Rody rycerskie Wielkiego Ksiçstwa Litewskiego

LarinAD — Sun, 28 Sep 2025 15:12:24 +0300

�� ! ��

MOSIEJ (Mosejus) herbu Topacz. Zamieszkiwali w powiecie rosiehskim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 439).
MOSIEJ KO (Moseikis) herbu Topacz. Dziedziczne posiadlošci mieli w powiatach wilenskim i oszmiariskim.

Halny — Mon, 26 Dec 2022 22:42:10 +0300

>> �� [note=john1] �� 7 �� 2022 18:49

Bravo!!!

julia-ab — Sun, 12 Jun 2022 23:15:47 +0300

��! � �� !!!!

john1 — Mon, 07 Feb 2022 21:29:11 +0300

WOJTALOWICZ (Vaitalavičius) herbu Syrokomla. Posiadali dobra ziemskie w Malopolsce Wschodniej i na pofudniu Bialorusi.

WOJTKIEWICZ (Vaitkevičius) herbu Lubicz, JLabędž, Tępa Podkowa, Wolf, Pomian, Lewart, Natęcz, Janina. Wywdd familii urodzonych Wojtkiewi- czjow herbu Janina z 17 grudnia 1819 roku stwierdzal, že rod ten dziedziczyl majętnosč Miedukszta w wojewodztwie trockini. Na podstawie przedstawionych dokumcntow heroldia uznala wowczas za �rodowitą y starožytną szlachtą pol- ską� Bartlomieja, Onufrego Jakuba, Stefana Ignacego Jakuba, Franciszka, Ma- cieja i Jerzego Wojtkiewiczow {CPAHL, f 391, z. 1, nr 1010, s, 59-60).
Wywdd familii urodzonych Wojtkiewiczow herbu Wolf z 27 marca 1819 r. oznajmiai, že �dom ten w biegu swoim uzywai prerogatyw stanowi szlachec- kiemu przyzwoitych�, a jako gniazda rodowe traktowal majątnošci Wojtkowsz- czyznę i Baranowicze w powiecie oszmianskim. W XIX wieku Wojtkiewiczo- wie byli jednak szeroko rozgalęzieni na ziemiach dawnego Wielkiego Księstvva Litewskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 7-8).

WOJTKUNSKI (Vaitkus) herbu Lubicz i Przybysz. Ich dziedziczne ma- jętnošci znajdowaty šią w powiatach kowiehskim i trockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 11, 12, 707; z. 7, nr 4126).

WOLAN (Volanas). Polska encyklopedia szjachecka (t. XII, s. 195) infor- muje lakonicznie o tym zacnym rodzie: �Wolan herbu Lis, 1572; Wolanow oszmianski, Prusy�. Kasper Ntesiecki w slynnej Koronie Polskiej (t. IV, s. 571) pisat natomiast o Wolanach bardziej obszemie; �Wolan herbu Lis w wojewodztwie wilehskim. Jędrzej Wolan, mįędzy kalwinskiej sekty obroncami w Polszczfi jeden z pierwszych, pisal wiele przeciwko katolickiej prawdzie, na co mu odpisywalo znacznych y mądrych kilku doktorow prawowiemych, a že kaiwinskie blądy w wielkich domach lilewskich naywięcey šią natenczas gniež- dzity, dlatego y ten Jędrzey w respektach by! u xiąžąt Radziwiitow (,..).
Tomasz Wolan, naprzod sędzia grodzki oszmianski, 1632 podpisal pacta convenla Wiadyslawa JV, w roku 1633 juž marszalek oszmianski, pose! na seym y kommisarz. Synowie jego z Kopaczewskiey: Jerzy, pisarz grodzki wilenski {...). Piotr Wolan z Holownianki shižyl z xtąžąciem Boguslawem Radziwiltem, koniuszym litewskim, pod chorągwią pancemą, polegl pod Werkami od Mo- skwy. Boguslaw shižyl z Michalem Pacem, wojewodą wilenskim y hetmanem, pod usarską lat trzynašcie; mąž odwazny, mial za sobą Tyzenhaus6wnę, Alexander Wolan pod petyhorską chorągwią z Krzysztofem Potockim, podcza- szym litewskim. Jerzy splodzil trzech synow: Tomasza, Jana y Alexandra�.
W innym miejscu Kasper Niesiecki dodawal, že Wolanowie poprzez mat- zenstwa byli spokrewnieni ze Stanisiawskimi, Oborskimi, Gruzewskimi, Olędz- kimt, Butlerami, Lutomirskimi, Zenowiczami, Chrapowickiini, Oziemblowski- mi, Naruszewiczami, Kierdejami, Bieganskimi, Sakowiczami, Ostrowskimi, Wankowiczami, Olszewskimi, Jesmanami, Krzyczkowskimi, Pacami, Cedrow- skimi, Morskimi, Kossakowskimi, Haraburdami, Turami, Kaminskimi...
Wiele wiadomosci o tym rodzie znaležč tež možna w zachowanych przeka- zach archiwalnych. Postanowienie Deputacyi Wywodowej Wilenskiej z 13 lutego

