http://spzz.free.ngo.pl/publikacje/ellnain/skrzydlna.htmZbigniew EllnainDWУR W SKRZYDLNEJ Maіopolska Ziemia Limanowska posiada zaledwie kilka zabytkуw budownictwa dworskiego. Tym niemniej te, ktуre dotrwaіy do naszych czasуw naleї№ do szczegуlnie cennych. I tak dwory w Laskowej (1677 r.) i Њwidniku (1752 r.) - to wybitne przykіady polskich niewielkich siedzib ziemiaсskich zachowanych w miejscu ich posadowienia. Mniej znanym, ale rуwnieї interesuj№cym przykіadem zabytkowego dworu, nosz№cego wyraџnie zachowane cechy budowli obronnej jest dwуr w Skrzydlnej.
Wieњ Skrzydlna poіoїona malowniczo w Beskidzie Wyspowym u џrуdeі rzeki Stradomki i wschodnich podnуїy Ciecienia (835 nmp.m.), pуіnocnych Dzielca (648 m.n.p.m.) i Њnieїnicy (1006 m.n.p.m.) naleїy do jednej z najstarszych miejscowoњci powiatu limanowskiego. Istniaіa prawdopodobnie juї w XII wieku, chociaї pierwsza wzmianka pisana o Skrzydlnej jako wsi rycerskiej pochodzi z 1296 roku. Zanim ustaliіa siк ostateczna nazwa osady uїywano w іaciсskich џrуdіach nazwy Cridln№, Cridin№ u Dіugosza wystкpuje Krzidln№, zaњ w innych polskich tekstach Skrzydno, Skrzelno. Miejscowa legenda gіosi, їe tкdy do Polski szedі њw. Wojciech. Istotnie dolin№ Stradomki u stуp lesistych stokуw Grodziska (623 m.n.p.m.), na ktуrym wznosiі siк pradawny szczyrzycki grуd zwany Castrum de Cirich - siedziba kasztelanii, przebiegaіa droga z Krakowa na Wкgry. Okolica ta w ci№gu wiekуw byіa њwiadkiem wielu dziejowych nawaіnic. Wielokrotnie przechodziіy tкdy tatarskie ordy. Jej napad w 1287 roku najprawdopodobniej doprowadziі do zagіady wspomnianego grodu. W poіowie XVII wieku i w 1705 roku znacznych zniszczeс i rabunkуw dokonali Szwedzi, ktуrzy podczas swego drugiego pobytu z ograbionego klasztoru w Szczyrzycu, wywieџli kosztownoњci na 20 wozach. W tym terenie rуwnieї w 1848 roku zatrzymaіa siк armia carska pod№їaj№ca stіumiж Wiosnк Ludуw w Austrii i na Wкgrzech. Tкdy w koсcu wycofywaіy siк wojska polskie po klкsce wrzeњniowej w 1939 roku.
Pierwszym znanym wіaњcicielem Skrzydlnej byі komes Zdzisіaw z potкїnego rodu Gryfitуw, kasztelan szczyrzycki w 1235 r. Nastкpnie wieњ dostaje siк w rкce komesуw Ratuіdуw. Stopniowo powiкkszaj№c swoje maj№tki siedz№ tu nieprzerwanie od poіowy XIII wieku, aї do pocz№tkуw XVI wieku. Ten moїny, pieczкtuj№cy siк herbem wіasnym rуd, ktуrego przedstawiciele w XIII wieku piastowali najwyїsze urzкdy na Wкgrzech osiadі rуwnieї w Maіopolsce. Byж moїe przybyli do Polski wraz z krуlewn№ wкgiersk№ King№, їon№ ksiкcia krakowskiego Bolesіawa Wstydliwego. Do duїego znaczenia i rozkwitu rуd ten doszedі jeszcze w okresie panowania Kazimierza Wielkiego, pisz№ siк wуwczas ze Skrzydlna. I tak w poіowie XIV wieku jak poњwiadcza Dіugosz posiadali obok Skrzydlnej wsie: Przenosza, Raciborzany, Kasinк, Wilkowisko, czкњж Strуїy, Por№bkк Markuszow№, Jodlownik, Dobr№, Janowice i Kostrzк. W drugiej poіowie tego wieku powiкkszaj№ swoje dobra o Lednicк, Chor№gwicк i Mietniуw, wsie pod Wieliczk№ oraz Podolany pod Gdowem.
Poza tym Ratuldowie dostaj№ dzierїawк starostwa nowotarskiego. Pierwszym znanym przedstawicielem tego rodu byі komes Ratold (Ratuld), wіaњciciel maj№tku w 1296 r. W jego ojcu Janie, naleїy upatrywaж protoplastк Ratuldуw ze Skrzydlnej. Wraz z rкk№ Beaty Ratuldуwny Skrzydlna z okolic№ przechodz№ w 1509 roku w posiadanie Jana Pieni№їka herbu Odrow№ї z Kruїlowej, referendarza krуlewskiego i sкdziego ziemi krakowskiej.
