Храмовая архитектура Беларуси XIV - XIX веков

Орда Наполеон
(Orda, 1807—83) — польский литератор и композитор. Составил "Grammaire analitique et pratique de la langue polonaise a l'usage des Français" (П., 1856; Б., 1858, в передел. виде — Варшава, 1874), изд. "Album dziel kompozytsròw polskich" (1838), "Gramatyka muzyki" (Варшава, 1873) и альбом видов губ. Гродненской, Виленской, Минской, Ковенской, Волынской, Подольской и Киевской, материал для которого собрал во время своих путешествий.

Из Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон. 1890—1907.
http://dic.academic.ru/dic.nsf...0%B4%D0%B0


__________________________________________________

На сайте органов архивного дела Республики Беларусь http://archives.gov.by/index.php?id=6
о художнике размещена вт такая подробная справка:
http://archives.gov.by/index.php?id=290443

Наполеон Орда (11.2.1807 - 26.4.1883) - знаменитый художник, композитор и пианист, жизнь и творчество которого связаны с Беларусью. Родился в деревне Вороцевичи Пинского уезда Минской губернии (теперь Ивановский район Брестской области) в семье инженера-фортификатора Михаила Орды. В 1823 г. он успешно окончил Свислочскую гимназию и поступил на физико-математический факультет Виленского университета. Во время учебы Наполеон Орда стал членом тайного студенческого общества "Зоряне", за участие в котором был в 1827 г. исключен с четвертого курса и арестован. После 15-месячного тюремного заключения вернулся в Вороцевичи, где находился под надзором полиции.

Наполеон Орда принял активное участие в восстании 1830-1831 гг. После его подавления будущий художник, опасаясь репрессий, был вынужден под чужим именем выехать за границу. Находясь в эмиграции, он много путешествовал по Европе, жил в Австрии, Швейцарии, Италии, а в сентябре 1833 г. получил статус эмигранта во Франции и остался в Париже. В это время определяются его приоритеты в творчестве - занятия музыкой и живописью. Наполеон Орда познакомился с выдающимися деятелями европейской культуры - А. Мицкевичем, Ф. Шопеном, Ф. Листом, Дж. Россини, Дж. Верди, Ж. Гуно, Г. Берлиозом, О. Бальзаком, А. Стендалем, П. Виардо, И. Тургеневым. Все эти люди оказали большое влияние на творчество Н. Орды.

Парижский период жизни принес Наполеону Орде известность в широких кругах европейской интеллигенции. Вместе Фредериком Шопеном он музицировал на вечерах в домах Плятеров и Чарторийских. Принимал участие в литературных собраниях, сопровождая игрой на фортепиано поэтические импровизации Адама Мицкевича. С 1847 г. работал директором Итальянской оперы в Париже. Занимался сочинением и преподаванием музыки.

Художественное образование наш знаменитый соотечественник получил в студии мастера архитектурного пейзажа Пьера Жерара. Первые циклы рисунков Наполеона Орды появились после его путешествия в 1840-1842 гг. по Франции и Рейнской области. Потом были циклы по Испании, Португалии, Алжиру (1842-1844 гг.).

В 1856 г. после объявления российским императором Александром ІІ амнистии эмигрантам Н. Орда оставил семью, обеспеченную жизнь и успешную карьеру в Париже и в 49-летнем возрасте вернулся на родину. После смерти матери в 1859 г. в связи с его участием в восстании 1830-1831 гг. родовое имение было конфисковано. Художнику было позволено лишь взять его в аренду. По возвращении из эмиграции он жил в Вороцевичах, Гродно (1862-1863 гг.), потом перебрался на Волынь, где работал домашним учителем музыки у генерала Адама Ржевусского.