1834 roku stwierdzalo �Familia Wolanow od najdawniejszych czasow, jako szlachetna, uzywala prerogatyw tetnu stanowi wlasciwych, byla zaszczyconą urzędami znakomitemi oraz posiadala zawsze znaczne ziemne dobra Herb familii Wolanow Lis aibo Mzura (ma byč strzala biala w polu czerwonym, dwa jelca na ntej tak uložone, že šią zdają jakby dwa krzyže)�.
Wedhig legendy godlo to rod Wolanow otrzymat od krola Kazimierza jesz- cze w XIV wieku za zwycięstwo nad Jadzwingami nad rzeką Bzurą vėl Mzurą. W cytowanym dokumencie dalėj czytamy: �Umieszczony za protoplastę Jądrzej Wolan, užyv/ając prerogatywy szlacheckiej, miat nadaną od starostwa krewskie- go przez kr61a Zygmunta Augusta w roku 1568 maja 20 dnia prawem dziedziez- nym sobie i potomstwu wies Tereszkowicze, jak przekonywa wydany na to przywilej. Następnie będąc sekretarzem krolewskim, byt postern do dworu cesa- rza rzymskiego, węgierskiego i czeskiego krola od stanow Rzeczypospolitej Polskiej, jak udowadnia autentyczne pismo Maxymiliana cesarza roku 1575 Septembra 8 dnia w Pradze datowane.
A že nie ustawal byč czynnym w interesach kraju, dowodzi list cesarza rzymskiego Rudolfą II do Andrzeja Wolana w zamku praskirti dnia 26 stycznia 1587 r. pisany. [Ten sam Andrzej] od krola Stefana byl naznaczony poslem na sejm walny do Warszawy. Nareszcie od krola Zygmunta by! destinowanym na komissyą odbytą z cesarzem chrzešcijanskun, jak o tern swiadczy list krola Zygmunta r. 1588 Decembra 8 dnia z Kamienca pisany. Tenze Andrzej posiadal znaczne ziemne dobra, mianowicie w oszmianskim powiecie Bijuciszki, Piotro- wiczc, Wolanow, Tereszczenięta, Gierbienięta, oraz ze zostawil po sobie dwoch synow: Piotrą i Tomasza, swiadczy testament tegož Andrzeja roku 1609 Augusta 6 dnia w Bijuciszkach sprawiony.
Spomiądzy ktdrych synow Andrzeja Tomasz, będąc sędzią grodzkim oszmianskim, byl zaszczycony korespondencyą krolewicza Wladyslawa Zygmunta; byl marszalkiem oszmianskim i krol Wladysiaw IV nadal mu w wpje- wodztwie smolenskim dobra we wlosci kaspelskiej wlok sto (1635). W roku zas 1639 byi naznaczonym na komissyą do Mohilewa; posiadal dobra Bijuciszki, Wolandw, Lostaje, czyli Giejstuny, Piotrowicze i dalsze; po sobie zostawil sy- n6w: Jerzego, Piotrą, Boguslawa i Aleksandra (...).
Spomiędzy ktorych synow Tomasza Aleksander, že splodzil synow Tomasza i Boguslawa oraz že posiadana przez Aleksandra majętnosč Węžowszczyzrra w powiecie lidzkim položona, z folwarkiem Pielasa, dostala się Boguslawowi Aleksandrowiczowi Wolanowi, swiadczy prawo w iec zy s to-przed ažne od Tomasza Wolana, czesznika, bratu Boguslawowi na wyrazone dobra roku 1708 maja 17 datowane. [Tomasz Aleksander] byl poslem naznaczonym na sejmik woje- wodzki od kr6la Jana III. Po sobie zostawil syna Kazimierza, ktory zostawat w urzędzie skarbnika orszanskiego i posiadal dobra Wiazyn w wojewodztwie minskim oraz Bijuciszki.
Z Kazimierza, že pochodzą Boguslaw i Aleksander, dowodzi aktorat roku 1779 na stronie 189 summaryjnego rejestru sądu ziemskiego trockiego oraz przekonywa swiadectwo synodu ewangelicko-reformowanego. Aleksander zo- stawal w urzędzie rotmistrza wojewodztwa wilenskiego, W kolei dalszej tenze Aleksander, syn Kazimierza, postąpil z elekcyow 1814 roku na urząd sędziego
granicznego kowieñskiego powiatu, posiadal zicmną majętnosč w tymže ko- wieñskim powiecie Berže zowiącą się, dusz 24 zawierającą; po sobie zostawil syna Konstantego".
Na prošbę tegož Konstantego Wolana, pelniącego wówczas liczne funkcje wybieralne w powiecie wilkomierskim, heroldia wileñska w 1834 roku potwier- dziia jego starožytną rodowitosé szlachecką i przeniosla, zgodnie z nowymi przepisami, zapis o tej rodzinie z pierwszej do szóstej częšci szlacheckiej księgi genealogicznej gubemi wilenskiej. W częšci tej umieszczano wyiącznie najstar- sze i najsíynniejsze rodziny (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 358, s. 1-20).

WOLF (Volfas) herbu Wolf. Zamieszkiwali w powiatach wilkomierskim i po- niewieskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 403, 1192).

