Íå çíàþ, â êàêóþ òåìó âñòàâèòü...
 ñòàòüå î ìíîãèõ ðîäñòâåííèêàõ èäåò ðå÷ü- Áóíèöêèå, Ðûê, Ñîêîëîâñêèå, Ìîëü
Wydarzenia 1863 roku w Inflantach Polskich w relacjach i wspomnieniach
„W Latgalii wykorzystano polskie powstanie, aby zaatakować ziemian Polaków, spalić i
zniszczyć ich majątki, a ich samych uwięzić”1
– tak syntetycznie i trafnie podsumowuje ruchy
narodowościowe w tzw. dawnych Inflantach z wiosny 1863 roku Eric Jekabson. Wypadki
tego czasu na zadźwińskich terenach dawnej Rzeczpospolitej sprowadzają się do trwających
od przedwiośnia przygotowań w kilku domach zamożnych ziemian, spektakularnej akcji pod
Krasławiem z 13/25 kwietnia oraz równie spektakularnego, a bezwzględnego rozprawienia się
rządu carskiego z zamieszkałymi tam Polakami. Opisane przez historyków zdarzenia tamtych
dni znajdują uzupełnienie pod piórem pamiętnikarzy – uczestników i świadków,
relacjonujących wypadki „na gorąco” i pod wpływem chwili lub w sposób stonowany, po
latach, odtwarzając i rekonstruując przechowane w pamięci fragmenty własnej i cudzej
egzystencji2
Najobszerniejszym źródłem prywatnym, w którym dokonuje się niemal
sprawozdania z tych krwawych godzin wiosennych, są opublikowane anonimowo na łamach
„Przeglądu Poznańskiego” Listy z Inflant Polskich3
pisane od 3/15 kwietnia 1863 do 28
listopada/10 grudnia 4
. W rzeczywistości ich autorką jest Ludwika Broel Platerówna 5
, starsza siostra Leona, rzekomego przywódcy oddziału zbrojnego, który dokonał pod Krasławiem
zamachu na transport broni i amunicji, tym samym dając początek ruchom powstańczym w
Inflantach6
. Dla badań świadomości Polaków w Inflantach podczas trudnych dni powstania
1863 roku jest to niezmiernie ważny dokument, zawierający cenne szczegóły z ostatnich
chwil życia Leona, informacje o losach ziemiańskich dworów w Inflantach, a także opinie i
spostrzeżenia wystawiające obraz przerażonej dzikim zachowaniem chłopstwa niepewnej o
swój los polskiej szlachty. O Leonie Platerze wraz z przywołaniem okoliczności
towarzyszących zdarzeniom z okresu ruchów powstańczych traktuje w swych
reminiscencjach także jego brat – Eugeniusz7
. Znajduje się tutaj nie tylko obraz męczeńskiej
śmierci powstańca, ale rzeczowe informacje dotyczące osób związanych z przygotowaniem
zrywu. Innym źródłem, choć bardziej subiektywnym, jest obszerna rekonstrukcja wydarzeń z
kwietnia 1863 r. zawarta w Pamiętnikach Kazimierza Bujnickiego8
. Autor, zaangażowany
poprzez udział syna w ruchy powstańcze, podobnie jak Ludwika i Eugeniusz Platerowie z
powodu brata, opowiada o zdarzeniach, nie szczędząc detali. Dopowiedzi stanowią
wspomnienia Stanisława Manteuffla-Szoege9
i księdza Józefa Borodzicza [Aleksandra
Mohla]10
Z prac historyków, zajmujących się kwestią powstania styczniowego na terenie
Litwy oraz źródeł pamiętnikarskich wynika, że były w Inflantach przynajmniej dwa ośrodki przygotowań do zrywu narodowego. Pierwszy, według badań Bolesława Breżgo oraz Dawida
Fajnhauza, znajdował się w domu szambelana Antoniego Rycka11 w Marienhauzie, gdzie
odbywały się przedpowstaniowe narady. Spośród gromadzących się w domu Rycka
patriotów, największy procent stanowili studenci uczący się w Petersburgu12. 18 lutego 1863
roku Centralny Komitet Narodowy ogłosił Rycka dowódcą formowanego oddziału
powstańczego, ale za kilka dni plany te zostały pokrzyżowane. Z rozkazu szefa sztabu Piotra
Szuwałowa, z pomocą okolicznych chłopów, wykryto i rozbito aktyw, kilku powstańców
wzięto do niewoli, broń skonfiskowano13
.
