорусско-литовских» летописях является результатом редакторской работы жмудских идеологов, которые стремились таким образом присоединить Жмудь через включение ее земельного герба — медведя — в общее русло истории и геральдической традиции ВКЛ.
Что касается остальных упомянутых гербов, то они были широко известны в» кармазиновом " сословии [1]. Известный герб Колюмны, которым, по свидетельству Е. Длугоша, «Витовт клеймил своих коней», принадлежал в XVII в. и Лаврентию Федюшко, подстаросту Брестскому.
Знаменитый герб Кентавр, которым пользовались Гольшанские и Гедройцы, был и в обиходе некоторых представителей мелкой шляхты. Сохранилось прошение 1887 г. Мозырского уездного врача Фелициана Иосифа Дзержинского о приобщении к роду и издании удостоверений о дворянстве детям его родного брата-покойного Эдмунда (в том числе и» знаменитому " Феликсу - Руфину) (Нац. архив, Ф. 319, воп. 2, спр. 911, арк. 213). Этот документ засвидетельствован печатью просителя с изображением кентавра, но род Дзержинских официально пользовался гербом Самсона! Нам кажется, что это не просто случай, а скорее отражение определенного дуализма символов, существовавшего в Беларуси еще в XIX-в.
Если рецидивы это явления встречались в конце XIX в., так в XV-XVI вв. она была обычная. Внутриполитические изменения в обществе, произошедшие с победой Контрреформации, негативно сказались на сохранности гербов, происходивших из древних здешних Клейн. Полностью они никогда не были выжаты, часть из них даже была адаптирована и вошла в общую копилку гербов Речи Посполитой. К этим гербам принадлежат гербы Корсаков, Потеев и др. Однако большинство древних гербов-клейнов было вытеснено из обхода. Причина в том, что носители этой эмблематики-православные и протестанты, переходя в католическо-униатское исповедание, одновременно меняли и символический антураж. Представители шляхетского сословия, стремясь закрепиться в привилегированном состоянии, сознательно или подсознательно отказывались от старых «знамен " и переходили к новым.
Этот процесс усилился после присоединения к Российской империи. Петербургские власти в 70-80 гг. XVIII в. наладили пересмотр шляхетского достоинства и прав представителей «кармазинового» сословия. В суды подавались документы и свидетельства о шляхетском происхождении. Поэтому в судебных книгах этого периода можно часто встретить документы под названием " Актикация родовитости...", "Акт генеалогии..."и подобные.
Еще более жестко российские власти начали действовать во время восстания 1831 г., когда был издан указ (19.10.1831 г.), согласно которому лица, не сумевшие письменно доказать свое шляхетство, переводились в однодворцы или мещане. Разумеется, начались поиски письменных свидетельств, и здесь не последнюю роль сыграли работы геральдистов прошлых веков.
В начале XIX века. уже существовала довольно многочисленная геральдическая польскоязычная литература, представленная работами Бартоша Упроцкого (XVI в.), Шимона Акольского, Альберта Виюка Кояловича (оба XVII в.), Каспера Несецкого, Войцеха Велядко (оба XVIII в.). Указанные и другие авторы были широко известны на территории бывшей Речи Посполитой, и к их работам как к последней инстанции начали активно обращаться, особенно те, кто не имел надежных письменных документов.
Разумеется, находя там свои фамилии, они делали и гербы, принадлежавшие другим носителям этих фамилий. Таким образом произошла широкая замена гербов у лиц, утвержденных в дворянстве российскими властями. Те же роды, что были переведены в однодворцы или мещане, вообще потеряли права как на» знамена " первого слоя, так и на гербы. Рост образовательного уровня насе.льнщтва, упразднение сословного разделения сузили репрезентативно - "потребительские" функции герба, оставив ему уже в конце XIX в. только декоративную роль. Но это не уменьшает значения герба, с одной стороны, как ценнейшего исторического источника, а с другой — как стержня в самоопределении и самоуважении личности, которой он достался волею истории.
Несмотря на такой лес, белорусская частная геральдика довольно богата. Если в Польше насчитывается около 200 гербов, то в Беларуси ЭТУ цифру можно удвоить либо утроить, частично и стоимостью слоя предыдущих гербов. Отметим для сравнения, что в Германии количество гербов превосходит двести тысяч.
Белорусское геральдически-эмблематическое наследие условно подразделяется на две основные трупы. К первой относятся гербы с эмблемами, мотивированными самой природой. Соответственно с такой классификацией выделяются следующие подгруппы: антропоморфные, зооморфные, куда входят изображения представителей как реального, так и мифологического мира; фитоморфные гербы, на которых изобразились растения; гербы с изображениями небесных тел.
Вторая группа включает в себя изображения всего, что создано руками человека. Наиболее любимые символы этой группы-стрелы, мечи, кресты, подковы, предметы быта и т.д.
В чистом (отдельном) виде эмблематические изображения встречаются не очень часто. Как правило, эти гербы представляют собой сочетание двух (реже трех или более) различных предметов либо абстрагированных символов.
Язык геральдики, благодаря ее алягичности, аллегоричности и абстрагированности, будет рождать много версий объяснения, но навсегда останется закрытой для полной расшифровки. Легче представить общую картину развития этого феномена, чем дать расшифровку отдельных деталей.
Символ есть строго индивидуальный коммуникационный знак, который не может быть в таком сжатом виде отражен другими средствами (напр., письма). Он аккумулирует в себе элементы надисторические, не подлежащие изменениям в хронологическом пространстве. Эмблематически геральдическая символика при значительной консервативности также претерпевала изменения. На эти процессы влияла, наряду с индивидуальными добродетелями владельца, также и среда, в которой он находился, христианская идеология, культурный и образовательный ценз, наконец, жизненный путь личности и т.д.
В определенной степени модифицировался не только внешний вид герба, но и аллегорический смысл эмблемы. Коммуникационные функции герба заключаются не только в наличии определенной эмблемы, но и в цветах — как эмблемы, так и поля герба. Кроме этого, форма терки, прилбицы, клейнота и других деталей также несут определенный слой информации о владельце. Ключом для понимания этого языка может быть стремление обладателя герба, с одной стороны, выделить себя из ряда себе подобных через подчеркивание своих индивидуальных физических и психологических достоинств (возможно, чисто воображаемых), с другой — очертить свою принадлежность к определенной более или менее замкнутой среде.
К изучению геральдического наследия нельзя подходить поверхностно. Геральдисты XVI-XVIII вв. зафиксировали большое количество современных им гербов, но, не понимая языка средневековой символики и часто желая угодить владельцам гербов, начали объяснять генезу гербов различными легендами и баснями. Это обстоятельство вынуждает сегодняшних исследователей относиться к их сведениям очень осмотрительно.
Кроме частной, мы имеем очень богатые и интересные слои земельное, месское, цеховое и конфессиональное геральдики. Но это-тема отдельного разговора.

Журнал Покина, № 3, 1995 г.

различные материалы по геральдике