WOLSKI (Volskis). Prastary, szeroko po calej Re czypospolttej rozgalęzio- ny ród sziachecki, užywający róznych herbów, chociaž píerwotnym ich godtem byl Odrowąž. Kasper Niesiecki {Korona Polska, t. IV, s. 585-591) wymienial herby Belina, Gieralt, Gryf, Jelita, Junosza, Košciesza, Lis, Lubicz, Labądž, Nalęcz, Nowina, Odrowąž, Ogoriczyk, Ostoja, Pobóg, Pogoó, Pomian, Prus, Póikozic, Rawicz, Rola, Stemborg, Topór, Zlotogolenczyk.
O Woiskich herbu Pólkozic Bartosz Paprocki w Herbach rycerstwa polskie- go zanotowal w XVI wieku: �Dom Woiskich, którzy się piszą z Podhaiec, w tym wieku byli bracia rodzeni, ei, za pamięci mojej, ludzie možni, jako naprzód: Mikolaj Wolski, kasztelan sandomierski, ochmistrz królowej Sony, wislicki, tomžynski, sanocki, lanckoroñskí etc. starosta. Byla persona gravis, w sprawach Rzeczypospolitej dobrze zashizony. Mikolaj Wolski, biskup kujawski, który byl wzięty po Uchonskim z domu Radwan w roku 1562. Zygmunt Wolski, kasztelan czerski, warszawski, lanckorotiski etc., etc. Starosta. Stanislaw Wolski byl kasztelanem sandomierskim, marszalkiem nadwomym warszawskim, krzepic- kim stamstą�.
Herbarz starodawnej sdachty (Paiyž 1858) podawal: �Najliczniejszą rodziną w Polsce są Wolscy. Między szlachtą litewską dopiero w XVI wieku natnafíamy na imię Woiskich jako przybylych z Polski". O rodzinie tej Jan Karo! Dachnowski w Herbarzu szlachty Prus Królewskich XVII wieku (s. 367) pisa!: �Dom Wol- skich z lęczyckiego województwa wyszedlszy, uzywa herbu Jelita w egzystyma- cji dobrej z dawna w tych tu krajach starožytnej sfawy nie ulega. Mają swe po- krewnosci i spowinowacenia z domami w Prusach znacznymi. Byí niedawno Ma- ciej Wolski, sądowy ziemski chebniñski, czlek wysokiego rozsądku i niedosciglej cnoty. Zostawiwszy zacne obojej plci potomstwo, zmarí�. Pózniejszy autor zanoto- wat o nich: �Wolscy. Starožytny ród urodzonych Woiskich herbu Odrowąž miesz- kal od dawna w Wielkopolsce w województwie rawskim. Z lego rodu Andrzej Wolski za dhigą shižbę i czyny bohaterskie nagrodzony zostal ziemiami w województwie uswiackim� (N. Szaposznikow, Heráldica, 1.1, s. 145).
Stanislaw, Jan, Stefan, Mikolaj, Lukasz, Marcin, Jarosz, Krzysztof, Dadž- bog i Filip Wolscy w 1648 r. od ziemi rawskiej podpisali akt elekcji króla Jana Kazitnierza. Od województwa malborskiego uczynil to samo Stanislaus Wolski (VL, t. IV, s. 112, 114). Jan Konstanty Wolski w roku 1696 byl wileñskím pisa-
393

rzem grodzkim, a Piotr Przcmyk Wolski w 1710 - podczaszym bractawskim. Benedykt Jan z Rusinowa Wolski w 1724 roku sprawowal urząd podwojewo- dzego wilenskiego oraz starosty strubiskiego (AWAK, t. XX, s. 515).
Franciszek Piekosinski przytoczyi jeden z wywodow genealogicznych z XVIH wieku, w ktörym czytamy: �Wolscy, herbu Odrowąž, pochodzą z wiel- kopolskiego wojewodztwa rawskiego. Jeden z tej rodziny, Andrzej Wolski, za zashigi rycerskie otrzymal nadania ziemskie na Witebszczyznie". W koncu XVIII wieku Wolscy tak zbiednieli, že �exkuzując się uböstwem y odlegtym zamieszkaniem od familii w Wielkopolszcze, lecz tylko schedę lakowey descen- dencji wypisan^prezentowaü; jednak poniewaz 3 testimonia 1773 y 1774 roku wydans, od komissarzöw y ekonomą staro st wa uiwiackiego prezentowali, w ktörych ei komissarze y ekonomi šwiadczą, iž wywodzący się dopiero IPP Wolscy, wedle dawnego nadania zostąjąc przy wolnosci y mieszkając na grun- tach uswiackich, do žadney röwney z poddanstwem powinnosci pociągani nie byli, lecz jako šlachta z possydowanych gruntow hibemę tylko do skarbu opia- cając, zachowani byli przy wolnosciach šlacheckich; a 4-te äwiadectwo od magistratu wieliskiego, rekognoskujące stan šlacliecki, zaczym sąd ziemski prowincji witebskiey na fundamencie takowych swiadectw tychže IPP Wolskicb w tymže zachowat stanie�.
Byli z pewnošcią na rozleglych obszarach 1 Rzeczypospolitej i plebejusze užy- wający nazwiska Wolski. Walerian Nekanda Trepka w XV1I1 stuleciu opisywal až 24 rožnych �miejskich i chlopskich synk6w�, czyli nieszlachtę. Najwięcej takich oszu- stow genealogicznych wykryl 6w niestrudzony eksplorator powinowactw i koligacji w Malopolsce {Liber generationis plebeanontm, s. 450-455).
Wolscy byli w XIX wieku rodent bardzo rozgalęzionym na Kresach Wschodnich. Mieszkali w powiatach wilenskim, zawilejskim, oszmiahskim, wilejskim, borysowskim, mihskim i innych. Spokrewnieni byli poprzez oženki z Rotkowskimi, Mackiewiczami, Zawadzkimi, Bildziukiewiczami, Gabryalowi- czami, Stefanowiczami, Sajkowskimi, Stankiewiczami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3353). Wolscy herbu Pölkozic posiadali na Kowienszczyznie początkowo ma- jątek Podlinkowskie, potem folwark Wolany, a jeszcze pözniej Ponierecze w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4126, s. 46).
Na liscie os6b wysianych na Syberię z gubemi wilehskiej za udzial w powsta niu 1863 roku znajdowali się m in. Wincenty Wolski i Marcin Olszewski z powiatu trockiego, Aleksander Wasilewski z powiatu lidzkiego, Piotr iwaszkiewicz i inni, Znalezli stę w Kraju Jenisejskim (CPAHL, f. 381, z. 19, nr 364), Szlachcice z po- wjatu rzeczyckiego Antoni, Kazimierz i Karo! Wolscy, razem z Boleslawem Osen- dowskim, Adolfem Orlowskim i Franciszkietn Grocholskim znajdowali się pod šcislym nadzorem policji, gdyž podejrzewano ich o chęč �przylączenia się do szajki buntowniköw� {CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 20).
WOLWOWICZ (Volvovičius) herbu Lew. Posiadali majątki we Wschod- niej Malopolsce.
WOLCZACKI (Volčackis) herbu Rawicz. Osiedleni byli na Wilehszczyz- nie i Grodziehszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3353).
394