Drugim miejscem przygotowań do powstania były Wyszki14 należące do
hrabiego Stanisława Mohla15. W pobliskim Dubnie
16 mieszkał, przybyły z Królestwa, Józef
Ponset17, który pod pseudonimem Dembowski agitował uczestników i organizował
powstanie. Zaprzyjaźniony z rodziną znanego w okolicy literata, Kazimierza Bujnickiego
gościł w domu jego wnuczek, sióstr Benisławskich18 i wszedł w bliższe kontakty z jego
najmłodszym synem – Zygmuntem19 oraz młodym Leonem Platerem z Kazanowa
k/Krasławia. Rozbieżność informacji pochodzących ze sprawozdania witebskiego
gubernatora, który stwierdzał, że Plater nie znał Ponseta20, a tylko wykonywał jego rozkazy, a
wspomnieniami naocznych świadków tych zdarzeń, w których jednoznacznie pisze się o
ścisłej współpracy pomiędzy Ponsetem a polskimi ziemianami, każe wątpić w rolę Ponseta
jako zdalnego animatora ruchów powstańczych. Majątek Mohlów stał się naczelnym miejscem, w którym przygotowywano zryw, sprzyjała temu lokalizacja. „Bliskość kolei
sprawiała – wspomina rodzinne Wyszki Józef Borodzicz – że obywatelstwo liczne się tu
zgromadziło. Na tych zebraniach zajmowano się wiele polityką – śpiewano patriotyczne
pieśni itd., ale kiedy Leon Plater przez rząd narodowy ogłoszony został wojewodą inflanckim,
postanowił przez zbrojną demonstrację zamanifestować wobec Europy, że i Inflanty są
polskie. P. Stanisław, jako jego przyjaciel, pieniężnie wprawdzie go podatkiem narodowym
wspierał, lecz wyraźnie sobie zastrzegł, że w żadnych spisach figurować nie będzie”
Lektura wspomnień osób świadkujących wydarzeniom z wiosny 1863 roku
skłania do wniosku, że podsycanie działań spiskowych przygotowujących ruchy powstańcze
na terenie Inflant było prowokacją. Spektakularny początek – akcja pod Krasławiem –
potwierdza te sugestie. W każdym z pamiętników wyraźnie podkreśla się rozłam na starych –
przeciwników powstania i młodych – zagorzałych zwolenników. Do tych pierwszych należał
m.in. Władysław Sołtan z Prezmy, agent Hotelu Lambert, należący do ugrupowania białych.
Nie wierząc w sukces tego zrywu, ustąpił jednak, jak wielu, pod presją moralną środowiska22
.