Rуd ten, podobnie zreszt№ jak Ratuіdowie wydatnie przyczyniі siк do zasiedlenia Podhala i Beskidu Њredniego. W czasie swego ponad stuletniego pobytu w Skrzydlnej Pieni№їkowie dali siк poznaж jako dobrzy gospodarze. Obok wspomnianego Jana kolejnymi wіaњcicielami klucza skrzydlaсskiego byli jego synowie Prokop i Jan wymieniani w 1557 roku, a takїe Piotr Pieni№їek -1568 r. a pуџniej w 1585 roku Krzysztof i Nikodem. Ostatnim wіaњcicielem z rodu Pieni№їkуw byі Mikoіaj, oїeniony z Zofi№ Bykowsk№ herbu Gryf, cуrk№ Stanisіaw№ wojewody sieradzkiego. Kontraktem spisanym w 1620 roku zapisuj№ oni mкїowi cуrki Krystyny Pieni№їkуwnej Stanisіawowi Wilkoszewskiemu herbu Prus III wsie Skrzydln№ Glisne, Wolк i Przenoszк. Po њmierci Stanisіawa w 1644 r. dobra objкіo jego szeњciu synуw. Zasіynкli jako dzielni їoіnierze, walcz№c zbrojnie ze Szwedami, do momentu rozbicia 25 wrzeњnia 1656 roku. Po wojnie szwedzkiej rodzina podupadіa, maj№tek zostaі wydzierїawiony, rozpadaj№c siк na szereg drobnych folwarkуw. Utrzymali siк jeszcze Wilkoszewscy do 1722 r. na folwarku Gwoџdziуwka.
W 1719 r. Skrzydln№ z przylegloњciami zakupiі Felicjan Jaxa-Њwiкcicki herbu Jastrzкbiec. Rodzina ta przebywaіa w Skrzydlnej prawie do koсca XVIII wieku, kiedy to Jуzef Jaxa-Њwiкcicki, burgrabia zamku krakowskiego i jego їona Salomea z Otfinowskich herbu Gryf przekazuj№ maj№tek ziкciowi, mкїowi Urszuli Jaxa-Њwiкcickiej kniaziowi Antoniemu Szujskiemu herbu Pogonia Ruska synowi Hieronima straїnika czernichowskiego. Byі on wіaњcicielem Rzedowic na Wyїynie Miechowskiej, panem sіynnego Bartosza Gіowackiego - bohatera spod Racіawic. Szujski ur. w 1745 r. w Piсsku zm. w 1823 r. w Zrкczycach koіo Gdowa. Po nim dziedzicem zostaje syn Ignacy Szymon ur. w 1788 r. zm. w 1842 r. czіonek galicyjskich stanуw oїeniony z Aniel№ Michalin№ Dzierїek herbu Mieczuja. Ziкж wspomnianego maіїeсstwa Antoni Lewicki herbu Odrow№ї to kolejny wіaњciciel maj№tku. Jego syn Feliks Lewicki w 1844 r. sprzedaі Skrzydln№ wraz z Wol№ i Przenosz№ Antoniemu Pruszyсskiemu herbu Rawicz wіaњcicielowi m.in. dуbr Lazany i Wola Podіaїaсska k/Wieliczki. W 1848 r. caіy maj№tek przej№і jego syn Zygmunt, oїeniony z Felicj№ hr. Bobrowsk№ herbu Jastrzкbiec wіaњcicielk№ wsi Јкki koіo Tarnowa i Њwiecan koіo Biecza.
W dwa lata po jego њmierci w 1899 r. zadіuїony maj№tek skrzydlaсski zostaі zlicytowany i zakupiony przez mieszkaсca Tarnowa Zygmunta Freia. W 1903 r. sprzedaі on nabyte dobra rodzeсstwu Helenie i Karolowi Jordanom herbu Tr№by, ktуrzy rozpoczкli ich parcelacjк. Juї jednak w 1905 r. sprzedali caіoњж Jуzefowi hr. Јubieсskiemu herbu Pomian i jego їonie Pelagii z hr. Jabіonowskich, ktуrzy obci№їony hipotecznie jeszcze za Pruszyсkich maj№tek trac№. I tak na licytacji w dniu 17 grudnia 1907 r. jego poіowк nabyі Zygmunt Mars herbu Noga wіaњciciel dworu w Starej Wsi koіo Limanowej, a drug№ poіowк Galicyjski Bank Ziemski w Јaсcucie. Ten po wykupieniu czкњci Marsa przeprowadziі parcelacjк caіoњci.