WOLCZASK1 (Volcaskis) herbu Murdelio, Ich dziedziczne dobra ziem- skie znajdowaly si� w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1202, 1203, 2558).
WOLCZECKI (Volceckis) herbu Abdank i Rawicz. Zamieszkiwali w po- wiatach oszmianskim, nowogrödzkim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3374).
WOLCZEK (Vilkaitis) herbu Prawdzic i Wadwicz. Wzmiankowat o nich B, Starzyhski w swym r^kopiSmiennym herbarzu, przechowywanym w dziale rekopisöw Biblioteki Jagiellonskiej w Krakowie.
WOLCZEK-DORN1AK (Vilkaitis-Dormakas) herbu Pölkozic. Ich rodo- we maj^tki znajdowaty si^ w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11; z. 1, nr 993).
WOLCZKIEW1CZ vel WOLCZKOWICZ vel WILCZK1EWICZ (Voli- kevichis) herbu Olizar. Mieli posiadlosci ziemskie na Zmudzi w powiecie ro- siehskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 546, 707; f. 708, z. 2, nr 612). Ich nazwisko jest patronimikiem utworzonym z Icchickiego imienia Wolczko. Przed wieloma stuleciami istniato na ziemi podlaskiej siolo szlacheckie Wolczki.
Balzer von Vyltzkowitz figuruje na liscie uczestnikow bitwy pod Grunwal- dem w 1410 r. po stronie niemieckiej {J. Voigt, Namen-Codex der Deutschen Ordens Beamten, s, 124). Tiszko Wowczkiewicz, ziemi anin spod Turowa, wspommany zostat w Hscie kniazia Konstantego Ostrogskiego z roku 1496 (iSiewiero-Zapadnyj Archiw, t. I, s. 3). Wedlug listy z 1528 r. w razie potrzeby wojennej szlachcic dworu minskiego Bohdan Wolczkowicz miat wystawic jed- nego zolnierza w zbroi i na koniu (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1446-1453). Maöko Wolczkowicz spod Nowogrödka miat sam stanze pod broh (ibidem, s. 1446, 1453).
Jurij Wolczkowicz byt podkomoizym i koniuszym wilenskim, dzierzawca wasiliskim okoto roku 1540 (Sbomik materiaiow otnosioszczichsia k istorii Pa- now Rady Wielikogo Kniezestwa Litowskogo, s. 350). Ludwik Olizar Wolczkie- wicz, poset wojewödztwa kijowskiego, w 1632 roku podpisal akt warszawskiej konfederaeji generalnej Omnium ordinum Regni, a pözniej akt elekcji krola Wladyslawa IV (VL, t. III, s. 352, 366). Hrehory Jan Januszköw Wolczkiewicz przed rokiem 1664 byl posiadaczem maj^tnosci �z sianozeci^� nad rzek^ Wak^ w wpjewödztwie trockim (AWAKf t. IX, s. 379). W 1798 r. administratorem kosciota we wsi Mate Zuchowicze w dekanacie nowogrödzkim byt unicki ksiadz Jan Wolczkiewicz, syn Marcina i Maryanny.
Kasper Niesiecki (Korona Poiska, t. 111, s. 453) wywodzil Wolczkiewiczöw z Kjmitöw: �Olizar, herb ich Choragwie Kmitöw y jednaz z niemi dzielnica. Eleazar albowiem, jeden z siedmiu synöw Alexandra Woronowicza, brat Matwieja Kmity, zruskiego akeentu Olizarem nazwany, przydomek nawet w potomkach swoich zostawil Wolczkiewicz, ze niedowidz^c na jedno oko, oslepl prawie y na naywn?k' sze w roznych kampaniach narazat si^okazye, Slepym Wdczkiem zawolany�.
395