Jeżeli ufać wspomnieniom Eugeniusza Platera czy Stanisława Manteuffla-Szoege, przysłanie
na teren Inflant Józefa Ponseta, miało być celowym posunięciem taktycznym Rosjan. Z kart
pamiętników Ponset wyłania się jako zręczny mistyfikator udający żarliwy patriotyzm, w
istocie werbujący młodych i naiwnych Inflantczyków, którzy pod jego dyktando dokonają
zbrojnej napaści i tym sposobem rozpętają walki, mające zostać szybko stłumione. Aż tak
daleko nie posuwa się w swym „fotograficznym” dramacie Ludwika Platerówna, traktując
Ponseta (w postaci scenicznej Jozefata) jako zapaleńca i podżegacza, ale nie szpiega, choć i w
tym dziele Ponset to figura nieprzyjemna, antypatyczna. W k a ż d y m przywoływanym
pamiętniku pojawia się ponadto osoba Zygmunta Bujnickiego jako faktycznego dowódcy
akcji pod Krasławiem. Jest to wobec prac naukowych traktujących o powstaniu w Inflantach,
które taką funkcję przypisują Leonowi Platerowi, hipoteza nowa i nie pozwalająca się
zlekceważyć23. Zwłaszcza, że Bujnicki jawi się we wspomnieniach znających go osób (w tym
własnego ojca), jako niezrównoważony, popędliwy, nadzwyczaj pewny siebie lekkomyślny rozrabiaka, a nawet awanturnik i wichrzyciel. To właśnie za Bujnickiego, zgodnie z surowymi
głosami ludzi tamtych dni, zginął dwudziestosześcioletni wówczas Leon Plater. Aby ukryć
winę Bujnickiego, któremu niedawno urodziło się dziecko, a przed kilkoma dniami zmarła
matka24, litościwy i honorowy Leon Plater wziął winę na siebie, nie przeczuwając, że tamten,
ratując własną skórę, jest już w drodze do Petersburga, do samego Piotra Wałujewa, z domem
którego zaprzyjaźniona była i często tam pomieszkiwała jego siostra, Helena Bujnicka25
.
Stamtąd, z nowym paszportem, nie dbając o los pozostawionej w ojczyźnie rodziny, wyruszy
do Paryża, skąd już do kraju nie wróci26. Potem, już z Paryża, jak wspomina jego ojciec,
młody Bujnicki wystosował list do sądu wojennego, który dostarczyła jego żona Aneta. Było
to pismo, w którym Zygmunt przyznał się do pełnionej przez siebie funkcji i do zakopania w
dworze dagdzieńskim skrzynki z papierami dotyczącymi powstania, a którą to skrzynkę
znaleźli chłopi plądrujący dom Bujnickich. Dzięki temu listowi został złagodzony wyrok na
starszego brata Bujnickiego, Bolesława27. Taki, wedle memuarowych źródeł, był scenariusz
pierwszych dni powstania.
Wybuchło ono na południu Inflant 13/25 kwietnia, kiedy na rządowy transport
broni i amunicji na drodze z Dyneburga do Dzisny „brawurowego napadu”28 dokonał oddział
polski złożony z 50 ochotników. Takim opisem tej akcji inicjuje wspomnienia z ciężkich
chwil Kazimierz Bujnicki – „wysłany z fortecy dyneburskiej transport broni ognistej
napadnięty został na drodze pocztowej między miasteczkami Krasławiem i Drują przez
garstkę inflanckich zbrojnych powstańców. Ci, po krótkiej walce, położywszy trupem słabą
wojskową eskortę, zdobyli transport, cząstkę sztucerów zabrali z sobą, a resztę spalili.
Zamach ten w skutku posłuszeństwa rozkazowi komitetu wykonany równie odważnie, jak
nierozważnie, pociągnął za sobą najstraszliwsze klęski na część powiatu dyneburskiego i
wnet Inflanty i cała Białoruś postawiona na stopie wojennej, uczuła skutki tego porwania się
na przemożne siły rządowe. Miejscowa władza, uwiadomiona o napadzie na transport
wojskowy, wezwała włościan do współdziałania przeciw powstańcom”29. A był między nimi
syn pamiętnikarza, Zygmunt Bujnicki, który jako wojskowy, pełnił funkcję dowódcy, był także wraz z pięcioma kazanowskimi oficjalistami30 Leon Plater31. Zadaniem Platera było
przedostać się na Litwę. Tej misji już nie wypełnił. Został schwytany dnia następnego, w
lasach okolic Dubna. Zygmunt chyłkiem przedostał się szczęśliwie do swego majątku
Rolniczyn koło Dagdy, a spostrzegłszy poważne zagrożenie czmychnął za granicę32
.