В 1866 г. Наполеон Орда был арестован по подозрению в участии в восстании 1863-1864 гг. и посажен в Кобринский тюремный замок. В 1867 г. военно-полевой суд приговорил художника к высылке в отдаленные губернии России. Благодаря стараниям жены и помощи посла Франции приговор впоследствии отменили. Тем не менее Наполеона Орду царские власти лишили права аренды и проживания в родовом имении. Ему было позволено лишь поселиться у родственников в имении Молодово Кобринского повета.

Наполеон Орда много путешествовал, рисовал карандашом, акварелью, гуашью и сепией архитектурные пейзажи Беларуси, Литвы, Польши, Украины. Его произведения, отличающиеся строгой документальностью, являются ценнейшим источником для историков архитектуры и реставраторов, так как большинство запечатленных им объектов уже не существует или их внешний вид претерпел значительные изменения. Художественное наследие Наполеона Орды представляет собой более 1150 акварелей и графических работ. Среди них более 200 зарисовок мест в Беларуси, связанных с жизнью известных людей и архитектурных памятников (Каменецкая вежа, Горы-Горецкий земледельческий институт, замки, монастыри, усадьбы и дворцы в Мире, Новогрудке, Несвиже, Гродно и др.). Большинство (977) художественных произведений Наполеона Орды находится в Национальном музее Кракова (Польша), куда они были переданы в 1886 г. его родными. Часть рисунков имеется в Народном музее в Варшаве, альбом акварелей находится в библиотеке им В. Стефаника во Львове (Украина). Большой коллекцией литографий с рисунков Наполеона Орды располагает Национальная библиотека Беларуси.

Свои рисунки Наполеон Орда систематизировал и разложил по папкам, в которых собраны произведения за период 1840—1880 гг. Белорусский материал размещен в папках по Гродненской губернии (I860— 1877 гг., 144 планшета), Минской губернии (1864—1876 гг., 64 планшета), Витебской губернии (1875—1876 гг., 35 планшетов), Виленской губернии (1875—1877 гг., 50 планшетов), Могилевской губернии (1877 г., 15 планшетов). Кроме этого, художник выделил «портфели» с рисунками по Волынской, Киевской, Подольской, Ковенской губерниям, Княжеству Познаньскому, Западной Пруссии и Галиции, Франции и Германии, Испании и Португалии. Рисунки Наполеона Орды широко используются в многочисленных историко-краеведческих изданиях.

Композитор Наполеон Орда является автором виртуозных и мелодичных танцевальных миниатюр - более 20 полонезов, мазурок, вальсов, ноктюрнов, полек, серенад, а также романсов и песен на слова С. Витницкого и А. Плуга. Его произведения звучали со сцен Франции, Германии, Польши, России. Учебник Н. Орды "Грамматика музыки", изданный в 1873 г. в Варшаве, был высоко оценен Станиславом Монюшкой и на десятки лет стал лучшим пособием по теории музыки.

Умер Наполеон Орда в Варшаве. Согласно завещанию его похоронили в Янове (теперь Иваново Брестской области) в фамильном склепе.

В 2007 г. во всем мире отмечается 200-летие со дня рождения Н. Орды, это событие включено в календарь памятных дат ЮНЕСКО.

На нашем сайте представлен перечень документов о Наполеоне Орде, хранящихся в Национальном историческом архиве Беларуси в г. Гродно. Представлено 4 фонда, 10 архивных дел. Количество архивных документов на русском и польском языках: 20. Даты их создания: 1826-1827, 1832-1833, 1835, 1838, 1846, 1856-1857, 1859, 1866-1867 гг.