WOLEJKO (Valeika). O rodzinie tej miJczą dziela heraldyczno-genealogjczne, natomiast možna o niej znaležė informacje w dawnych rękopisach. Z przekazow ar- chiwalnych dowicdziec się možna np., že w 1786 r. Woiejkowie trafili przed Glowny Trybunal Litewski za cięžkie pobicie sąsiadow.
Wywdd familii urodzonych Wolejkdw herbu Korwin z 22 grudnia 1800 roku oznajmial: �Przed narni, Ludwikiem hrabią Tyszkiewiczem, aktualnym iajnym konsyliarzem, marszalkiem guberhskim, kawalerem rožnych order6w, prezydu- jącym, i deputatam! ze wszystkich powiatow gubemi litewskiej, do przyjinowa- nia i roztrząsania wywodow szlaclieckich obranemi, ztožony zostal wywod ro- dowitosci starožytnej szlacheckiej familii urodzonych Wolejkow (herbu Korwin), przez ktory dowiedzionym zostaio, že Franciszek Woiejko, z pradziadow zaszczycony rodowitošcią szlachetną, byt ojcem Kazimierza, juž niežyjącego, Wincentego, teraz się wywodzącego z potomstwem.
Wincenty Franciszkowicz Woiejko (...) jest ojcem Szymona i Jana; z tych zaš Szymon ma syna Tomasza, a Jan ma synow dwoch, Jana i Antoniego. Kazi- mierz Franciszkowicz Woiejko, juž zmarty, byl ojcem Jana, Ignacego, Kazimierza i teraz wywodzących się z potomstwem; Michata z synem Justynem, i Fran- ciszka z synami Dyonizym, Jakubem i Jozefem�.
Przejrzawszy zgromadzone dokumenty, Deputacja Wywodowa w 1800 r. wy- dala następujące postanowienie: �Na fundamencie przeto produkowanych dowo- dow, rodowitosc starožytną szlachecką familii urodzonych Wolejkow probujących, my, marszalek gubemski i deputaci powiatowi, stosownie do przepisow (...) familią urodzonych Wolejkow, jako to: urodzonych Michata z synem Justynem, i Francisz- ka z synami Dyonizym, Jakubem i Jozefem Kazimierzowiczow, tudziez Wincentego Franciszkowicza z synami Szymonem i Janem, oraz wnukami Tomaszem Szy- monowiczem, Janem i Antonim Janowiczami Wolejkow za rodowitą i starožytną szlachtę polską uznajemy, oglaszamy i onych do księgi szlachty gubemi litewskiej klassy pierwszej zapisujemy� (CPAHL, f. 391, z. I, nr 635,s. 1-271).
W roku 1832 wilehski sąd powiatowy wydat następujące swiadectwo: �Po wystuchaniu prošby szlachcica Wawrzynea, syna Jana, Wolejki i po przejrzeniu dowodow, a mianowicie; rezolucya Izby Skarbowej Wilehskiej 1828 roku Novembra 17 dtiia, že w 1795 roku Jan, syn Kazimierza, Woiejko z synem Waw- rzyncem i z dalszemi w liczbie szlacht są zapisani; swiadectwo od xiędza probosz- cza parafti inturskiej 1832 roku lipca 19 dnia za Nr 19 wydane i przez Konsystorz Wilenski poswiadczone o zgorzeniu metryk dalszych lat, a takže metryka 1830 miesiąca Octobra 18 dnia o urodzeniu dwuimiennego Zygmunta Alexandra z ko- šciola dubinskiego wydana t przez tenže Konsystorz potwierdzona.
Niniejszym poswiadcza, iž proszący Wawrzyniec z synem Zygmuntem nie jest zajęty w podusznym okladzie i takowe do dolączenia do dekretu wywodo- wego 1800 roku miesiąca Decembra 22 dnia w wilehskiej Deputacyi nastalego, z urzędu marszalka powiatu wilenskiego za naležytym podpisem przy wycisnie- niu urzędowej pieczęci wydaje się 1832 Septembra 2. Zastępujący marszalka powiatu wilenskiego assesor sądu powiatowego Stanisiaw Drzewicki" (CPAHL, f. 39l,z.4,nr3353, s. 122).
Woiejkowie porwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldtę wilehską w latach 1842, 1845, 1848, 1866. Przez maizenstwa spokrewnili się z Algminowi-
396

czami, Göreckimi, Strzemkowskimi, Glinskiimi, Pies lakami, Tomaszewskimi, Zukowskimi, Niedruszlanskimi, Tuczynskimi, Sosnowskimi, Szybinskimi, Lowmianskimi.
Drzewo genealogiczne jednej 2 gaięzi rodu Woiejköw, sporządzone w he- roldii wilenskiej w roku 1848, obrazuje dzieje szešciu pokolen (45 osöb plci męskiej), W ciągu kilku wiekow ich gniazdem dziedzicznym byl mezmiennie zašcianek Wilkiszki w parafii dubinskiej w powiecie wilenskim. Oczywiscie, wielu przedstawicieli rodu szukalo przystani w szerokim swiecie. Wolejkowie trafiaii wiąc do Wilna, Kowna, Jekatierynburga (gubemia permska), do powiatu lidzkiego, wilkomierskiego, oszmianskiego i in.
17 wrzesnia 1912 roku Deputacja Wywodowa Wileiiska potwierdzila rodo- witosc Gustawa (ojca), Komela Mateusza (syna), Tadeusza Antoniego (wnuka) Wolejkow (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 54). W tytn czasie byl juž ten rod szeroko rozgalęziony nie tylko po powiatach wojewodztwa wiienskiego i grodztenskie- go, ale i daleko poza ich granicami.
WOLK. vel WOLKOW (Vilkas, Volkovas) herbu Dwie Wieze, Korczak, Košciesza, Trąby, Dawny röd rycerski, užywający röznych przydomköw i dzie- dziczący majątki na obszarze między Grodnem a Smolenskiem, w powiatach: grodzienskim, wilenskim, trockim, kowienskim, zawilejskim, oszmianskim, upickim, poniewieskim, szawelskim. Niektörzy z Wolköw zamieszkiwali tež w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 65-66; f. 391, z. 1, nr 1010, 1539; f. 391, z. 4, nr 3351; f. 391, z. 7, nr4096,4126,2855).
Wotkowie na Pihszęzyžnie užywali herbu Trąby, w powiecie starodubowskim - Košciesza, na Smolenszczyznie - Wieze odm. Herman Wolcow de Trzemeszno, szlachcic polski z Trzemeszna Lubuskiego, wspomniany jest w księgach grodu poznanskiego w zapisie z 25 czerwca 1426 r. (Kodeks dyplomatycyiy Wielkopolski, t. IX, s. 37). Na Kresach Wolkowie šlyną!i w minionych wiekach z walecznoäci w wojnach przeciwko Moskwie. W polowie XIX stulecia byli cząsto odnotowywa- ni w dolcumentach heroldu grodziehskiej i Departamentu Heroldii Senatu Rządzą- cego w Petersburgs jako Wolkowowie (CPAH Bialorusi w Groduie, f. 332, z. 2, nr 1, s. 28-34).