W świetle wspomnień Eugeniusza Platera (1826-1916) oraz Stanisława
Manteuffla-Szoege o tych właśnie wypadkach z wiosny 1863 r., można zweryfikować prawdy
i domniemania, uzgodnić najbardziej prawdopodobne okoliczności wypadków. Autor
pierwszego pamiętnika, rodzony brat Leona, bardzo dokładnie opowiada o zdarzeniach w
feralnych dla jego rodziny dniach poprzedzających schwytanie i egzekucję. W odróżnieniu od
chaotycznych przywołań Bujnickiego, są one poukładane i konsekwentne. Szczegóły tych
reminiscencji przekazane bratu przez samego Leona, uzupełniają ascetyczną, zdawkową,
pełną celowych niedomówień i przemilczeń relację Bujnickiego.
Leon Plater początkowo zaangażował się w przygotowanie do powstania na
skutek propagandy, jaką w Inflantach szerzył emisariusz Ponset, działający z rozporządzenia
Rządu Narodowego i przekonujący, że powstanie w Inflantach nie tylko ma sens, ale że
pewny w nim udział chłopów gwarantuje powodzenie zbrojnych działań. Ale Leon
zniechęcony niezdecydowaniem współczłonków kół założonych przez Zygmunta Bujnickiego
i Mohlów, zdecydował, że zamiast walczyć tu, w Inflantach, gdzie, jak słusznie sądził,
powstanie nie ma szans, przystąpi do partii Narbutta na Litwie. Nie zdążył jednak wykonać
zamiaru, wnet bowiem otrzymał od Bujnickiego jako swego dowódcy rozkaz pod karą
śmierci, by niezwłocznie przyłączył się do grupy, mającej w lesie Baltyńskim napaść na
transport rządowy broni konwojowany z fortecy dynaburskiej do Dzisny.
Po wykonaniu planu (zabito 3 osoby, 2 raniono, pozostali żołnierze uciekli)
nakazano Leonowi, by wraz ze swą służbą i zdobytą bronią przedarł się za Dźwinę do
majątku Stanisława Mohla, gdzie miały czekać nań konie, a stamtąd dalej, na Litwę. Pozostali
zaś powstańcy wraz z dowódcą zbiegli z miejsca. Po udzieleniu pomocy rannym Rosjanom Leon rozpoczął ciężką przeprawę w kierunku Wyszek. Tymczasem ocaleni z zamachu
eskortujący konwój żołnierze rozgłosili o napaści, skutkiem czego podjęto natychmiastową
pogoń za „buntownikami”. Głównymi pomocnikami a właściwie wykonawcami samosądu
byli podburzeni przeciw szlachcie, rzekomo podnoszącej bunt wobec caratu po to, by
przywrócić poddaństwo, starowiercy. Gdy w Wyszkach zamiast koni czekał na nich spalony
dwór Mohla, rozczarowany i zrozpaczony Leon, broniąc się jeszcze ostatkiem sił, rychło
został schwytany. Postawiony przed Szuwałowem, który rad byłby go uwolnić, „myśląc o
Bujnickim, który miał żonę i dziecko, wziął na siebie winę i nie zaprzeczył”33, że był
dowódcą napadu, skutkiem tego został odesłany do twierdzy dyneburskiej. Tam, poddany
śledztwu („z góry widać było, że istniało postanowienie skazania Leona; cel ten wyraźnie się
wykazywał w całym ciągu indagacji”34), przesłuchiwany był przez Storożenkę i Paniutina.
„Tymczasem Zygmunt Bujnicki, poznawszy niebezpieczeństwo swego położenia, udał się
natychmiast po zamachu do Petersburga i tam od ministra Wałujewa, przez siostrę, która była
przyjaciółką pani Wałujewowej, otrzymał paszport i udał się za granicę. Prędko doszła
wiadomość, że jest bezpieczny i nic mu nie grozi. Leon zaś za niego mógł być lada dzień na
śmierć skazany. Toteż niektórzy członkowie rodziny Bujnickich zaczęli się domagać od
Zygmunta, by się publicznie przyznał do winy. Jakoż, niestety, zbyt późno wystosował list do
komisji, w którym pisał, że to on był prawdziwym i jedynym dowódcą oddziału, który odbił
broń w lesie Baltyńskim około Krasławia. Żona jego podjęła się osobiście wręczyć list ten
członkom zebranej komisji. Przyjęto list z niedowierzaniem, przeczytano go, ale żadnej nie
zwrócono nań uwagi, nawet, jak się zdaje, nie wciągnięto go do protokołu”35. Stronnicze
śledztwo rychło zakończyło się bardzo surowym wyrokiem36
– skazaniem na śmierć37
.