Речь вот об этом Перечне архивных документов, хранящихся в филиале Национального исторического архива Беларуси в г. Гродно
http://archives.gov.by/index.php?id=720735
____________________________________

"...в 1873 г. выходит первая отдельная серия рисунков Наполеона Орды “Альбом исторических видов Польши” (“Albom Widokow Historycznych Polski”). На обложке – литография с изображением Вороцевич и надпись: “Собственность рода Ордов на протяжении 300 лет до 1831 года – незабвенная (незабываемая) и дорогая для автора Родина”.
http://ais.by/story/1344

Ziemia Grodzieńska - rysunki i akwarele

Opisy rysunków wg "Katalogu rysunków architektonicznych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie", PWN, Warszawa 1975.
http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Orda_Grodno_R1.htm


BIAŁYSTOK
Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia NMP.
Widok od strony wejścia. Kościół jednonawowy z wieżą i sygnaturką nad prezbiterium; cmentarz kościelny otoczony murem z bramą i wieloboczną kaplicą z kopułą; z lewej strony fasada dwukondygnacjowego budynku szpitala. Dat.: Białystok 30 Czerwca. Napis na podkładzie: Białystok d. kł. par. przed dobud. nowego.
1876. Rys. ołówkiem. 18,7 x 25,8 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4319. (Teka Grodzieńska).



DERECZYN
Ruiny kościoła dominikanów.
Widok ruin trzynawowego kościoła z fasadą zwieńczoną trójkątnym przyczółkiem; przed kościołem czworoboczna dzwonnica; w głębi fragment budynku mieszkalnego; w ogrodzeniu ozdobna brama. Dat.: 21 Maja 1877. Napis na podkładzie: Dereczyn G. Grodzieńska. Kościół i Groby XX Sapiehów barbarzyńsko zrujnowany i rozebrany na cegłę - wewnątrz widziałem piękne freski -.
1877. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 20,8 x 30,2 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4329. (Teka Grodzieńska).



GRODNO
Kościół Bazylianek p.w. Zwiastowania NMP.
Widok fasady i elewacji bocznej. Kościół z kopułą na skrzyżowaniu naw i dwiema czworobocznymi wieżami przylegającymi do ramion transeptu; wokół kościoła parterowe zabudowania mieszkalne. Napis na podkładzie: Klasztor Bazyliański - Grodno.
1861-1869. Rys. ołówkiem. 19 x 25,2 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4341. (Teka Grodzieńska).



GRODNO
Rynek (Pl. Batorego) z ratuszem i kościołem farnym p.w. Wniebowzięcia NMP.
Widok Rynku od strony ul. Zamkowej. Z lewej strony dwukondygnacjowy z portykiem kolumnowym w wielkim porządku; dalej zabudowa mieszkalna ul. Zamkowej; z prawej widok prezbiterium jednowieżowego kościoła farnego. Napis na podkładzie: Grodno.
1861- 1869. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 20 x 24,7 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4346. (Teka Grodzieńska).



GNIEZNO (HNIEZNO)
Kościół p.w. św. Michała.
Widok od strony drogi. Kościół kamienny, jednonawowy, ze skarpami i przylegającą do fasady czworoboczną, zwężającą się uskokowo wieżą. Dat.: Hniezna 6 Czerwca 1877. Napis: data na cegle wyciśnięta 1121. Hniezna; napis na podkładzie: Hniezno G. Grodzieńska. Kościół bardzo starożytny w ścianie zewnętrznej jest wyciśnięty 1121, niewiadomo czy to wzmianką jest roku -.
1877. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 20,9 x 30,2 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4364. (Teka Grodzieńska).



MOŁODÓW
Cerkiew unicka.
Widok fasady i elewacji bocznej. Cerkiew drewniana z dwiema wieżyczkami w fasadzie; przed cerkwią czworoboczna, drewniana dzwonnica. Napis: Cerkiew Unicka w Mołodowie; Napis na podkładzie: G. Grodzieńska Mołodów - cerkiew unicka.
1864. Rys. ołówkiem podmalowany sepią. 20 x 24,8 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4389. (Teka Grodzieńska).



ŻYROWICE
Cerkwie p.w. Objawienia NMP i p.w. Podwyższenia Krzyża Św.
Widok fasad i elewacji bocznych. Z prawej strony cerkiew z kopułą i szczytem zwieńczonym trójkątnym przyczółkiem. Dat.: 8 Wrześn. 1876. Napis: Żyrowice Kościół Stopki i Kalwarya; napis na podkładzie: Żyrowice G. Grodzieńska miejsce biskupiejj działalnościi Józafata Kuncewicza.
1876. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą . 19,8 x 28,7 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4431. (Teka Grodzieńska).