3VOLK-KARACZEVVSK1 (Vilkas-Karačevskis) herbu Dwie Wieže. Osiedleni byli m.in. w okolicy Upity w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, 2. 8, nr 842, s. 191; f. 391, z. 10, nr79).
WOLK-LANIEWSKI (Vilkas-Lanevskis) herbu Korczak. Posiadali liczne dobra w powiatach lidzkim, orszafiskim, upickim, kowieiiskim, minskim i in- nych. Spokrewnieni byli m.in. z Dąbrowskimi. W 1836 r, zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez heroldię w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1053, s. 94-96).
WOLK-LEWANOWIC2 (Vilkas-Levanovičius) herbu Košciesza. Za- mieszkiwali w powiecie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3350)
397

WOLKONOWSKI vel WOLKANOWSKI (Valkanauskas) herbu Rad- wan. Dziedziczyii dobra ziemskie w powiatach wilenskim i kowienskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3383).
WOLKOWICZ (Volkoviiius) herbu Košciesza. Midi posiadtosci na ziemi Iwowskiej, przemyskiej i chelmskiej.
WOLOCHOWICZ (Volochovičius) herbu Radwan i Piotrowicz. Znani byli na Wilenszczyznie i Minszczyznie (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 626). W XX wieku częšc rodu osiedlila się na Pomorzu,
WOLOCKI (Volockas) herbu Lis. Miejscem ich osiedlenia byt powiat ro- sienski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WOLOD (Volodas) herbu Korczak. Od wiekow zamieszkiwali w Wielkim Księstwie Litewskim (na ziemiach biaioruskich).
WOLODKIEWICZ (Volodkevičius) herbu Labędz i Radwan. Starožytny rod od wiek6w znany na Minszczyžnie, Grodzienszczyžnie i Wilenszczyznie, apožniej takže na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 58-59). W 1801 r. zostali uznani przez heroldię wilenską za �rodowitą i starožytną szlachtę pol- ską". Potwierdzani byli jako rodowita szlachta takže przez Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu w latach 1853 i 1862 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 2, nr 1, s. 44-52).
WOLODKO (Valatka) herbu Labędz, Jastrzębiec, Prawdzic, Radwan. Dziedziczyii majątki na Bialej Rusi i Litwie, w powiatach wilenskim, wilko- mierskim, rosiehskitn, poniewieskim, oszmianskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2, 185, 1766 i in.). Wywdd familii urodzonych Wolodkow herbu Jastrzębiec z r. 1832 informowal, že jedna z galęzi tego rodu osiedlona byla rowniez w powiecie szawdskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029; f, 391, z. 8, nr86, 2564).
WOLODKO-SZYMKOW1CZ (Valatka-ŠimkeviČius) herbu Radwan. Zacny rčd rycerski z powiatu zawilejskiego (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 18, s. 9).
WOLODYJOWSKI (Volodijovskis) herbu Korczak. Waleczny r6d rycerski, osiedlony najliczniej na Podolu. Jego przedstawiciele znani byli tež na Litwie i Bialorusi.
VVOLODZKO (Valodka) herbu Leliwa i Mogila. Dziedziczyii majątki na Wilenszczyznie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 86, 92, 129, 408, 2541, 2557).
WOLOSEWICZ vel WOLOSOWICZ (Valasevįiius) herbu Lis. Pierwsze archiwalne wzmianki o tym rodzie pochodzą z XIV wieku. W jednej ze swych polskojęzycznych hramot, czyli przywilejow, z 20 lutego 1383 roku ksiąžę Wi-
398

told pisai: ��, wieliki kniasz Vjtowd, dali jesmi sludze swemu Woloszowi seliszcze na imie Woloska, a dworziscza na rzecze Kalusze, Pesecz � Kamienna Kucza w ziemie Podolskiey, w wolosczi Bakotskiei. A zapissaliszmi jemu na thoi seliscza sto kop poluhrosskow ruskiej liczbi. A koii bichom libo sami hotili teij seliscza w Wolosza odniathi, iii komu prziswolili bichom wikupiti, thedi imajem libo sami zaplatiti jemu za ti seliscza, alibo toth, komu przizwolil iešmo, perweij s?o kop dati poluhroskow ruskiej liczbi toz odniati� (Russkaja Istoricze- stoja Biblioteka, t, XV, s. 6}.
Od XV stulecia infonoacje o dziejach Wofosewiczow są wyjątkowo liczne. Bojarzyn pinski Mielino Wolosewicz wspomniany zostal w 1524 roku w jednym z przywilejow podpisanych przez krolową Bonę (AWAK, r. X XIV, s. 30). W listopadzie 1529 r. księgi magistratu Wilna wymieniają Jana Wolosewicza, księdza w Krašnym Siole {AWAK, t. IX, s. 136). Jouiecz Wotosowycz, mieszka- niec sioia Torokanskiego we wiosci horodyckiej, bądącej wlasno$cią biskupa wilenskiego Waleriana Protasewicza, zostal odnotowany w aktach archiwalnych z 1558 i.(AWAK,t. XXV, s. 7).
W 1589 r. w brzeskich ksiągach grodzkich zapisano roinika, rrueszkanca wsi Hanki Harasyma Wotosowicza (AWAK, t. VI, s. 36). Marcjan Woiosowicz byt przed 1695 rokiem przetozonym klasztoru kronskiego (AWAK, t. XI, s. 265). Eliasz Wlosowicz byt kaplanem unickim we wsi Bezka na Chehuszczyznie w roku 1737 (AWAK, t. XXVII, s. 236). W latach 1764-1798 parochem koscioia unickiego we wsi Lysica byt ks. Ignacy Wolosewicz. Ksiądz unicki Lukasz Wolosewicz w latach 1775-80 by! proboszczem w miasteezku Mikotajew na ziemi tiowogrodzkiej. Ignacy Wlosiewicz byt regentem ziemi wolkowyskiej okolo 1795 roku, a Jerzy Woląsewicz, majstrem �strony polskiej� cechu szew- cow wilenskich w roku 1797.
Wywod familii urodzonego Wolosewicza herbu Lis z 1819 r. stwierdzal, že �familia urodzonych Wolosewicz6w jest dawna y starožytna w Kr61ewstwie Polskim � prerogatywami szlacheckiemi zaszczycona oraz dobrze krajowi oy- czystemu i tronom panujących monarchow wiemošcią dla nich zashižona, tu- dziež mqstwem dziel rycerskich na wielu woynach wslawiona� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1061, s. 150).
lnny Wywod familii urodzonych Wolosewiczow herbu Lis z 1832 roku po- dawal, že �familia urodzonych Wolosewiczow od najdawniejszyeh czasow w Xi^stwie Litewskim zamieszkata, szczycila się zawsze prerogatywami stanowi szlacheckiemu wlasciwemi i uzywala herbu Lis. Z tey familii pochodzący Da- wid Salomonowicz Wolosewicz, protoplasta niniejszego wywodu, w nagrodę znakomitych zaslug, a mianowicie męstwa okazanego w czasie wojny inflanc- kiej, miat sobie nadane od Zygmunta III, krola polskiego, dobra ziemne Reko- szajeie zwane, w ziemi žmudzkiej sytuowane�. Sukcesorem tych dobr w 1631 r. zostal Bohdan Benedykt Wolosewicz, a požniej jego syn Faustyn i wnukowie Stanislaw i Jan. Syn tego ostatniego Jerzy mial dwoch potomkow: Jozefą i An- toniego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, s. 7-9).
Julian Wolosewicz ukonezyl w 1817 roku jezuicką Akademię Polocką, skladając egzaminy z filozofii katolickiej i nauk šcislych (CPAHL, f. 721, z. t, nr 1082, s. 29), 27 listopada 1819 r. heroldia wilenska potwierdzila szlachecką