Także wspomnienia Manteuffla-Szoege zdają się potwierdzać wersję Platera.
Mówi się tu wyraźnie: „Zygmunt Bujnicki był wodzem”38, a rolę tę pełnił w porozumieniu ze
„szpiegiem-prowokatorem, Polakiem przysłanym z Królestwa Kongresowego” czyli
Ponsetem. W kontekście tej relacji, podkreślającej planowe podjudzanie Polaków w
Inflantach do akcesu powstańczego zaimprowizowane przez Rosjan (Murawiewa), by zyskać
pretekst do otwartego konfliktu i w konsekwencji represji, Zygmunt Bujnicki jawi się ambiwalentnie: jako naiwna ofiara sprytu podżegaczy, ale zarazem, z uwagi na własne
tchórzostwo jako bezkarny winowajca krwawego odwetu na Platerze.
W rezultacie akcji podkrasławskiej „władze rosyjskie nawoływały do ścigania
powstańców, których liczba urosła do 200 i umiejętnie wykorzystały obecność wśród nich
kilku znienawidzonych przez chłopów ziemian polskich. Akcja pod Krasławiem stała się
sygnałem dla chłopstwa do wystąpień antyziemiańskich. Początek tym rebelianckim ruchom
dali starowiercy, w ślad za nimi poszli także katoliccy Łotysze, paląc, grabiąc dwory i
bestialsko mordując ich mieszkańców”39. Dokonano zniszczenia kilkudziesięciu dworów, w
tym także rosyjskich i niemieckich; był to ruch tak żywiołowy, że władzom carskim z trudem
udało się opanować tę groźną sytuację40. Polityka Michaiła Murawiewa, wzorem działań
podjętych w Galicji przez rząd austriacki z czasów rabacji, zmierzała od początku w kierunku
podburzenia przeciw miejscowej szlachcie chłopów latgalskich. By stłumić wystąpienia
powstańców, rząd rosyjski podbuntował przeciwko szlachcie tzw. starowierców, chłopów
rosyjskich, którzy, uciekając niegdyś z Rosji przed prześladowaniami religijnymi, osiedlili się
w Inflantach za przyzwoleniem miejscowej szlachty41. Oni to wykazali podczas wystąpień
powstańczych w Inflantach największą aktywność42
.
Stan polskiej duszy zbiorowej z czasu ruchów powstańczych w Inflantach
ilustruje korespondencja Ludwiki Platerówny; listy te prezentują wypadki i ich okoliczności,
komentują je, uszczegóławiając i dopełniając. Najwięcej miejsca poświęca autorka
męczeńskiej, świątobliwej śmierci Leona Platera, sakralizując jego czyn – wzięcie całej winy
na siebie, aby chronić innych. Są Listy dokumentem pokazującym mentalność polskiej
szlachty terenu, są świadectwem martyrologii Polaków zamieszkałych w Inflantach. Już
pierwsze dni powstania napawają piszącego niepokojem: „Żyjemy z dnia na dzień, w
największej niepewności jutra, wydani na pastwę trzech niszczących żywiołów: nierozwagi
własnych naszych braci, przewrotności i niegodziwości na zgubę naszą czyhającej władzy i nienawiści podburzanego ustawicznie przeciw nam ludu. Pierwsi nie mogą budzić zaufania w
ludziach sumiennych, bo widzimy u nich ciasnotę umysłu, niejasność zdania i luźność zasad;
o usposobieniu rządu aż nadto świadczą coraz to nowe ukazy i rozporządzenia; o włościanach
to tylko powiedzieć mogę, że usposobienie ich dla nas i dla sprawy naszej jest jak najgorsze.