Datowanie dworu w Skrzydlnej napotyka na pewne trudnoњci i w џrуdіach wystкpuj№ znaczne w tej kwestii rуїnice. Katalog zabytkуw sztuki w Polsce z 1951 r. przedstawia obiekt jako zbudowany w XVIII wieku z fragmentami z XVII wieku. Jednakїe juї w "Materiaіach informacyjnych" Urzкdu Wojewуdzkiego Wydziaіu Kultury i Sztuki i Wojewуdzkiego Konserwatora Zabytkуw w Krakowie z 1974 r. jako datк powstania podaje siк l poіowк XVII wieku. W miarк rozwoju badaс nad histori№ i architektur№ dworu polskiego w tym porуwnawczych czas budowy coraz bardziej siк przesuwa. Jako aktualne i wi№ї№ce naleїy wiкc przyj№ж wyniki badaс Tadeusza Chrzanowskiego i Marcina Komeckiego, ktуrzy w swej monumentalnej pracy "Sztuka Ziemi Krakowskiej" z 1982 r. stwierdzaj№, їe dwуr w Skrzydlnej pochodziz 2 poіowy XVI wieku i ma niemal identyczn№ dyspozycjкz dworem w Graboszycach pod Wadowicami zbudowanym okoіo 1575 r. przez Dziwisza Brandysa. Prawie analogiczne obiekty zostaіy wybudowane niew№tpliwie w zbliїonym okresie czasu. W swym artykule, "Dwory polskie - problemy badawcze" z 1991 r. prof. Tadeusz Chrzanowski konkretyzuje ten okres na III жwierж XVI wieku. Datowanie takie odpowiada panowaniu Pieni№їkуw w Skrzylnej, kiedy to tamtejsze dobra naleїaіy do Prokopa Pieni№їka, dzierїawcy nowotarskiego.
Tenїe Prokop Pieni№їek w miejscu dawnego dworu z murowan№ wieї№ z 1473 r. Ratuіdуw, wzniуsі nowy, murowany, ktуry z pewny-
mi zmianami w stosunkowo dobrym stanie przetrwaі do chwili obecnej. Pierwotnie obronny, o czym њwiadcz№ czytelne resztki fos i zachowane elementy budynku, renesansowy dwуr zostaі przeksztaіcony w XVIII wieku, a byж moїe i wczeњniej w l poіowie XVII wieku. Jest obiektem murowanym, prostok№tnym, piкtrowym z wydatnymi ryzalitami przy elewacji frontowej i tylnej. Tylny powstaі z parterowego, pуџniej nadbudowanego przedsionka. Mury wzmacniaj№ dwie przypory poіoїone po przeciwlegіych stronach budynku. Posiada symetryczny ukіad wnкtrz, trzytraktowy. Na parterze na osi w№ski korytarzyk prowadz№cy do poprzecznego przedsionka, z ktуrym zі№czona jest klatka schodowa. Na piкtrze hali, na parterze sklepienia kolebkowe i krzyїowe, zaњ w jednym z pokojуw na piкtrze w dawnej kaplicy, sklepienie zwierciadlane. Zachowaіo siк teї profilowane nadproїe kamienne z XVII wieku z herbem Њreniawa oraz na piкtrze fragmenty dwu piecy oњmiobocznych. Czкњciowo stolarka barokowo-klasycystyczna z XVIII wieku. Dwуr nakryty dachem czterospadowym posiada kubaturк 2960 mkw. i powierzchniк uїytkow№ 740 mkw. Poіoїony w obrкbie krajobrazowego 1 ha parku z piкknymi okazami starodrzewia, jest aktualnie wіasnoњci№ prywatn№. Dodatkowym zaњ walorem tego cennego obiektu jest malownicze poіoїenie ze wspaniaіymi widokami Beskidu Wyspowego i w s№siedztwie XIII-wiecznego cysterskiego opactwa w Szczyrzycu.
Przypisy:
1.