rodowitoš6 Dominika Teodora Woifosewicza, herbu Lis, sziachcica z powiatu wileiiskiego (CPAH L, f. 391, z. 1, nr 919, s. 83). Amoni Wotosewicz, syn Win- centego, po ukohczentu nauk w gimnazjum wilenskim w 1823 r. vvstąpil na uni- wersytet, gdzte uczyl šią rysunk6w, malarstwa, rzezby i muzyki. W 1827 r. otrzytnal dyplom o ukonczeniu studiow (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 834, s. 44). Po 1863 r. za polttyczną nieprawomyslnosc zostal zwolniony ze služby zamieszkaty w powiecie rosieiisktm w gubemi kowieriskiej �sekretarz kolležski Wiktoryn syn Antoniego Wotosewicz. Ma majątek Rakotajcie� (CPAHL, f. 378, o. 1866, nr 181,s.25).
WOLOSOWSKI (Valasauskas) herbu Sas. Zamieszkiwali w powiecie dzi- snenskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 1130, 2724, 2725). E. A. Kuropatnicki pisal (1789), že Wolosowscy: �pochodzą z Korony; przez wojenne zashigi otrzymali possessyą w Inflantach; Stefan Kazimiere Wolosowski pose! z Inflam na kon- wokacyą w roku 1648�*.
WOLOSZYN (Vološinas) herbu Sas. Wtadyslaw, ksiąžą opolski, 31 grud- nia 1377 r. zapisat swemu rycerzowi Ladomirowi Woioszynowi posiadlošč Ho- dle Pole w okolicach Dubiecka, o czym donoszą dawne archiwa Iwowskie. Ba- zyli Woloszyn spod Brzešcia mial wedhig rejestru z 1528 r. wystawiac do po- spolitego ruszenia jednego konia (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1532).
WOLOSZYNSKI (Vološinskis) herbu Sas. Szczegdlnie licznie zamieszkiwali w powiecie oszrrhahskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 599; f. 391, z. 4, nr 3372; f. 391, z. 9, nr 72).
WOLOTKOWICZ (ValatkeviCius) herbu Lis. W zrodlach archiwalnych notowani byli od XV wieku.
VVOLOWICZ vel WOLLOWIC/, (Valavičius) herbu Bogorya i Pogonia - ci zamieszkiwali w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, s. 146). Kasper Ntesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 579) pisal o nich: �Wolowicz herbu Bogorya. Ten herb na siebie y na sukcessordw preyjąi Stanislaw Wissygin, to jest z litewskiego języka: wszystkich broniący, jeden z panow litewskich na seymie horodelskim w roku 1413, a poniewaz žadnego inszego domu w Xią- stwie Litewskim nie masz, ktory by šią tym herbem pieczątowal, tylko Wotowi- czowie, znaė tedy y z tego, že byl przodkiem tey wsiawioney familii.
Jerzy Wissyginowicz, albo syn Stanislawa Wissygina, ktory na dworze bą- dąc krola Kazimierza Jagiellonowicza, dla osobliwszey, kt6ra się w nim okazy- wala, sily, Wolem od wspotdworskich nazwany, nazwiska Wolowicz byl autorėm (...). W owey nieszc2ąšliwey naszych pod Choynicami potyczce w roku 1454, gdy z pola woysko nasze przed krzyžacką bronią pierzchto, przyszlo y samemu Kazimierzowt, krolowi, sa!wując tycie, uchodzič; a gdy pogofi za nim w tež stopy naeieraia, a kon pod krolem szwankowal, Jerzy nie tylko, že konia Kazimierzowi poddal, ale poty šią z tuku z Krzyžakami strzelal, poki roz-
400