Wepchnięci jesteśmy w położenie niepodobne. Nigdyśmy się nie lękali ofiar dla zbawienia
ojczyzny; ale ponosić największe, jakie być mogą, rzucać krew, życie, mienie, całą przyszłość
naszą, całą nadzieję naszą, wszystkie środki działania na potem w otwartą paszczę
rozwścieklonego wroga, to szaleństwo! Przed takim ofiarami wzdryga się natura, wzdryga
serce i rozum. (...) Położenie nasze okropne jest i na teraz i na potem”43
.
Platerówna, niechętna zrywom zbrojnym, podobnie jak jej brat, Eugeniusz,
wspomina o sporach między zwolennikami a opozycjonistami powstania. W tych sporach
strona przeciwna ruchom orężnym, do których przygotowywała się przede wszystkim
młodzież44, nazywana była Targowicą. Tymczasem, jak twierdzi – „Grano w podwójną grę aż
do końca, co innego mówiono, a co innego czyniono. Zgadzano się pozornie na
przedstawienia ludzi doświadczeńszych, zapewniano ich, uspakajano, a zarazem całkiem
przeciwne zapewnieniom wysyłano rozkazy. Co więcej, gdy te nieszczęsne rozporządzenia
zostały wykonane, gdy już widać było następstwa, jakich każdy nieoptymista znający grunt
wulkaniczny, na którym staliśmy, mógł się spodziewać, ci, co je wydali, zgoła się ich zaparli.
Kto w dobrej wierze, dla zachowania uczciwego wpływu i dla niepominięcia sposobności
służenia krajowi połączył się z ruchem, został w pole wywiedziony. Ruch poszedł swoją
drogą, robił i zrobił swoje. Nie chciał czekać, nie chciał słuchać nikogo. Kazał zaczynać i
gdzie jeszcze? W powiecie najsłabszym w miejscowości najmniej sposobnej, pod
miasteczkiem Krasławiem, z ludnością bardzo nieprzychylną, pełnem wojska choć lichego, w
okolicy bez lasów, otoczonej na kilkanaście wiorst wokoło tak zwanym posileniem tj.
osadnikami sprowadzonemi do dawnego starostwa dyneburskiego, w kraju, który pod
niegodziwem działaniem z góry zdemoralizował się do wysokiego stopnia nawet w
katolickich swych mieszkańcach i który z powodu rozkołów prawdziwem gniazdem
rozbójniczem, istną jaskinią bezkarnych łotrów może być nazwany. (...) Wobec podobnego
położenia i podobnych stosunków kazano napaść na idący pocztowym traktem do Dzisny
transport broni, zniszczyć go, a część broni mogącą być użytą wieźć środkiem posilenia, aby
się dostać do lasów bardzo odległych. Rzecz obróciła się nieszczęśliwie, a ciężar odpowiedzialności wobec nieprzyjaciół spadł na młodego, pełnego poświęcenia Leona
Platera, który nie był zgoła dowódcą, nic na swoją rękę nie robił i do końca tylko rozkazy
wykonywał. Opuszczony od tych, którzy się z nim połączyć mieli, ujęty przez rozjuszone
chłopstwo w lesie o kilkadziesiąt wiorst od domu, niezdolny do wykrętów, za pomocą których
w Rosji białe się robi z czarnego, wszystko od razu przyjął na siebie, na siebie jednego,
sprawców głównych zasłaniając (...). Niefortunna ta wyprawa inne jeszcze miała skutki. Dziś
ledwie nie całe Inflanty, bo jak zaręczają świadomi z urzędu 84 majątki (mnie ta liczba
wydaje się przesadzoną o połowę
, chłopstwo poduszczone przez władze miejscowe do
szczętu już zniszczyło”45
.