MIEJSCE NIEOKREŚLONE
Widok ogólny wsi nad rzeką z kościołem z wieżą. Dat.: 20 Września 1867.
1867. Rys. ołówkiem. 19 x 25,7 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4445. (Teka Grodzieńska).

Ziemia Grodzieńska

Opisy rycin są wiernie spisane z oryginału bez jakichkolwiek zmian.
http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Orda_Grodno.htm


BEREZA KARTUZKA
(G. Grodzieńska)
Klasztor Kartuzów założony r. 1618 przez X. Lwa Sapiehę w pięknej i bogatej okolicy nad rzeką Jasiołdą roku 1706 zdobywany przez Karola XII Króla Szwedzkiego.


GRODNO NAD RZEKĄ NIEMNEM
(G. Grodzieńska)
Kościół farny ufundowany przez W. Księcia Witolda na schyłku XIV wieku. Wzniesiony następnie wspaniały Kościół dla zakonu Jezuitów przez Isajkowskiego biskupa Smoleńskiego r. 1633. Obok Kościoła przy Ulicy Brygidzkiej stoi dotychczas kamienica, w której umarł Stefan Batory r. 1587.



JANÓW
(Gub. Grodzieńska)
Miasteczko gdzie Święty Andrzej Bobola umarł 17 Maja 1657 roku.



SWISŁOCZ
(G. Grodzieńska)
Kościół fundowany r. 1666. W miasteczku Hrabia Wincenty Tyszkiewicz założył swoim kosztem r. 1806 sławne Gimnazium dla uczącej się młodzieży.



ZAKOZIEL
(Gub. Grodzieńska)
Kaplica Rodowa Orzeszków w Zakozielu.

Ziemie pozostałe
http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Orda_Inne.htm



Drewniany kościół w Gidlach.



Klasztor Kanoników Regularnych w Trzemesznie.

Żmudź
Opisy rycin są wiernie spisane z oryginału bez jakichkolwiek zmian.
http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Orda_Kowno.htm


SZATEJKI nad jeziorem)
(G. Kowieńska)
Własność Hr. Platerów.


WELLONA nad Niemnem
(G. Kowieńska)
Król Jagiełło i Witold W. X-że Litewski nawracając Żmujdź fundował tu kościół parafialny. Odbudował go na tychże fundamentach X-że Albrecht Stanisław Radziwiłł w XVII wieku. Na wzgórzach stał zamek pod którym bohatersko poległ Gedymin W. X-że Litwy w bitwie z Krzyżakami 1339 roku.


POŻAJŚCIE nad Niemnem
(G. Kowieńska)
Kościół p.w. św. Romualda i św. Katarzyny de Pazzi i klasztor oo. Kamedułów; widok ogólny eremu.
--------------------------------------
Drzeworyt wg rysunku Napoleona Ordy rytowała J. Kleczeńska.
"Tygodnik Ilustrowany" 1880, t. 9, nr 232, str. 360


Żmudź - rysunki i akwarele (1)
Opisy rysunków wg "Katalogu rysunków architektonicznych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie",
PWN, Warszawa 1975.
http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Orda_Zmudz_R1.htm



DZIEWAŁTÓW
Kościół parafialny p.w. Św. Trójcy.
Widok fasady i elewacji bocznej jednowieżowego kościoła z wyodrębnionym prezbiterium. Napis: Dziewałtów; napis na podkładzie: Dziewałtów. G. Kowieńska.
1875-1876. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 20 x 28,5 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4040. (Teka Żmudź ).