Nazwisko Ratuld uїywane byіo takїe w zbliїonych, ale nieco innych formach. Podobne rуїnice wystкpuj№ w nazwie herbu wіasnego, rysunku i barwach godіa. St№d w uїyciu byіa nazwa z odmianami : Ratuld, Ratult, Ratuld, Ratold czy Ratul. Nie ulega w№tpliwoњci, їe herb ten naleїy do znakуw starych. Zagin№і prawdopodobnie z pocz№tkiem XVI wieku. Z biegiem czasu wywodz№ce siк z rodu Ratuіdуw rodziny zaczкіy uїywaж innych herbуw. I tak: znani s№: Ratuitowie (Ratuldowie) herbu Hoіobok, Ratuіtowie herbu Dziaіosza, Ratuitowie herbu Szeliga czy Ratoldowie herbu Ossorya. Nazwisko rodowe uїywane bywaіo czasem jako imiк. Za przykіad moїe sіuїyж Ratolt ze Skrzydlnej pan tamtejszego maj№tku w 1433 roku.2. Wedіug przekazu Dіugosza w roku 1380 krуl Ludwik Wкgierski odebraі cystersom ze Szczyrzyca wiкkszoњж posiadіoњci na Nowotarszczyџnie, wі№czaj№c do skarbu koronnego. Miaіa to byж kara za przestкpstwo popeіnione przez dzierїawcк cysterskich Szaflar, trudni№cego siк wybijaniem faіszywych pieniкdzy. Wprawdzie bezpoњredni sprawca Їyd-neofita zostaі w nastкpstwie swoich czynуw spalony na stosie, to jednak dziaіaj№cy z rozkazu krуlewskiego Sкdziwуj z Szubina zaj№і tamtejsze dobra klasztorne. Zapewne wpіyw na zaistnienie takiej sytuacji miaі brak skutecznej reakcji na kierowane wczeњniej upomnienia krуlewskie. W miarк upіywu czasu stan taki ulegі utrwaleniu i umoїliwiі Ratuіdom dzierїawк starostwa nowotarskiego skіadaj№cego siк ze skonfiskowanych 20 miejscowoњci.
3. Szuyscy (Szujscy) kniaziowie (ksi№їкta) herbu Pogoni№ Ruska osiedleni w pocz№tkach XIX wieku w powiatach brzesko-litewskim i Maіopolsce. Pochodz№cy z rodu Rurykowiczуw, linii ksi№ї№t Suzdalskich, wywodzili siк od Aleksandra Newskiego, їyj№cego w poіowie XTTT wieku. W pocz№tkach XVI wieku rozdzielili siк na gaікzie: jedn№, ktуra przeszіa na Litwк i uїywaіa tytuіu ksi№їкcego (kniaziowskiego) do koсca XVIII wieku i drug№, ktуra pozostaіa w paсstwie moskiewskim. Naleїaі do niej m.in. Wasyl Szujski (1530-1612) car i wielki ksi№їк moskiewski.
Bibliografia:
1. Chrzanowski Tadeusz, Dwory polskie - problemy badawcze -Herald - Historia, Genealogi№ Heraldyka - kwartalnik nr 3-4, Instytut Heraldyki i Genealogii - KOLN - Wrocіaw 1991,
2. Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Wyd. Literackie, Krakуw 1982,
Gorzyсski Sіowomir, Kochanowski Jerzy, Herby szlachty polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1992,
3. Konieczny Jуzef, Skrzydlna, Materiaіy etnograficzne z powiatu limanowskiego. Praca zbiorowa. Archiwum etnograficzne nr 30 Zeszyt 2, polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocіaw 1971,
4. Krakowski Andrzej, Nogieж Karol, Informator turystyczny powiatu limanowskiego, Wojewуdzki Oњrodek Informacji Turystycznej, Krakуw 1974,
5. Krygowski Wіadysіaw , Beskidy - Њredni (cz. Wschodnia - Wyspowy - S№decki - Pogуrze Roїnowskie i Cieїkowickie, Sport i Turystyka, Warszawa 1965,
6. Lenczewski Tomasz, Genealogia rodуw utytuіowanych w Polsce 1.1, Oficyna Wydawnicza Adiutor, Warszawa 1995-1996,
7. Sitowski Jan, Dwory i dworki w Limanowszczyџnie oraz ich wіaњciciele w ostatnich dziesi№tkach XIX wieku, Piotrkуw Trybunalski, Nakіadem autora, 1918,
8. Szymaсski Jуzef, Herbarz њredniowieczny rycerstwa polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993,
9. Wielek Jan, Opowieњci szczyrzyckie, Centralny Os'rodek Informacji Turystycznej w Nowym S№czu 1989,
10. Katalog Zabytkуw Sztuki w Polsce, tom. I zeszyt 7, Powiat limanowski, pod redakcj№ doc. Dr Jerzego Szablowњkiego, opraж. Jуzef E. Dutkiewicz, Biuro inwentaryzacji Zabytkуw, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Warszawa 1951,
11. Polska encyklopedia szlachecka - wykazy polskich rodzin szlacheckich pod naczeln№ redakcj№ dr fil. S. J. Starykoс-Kasprzyckiego, Warszawa 1938, Reprint tomy III,V,XI,XII, Oficyna Wydawnicza Jasieсczyk, Warszawa 1994,
12. Zabytki Wojewуdztwa Krakowskiego przeznaczone do zagospodarowania - materiaіy informacyjne, Urz№d Wojewуdzki w Krakowie, Wydziaі Kultury i Sztuki, Wojewуdzki Konserwator Zabytkуw, Krakуw 1974.
Немного "криво" скопировалось. Нет на этом компе польского шрифта... Жаль...