W Listach odnajdujemy dokładny opis napaści na Wyszki Mohlów, spalenie
Kombula Platerów46, brutalne pobicie w Ludwiampolu sędziwego Kazimierza Platera47
,
napad na Dagdę Bujnickich i innych „rabunkach barbarzyńskich, tatarskich, dzikich, o jakich
trudno dać wyobrażenie (...). W naszych Łotyszów katolików – ubolewa autorka – wstąpił
szatan i to najgorszego rodzaju, nad tym dzień i noc płakać by trzeba. (...) Popełniano
świętokradztwa, znieważano najświętszy sakrament, rzucano się na księży, bito ich, wiązano,
plwano w twarz i urągano im”48. Wtóruje jej Kazimierz Bujnicki, pogrążony w rozpaczy, gdy
ogień obrócił w nicość dorobek jego życia, tak oddaje rozpacz, w jaką popadł, widząc
splądrowaną i obrabowaną swą dagdzieńską posiadłość: „Westchnąwszy ciężko, widząc
zupełne zniszczenie nie tylko ruchomego mojego majątku, ale, co boleśniejsza, stratę
niepowrotną tylu drogich sercu memu pamiątek: wizerunki rodziców, dziadów, żony mojej
niedawniutko zeszłej w Bogu, korespondencję z osobami ukochanemi lub szacowanemi
wielce, ze znakomitościami w kraju i za granicą z literatami najpierwszemi polskiemi,
wszystko, z czegom się chlubił, com mniemał zostawić po śmierci potomkom jako zaszczyt
mojego imienia i domu, wszystko to w jednej chwili obrócone zostało w perzynę ręką
barbarzyńców żadnej nie szanujących świętości!”49
.
Okrucieństwo chłopstwa, podżeganego przez Rosję, osiągało swój zenit, tak oto
spełniały się barbarzyńskie plany wroga; nadawca Listów prorokuje dla Inflant dalsze czarne
losy: „Gdyby się tu Rosja spokojnie rozsiąść mogła na naszej spuściźnie, mściłaby się z wściekłością na księżach, obalałaby ołtarze, lud by do schizmy przeciągała. Szłoby jej
snadno. Wynagradzałaby odstępstwo od wiary nadaniami ziemi zbroczonej krwią prawych
właścicieli”50. Zniszczony kraj, zdemoralizowany lud – taki bilans zniszczeń przedstawia
autor. „Jeżeli nas zostawią temu rządowi na pastwę, zaiste lepiej by nam było, gdybyśmy się
nie byli rodzili. Tu nie tylko materialnie, ale i moralnie nas chcą zgubić (...) wszystko stoi na
fałszu, kłamstwie, przekupstwie i jawnej niesprawiedliwości”51, panuje powszechna anarchia,
terror, szerzy się nienawiść i prześladowanie księży katolickich. Rząd „jedną ręką krzewi
schizmę i najstraszliwszy, najczerwieńszy socjalizm, a drugą odpycha rewolucję, o ile
potrzeba, ażeby nas zgubić, a siebie ocalić, wykłamać się przed Europą, a oczernić Polaków.
Z tego powodu wybuch nakazany w Inflantach był nie tylko krokiem nierozsądnym, ale i
niepolitycznym. Nie tylko całą prowincję i mnóstwo fortun prywatnych rzucił na pastwę
zniszczenia, lecz przyszedł w pomoc rządowi i wykrył całą naszą słabą stronę. Garstka
powstańców na ogromnych przestrzeniach miała do czynienia nie tylko z wojskiem, ale z
czernią niezliczoną. Tak poważnemu pod każdym względem nieprzyjacielowi niepodobna się
było oprzeć. Tu można było tylko organizować się i czekać ostatniej chwili. W razie wojny,
przy jakiejkolwiek pomocy regularnego wojska bylibyśmy się zdobyli na coś pięknego. Bez
tego musiało się stać to, co się stało. Między fortecą, koleją żelazną, rozbójnikami majątków
skarbowych i Dźwiną siedzieliśmy jak w matni. Na to osobne położenie nasze nie chciano
zwrócić uwagi i stało się”52
.
Położenie Polaków inflanckich pogarsza się z dnia na dzień: „Panuje terroryzm
jakiegośmy i za mikołajowskich czasów nie znali. Murawiewów mamy na wielką i na małą
skalę. Nikt pewnym nie jest jutra, na wszystko trzeba być przygotowanym”53. Autorka pisze o
rugowaniu Polaków z terytorium Inflant, o podżeganiu Łotyszy przeciw nim, sprowadzaniu
urzędników z Rosji opłacanych z zagrabionych pieniędzy polskich, o sztucznie zaognianych
porachunkach prywatnych między mieszkańcami prowincji – wyniku wykorzystywania
zamętu popowstańczego przez kłamliwe i bezwzględne rosyjskie władze.