KIEJDANY
Kościół ewangelicki.
Widok od strony rzeki Niewiaży. Na pierwszym planie most wsparty na kamiennych filarach; za rzeką z lewej strony kościół ewangelicki z cylindrycznymi wieżyczkami na narożach; obok budynki mieszkalne. Dat.: Kiejdany 30 Sierp. Napis: Groby Radziwiłłów - Kościół Kalwiński; napis na podkładzie: G. Kowieńska. Kiejdany.
1875. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 20,5 x 29,5 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4050. (Teka Żmudź ).



KOWNO
Ratusz.
Widok od strony rynku. Z lewej strony fasada dwuwieżowego kościoła zwieńczona trójkątnym przyczółkiem, po obu stronach dwukondygnacjowe budynki poklasztorne; z prawej strony dwukondygnacjowy budynek ratusza z czworoboczną wielokondygnacjową wieżą przylegającą do fasady. Dat.: 25 Lipca. Napis: Kowno Ratusz; napis na podkładzie: Kowno.
1875-1876. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 19,7 x 27 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4053. (Teka Żmudź ).



KRETYNGA
Kościół parafialny pobernardyński p.w. Zwiastowania NMP i klasztor.
Widok fasady i elewacji bocznej jednowieżowego kościoła z wyodrębnionym prezbiterium i sygnaturką; z prawej strony budynki klasztorne; całość otoczona kamiennym murem z bramami. Dat.: Kretynga 15 Sierp. Napis: Kościół XX Bernardynów założony i fundowany p. Jana Karola Chodkiewicza; napis na podkładzie: Kretynga G. Kowieńska.
1875. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 19,6 x 28,8 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4057. (Teka Żmudź )



RAUDAŃ
Zamek Platona Zubowa. Замок Платона Зубова.
Widok od strony ogrodu. Zamek dwukondygnacjowy z wieżą i cylindrycznymi basztami z krenelażem oraz czworoboczną kaplicą; z lewej strony fragment parterowego budynku z basztą z krenelażem. Napis: Raudań - Zamek Pokrzyżacki; napis na podkładzie: Raudań. G. Kowieńska; napis na kartce doklejonej do podkładu: Raudań. Gubernia Kowieńska. Starożytny zamek z cegłynietynkowany dlatego zwany po litewsku Raudanas (czerwony) - budował go W. Mistrz Krzyżacki Ludolf Koenig von Weitzau r. 1343. -Odzyskał go z rąk Zakonu Witold W. X. L. w r. 1384. - Nadany został przez Zygmunta Augusta Kryszpinowi Kirszenstejnowi; Ostatni napis powtórzony w języku francuskim.
1875-1876. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 19,7 x 28,5 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4067 (Teka Żmudź ).


Żmudź - rysunki i akwarele (2)
Opisy rysunków wg "Katalogu rysunków architektonicznych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie",
PWN, Warszawa 1975.
http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Orda_Zmudz_R2.htm


SZAWLE
Kościół p.w. śś. Piotra i Pawła.
Widok fasady i elewacji bocznej. Kościół z transeptem i wieloboczną wieżą z cylindrycznymi wykuszami w fasadzie; przed kościołem mur i brama z cylindrycznymi wieżyczkami; z prawej strony parterowa plebania (?) z facjatą i werandą. Dat.: 24 Sierp. Napis: Kościół w Szawlach; napis na podkładzie: G. Kowieńska Żmujdź Szawle. Kościół par.
1875-1876. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 20,4 x 29,2 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4081. (Teka Żmudź ).



WORNIE
Kościół p.w. śś. Piotra i Pawła.
Widok fasady i elewacji bocznej. Kościół trzynawowy, dwuwieżowy; z lewej strony w głębi dwukondygnacjowy budynek z ryzalitem. Dat. Wornie 5 Sierp. Napis: 1691. Kaz: Kosma Pac Biskup założył; napis na podkładzie: G. Kowieńska Żmujdź Wornie.
1875-1876. Rys. ołówkiem podmalowany akwarelą. 19,7 x 29 cm.
Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4091. (Teka Żmudź ).