Bilans powstania jest smutny: „Przed sobą mamy kraj spustoszony, młodzież
nasza idzie zaludniać stepy Azji lub graniczących z nią prowincji, lud przeciw nam się
obraca, żywioły oświeceńsze są albo wytępione albo pozbawione możliwości wpływania i
działania (...) Czy nie lepiej było pracować wytrwale, z poświęceniem, choć w stosunkach często przykrych i uciążliwych, posuwać się kolejno dalej i coraz dalej, niż stawić wszystko
na kartę i stracić w kilka miesięcy tyle rzeczy mozolnie pozyskanych a dających możność
zdobywania sobie coraz więcej? Cóż stąd, że młodzież nasza dokazała i dokazuje cudów
waleczności. Cóż, że po wszystkich stronach ziemi naszej były czyny bohaterskie równające
się najsławniejszym, o jakich wspominają dzieje? Wszystko to posłużyło tylko do wtrącenia
nas w głębszą jeszcze przepaść. W przeddzień zmiłowania Bożego cierpliwemi być należało,
a nam cierpliwości zabrakło. (...) Niestety, my pracować nie umiemy! Bić się, walczyć
świetnie, umrzeć, do tego jesteśmy zawsze; ale pracować mozolnie, wytrwale, bez hałasu i
pochwał, pracować może nie dla siebie, tego na nas za wiele. Próżno organizacja
umiarkowana powtarzała, iż się trzeba uczyć i przysposabiać żywioły na przyszłość, że należy
wzmocnić organizm narodowy; słuchano jej zrazu, a potem zawołano, że wygodniej i milej
spróbować szczęścia i pójść choćby na śmierć. Odrzucono tych, którzy twierdzili, że dziś
ojczyzna nie śmierci lecz życia od nas wymaga. U nas zawsze był i będzie materiał na
męczenników, ale karczowników benedyktyńskich brakowało nam i brakuje”54
.
Te gorzkie, przenikliwe i świadczące o dobrej znajomości polskiej natury słowa niejeden raz
pojawią się w dyskusji o Polakach, polskości, ofierze polskiej, nie zawsze potrzebnych i
koniecznych „kamieniach na szaniec”.
Żałosny jest obraz popowstaniowych Inflant: „Zostaną zgliszcza, i tu i owdzie
niedobitki jakieś niby błędne owce, zostanie spustoszenie, ruina materialna, ruina moralna,
ucisk, jakiego trudno sobie wyobrazić, nędza, niemoc, zagłuszenie wszystkiego, co polskie,
zwichnięcie, a przynajmniej skrępowanie wszystkiego, co katolickie, zatarcie wszelkiego
śladu sumienia, (...) najohydniejsza niewola. (...) Pokój w tak pogorszonym stanie rzeczy
rokuje nam powolne konanie”55. Jak prorocze to były słowa, rychło pokazał czas. Walka
zbrojna była dla mieszkańców Inflant prawdziwym politycznym samobójstwem, działaniem
okupionym wyrokami śmierci, w najlepszym razie konfiskatą majątku, kontrybucją,
zesłaniem na Syberię. Inny był wydźwięk ruchów powstańczych w Królestwie, inny w
Inflantach, których mieszkańcy mogli solidaryzować się duchowo z powstańcami z
Królestwa, ale współdziałać z nimi było wielkim ryzykiem. O ile na ziemiach centralnych
powstanie styczniowe miało wymiar zrywu patriotycznego, manifestacji niezgody na obcych
w swoim domu, tak w dalekich Inflantach, z uwagi na geograficzne położenie za Dźwiną, nie
mogło być ono uważane za poważny akt polityczny i często nazywane jest
„pseudopowstaniem”.
http://muzhp.pl/pobierz/662/sa...lskich.pdf.