pierzchli 1 u dz t e woyskowi na assystencyę y obronę majestatu jego nie šciągnąli y do Bydgoszczy nie odprowadzili. Zostawii ten Jerzy syna, takie Jerzego Wo- lowicza, o ktorym Sttyjkowski powiada, že pulkownikiem będąc w roku 1499 w batalii pod Wiedrussą z Moskwą, raniony, przeciež z tey kląski zdröw wy- szedk Mial synöw trzech�.
Nie wszyscy badacze wierzą tegendzie przekazanej potomnym przez księ- dza Kaspra Niesieckiego, ale jest faktem nie do zaprzeczenia, že rod Wolowi- czöw dal Rzeczypospolitej znakomitych žolnierzy, duebownych, administrate- row, poslow. Jarosz Wolowicz, podstarosci mscislawski, w 1590 roku po dpi sal konstytucję warszawskiego sejmu walnego (VL, t. II, s. 304). On tež, ale juž w randze podskarbiego ziemskiego i pisarza Wielkiego K.sięstwa Litewskiego, w 1613 roku mianowany zostal komisarzem do przeprowadzenia poboru podat- kow na wojnę z Moskwą na wojewödztwo wilenskie (VL, t. III, s. 118).
Pawel Wolowicz, podkomorzy grodzieriski, w 1613 r. mianowany zostal przez kröla Zygmunta III komisarzem do ustalenia granic między KsiQStwem Pruskitn a powäatem grodzienskim (VL, t. Ill, s. 100). Adam Wolowicz podpisat w 1697 roku od wojewödztwa sieradzkiego, a Jerzy Wolowicz, czešnik gro- dzienski, od Księstwa Žmudzkiego, sufragię kröla Augusta II (VL. t. V, s. 431, 433). Kazimierz Wolowicz, marszalek, pulkownik i pose! powiatu slonimskiego, podpisal w 1764 r. elekeję ostatniego kröla polskiego Stanislawa Augusta Pa* niatowskiego (VL, t. VII, s, 122).
Polska encyklopedia szlachecka (f. XII, s. 205) informųje: �Woltowicz herbu Bogorya, 1413 nobilitaeja; rodzina litewska, jednego pochodzenia z Chod- kiewiczami i Pociejami, z grodziensktego, z ktörej jedna galąž otrzymala tytul hrabiowski pruski w 1798 roku, potwierdzenie w Rosji 1844 r., lecz wygasla w męskim poglowiu w 1900 r.� To ostatnie stwierd2enie dotyczy jednak tylko linii hrabiowskiej rodu, gdyž inne žyė nie przestaly.
Sporządzony przez heroldię wilenską Wywödfamilii urodzonych Woliowi- czöw herbu Bogorya z 31 sierpnia 1820 roku oznajmial: �Przed narni, Michalem Roemerem, radeą stanu Htewsko-wilenskim, guberriskim marszalkiem, Ordern Swiętej Auny II klasy kawalerem, prezydującym, i deputatam! gubemi litewsko- wilenskiej do przyjmowania i roztrząsanja wywodöw szlacheckich obranymi zložony zostal wywöd rodowitosci starožytnej familii urodzonych WoHowjczöw (herbu Bogorya), z jakowego się okazalo, že starūžytna ta familia od najdaw- niejszych czasöw dostojnošcią szlachecką uzacniona, užywając wszelkich praw i swoböd stanowi temų wlasciwych, pelnila mnogie w ojczyžnie poshigi i pia- stowala znakomite urzędy, oraz posiadala dobra ziemskie, tak z wlasnego naby- cia, jako tež za doznaną wiemosc w usfugach dla kraju przez panujących monar- chöw najlaskawiej nadane.
Z tej familii pochodzący urodzeni Wollowiczowie w roku jeszcze 1778 Juni 26 dnia w sądzie wyzszym ziemskim powiatu mscislawskiego, ztozywszy swej starožytnej rodowitosci wywöd, na fundamencie zaprodukowanych dowodöw otrzymali w tymže sądzie utwierdzający niezapizeczone szlachectwo w powyzszej dacie dekret, w jakowym następna zamieszczona procedencya, to jest, že Marcjan Woltowicz, pisarz ziemski wjlenski, antecessor wywodzących się, posiadal za zaskigi swych przodköw od najjasniejszyeh krölow polskich oraz ksiąžąt udziel-
401

nych mscistawskäch dobra ziemskie, jako tor Staje, Berezetna, Horowatkę, Ray, Miteykow, Kozuchowicze alias Petrol and, Polachowszczyznq i Jurginöw zwane oraz inne, z naturalnego spadku dostale i wiecznošcią nabyte w wojewodztwie mscislawskim i w Wielkim Xiqstwie Litewskim položenie mające, jakie spokojnie przez czas niematy possydując, w kolei synow trzech: Dominika, starostę obol- skiego, Jana, obožnego Wielkiego Xięstwa Litewskiego, i Wincentego, kanonika wilenskiego, Wollowiczow dziedzicami po sobie zostawil,
Z ktorych Dominik, staro sta obolski, dal žyde synom trzem: Marcjanowi, marszatkowi Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Wincentemu Piotrowi, referenda- rzowi Wielkiego Xiqstwa Litewskiego, i Krzysztofowi, podkomorzemu msci- slawsklemu. Następnie z synow Dominika Wincenty Piotr, dwuimienny, Wol- lowicz, referendarz W. X. Lit., by! ojcem piečiu synow, jako to: Dominika, refe- rendarza W. X. Litewskiego, Aleksandra, starosty sądowego mscislawskiego, Krzysztofa, takze starosty mscislawskiego, Jerzego, starosty purwinskiego, i Stanislawa, chorąžego petyhorskiego. Z wyrazonych zaš dopiero dwuimienne- go Wincentego Piotrą Dominikowicza synow Jerzy Wollowicz synow czterech: Wincentego, Stanislawa, Benedykta i Xawerego; a brat Jerzego Stanislaw synöw trzech: Michala, starostę ugiskiego, Ignacego, kapitana wojsk saskich, i Jozefą, kanonika wilenskiego, Wollowiczow na swiat wydali.
Skutkiem jakowego dekretu sądu ziemskiego wyzszego powiatu mscislawskiego na mocy pokladanych dowodöw ferowanego urodzeni Wincenty, Stanislaw, Benedykt i Xawery, synowie Jerzego, oraz Michal, starosta ugiski, Ignacy, kapitan wojsk saskich, i Jozef, kanonik wilenski, synowie Stanislawa, Wollowi- czowie za starožytną szlachtę ogloszeni zostali. Po nastaniu ktdrego dekretu, že urodzony Stanislaw, syn Jerzego, Wollowicz, podkomorzy powiatu rzeczyckiego, kawaler Orderu Šwiętego Stanislawa, zawartszy szlubne związki z urodzoną Dominiką z domu Tyszkiewiczowną, wydal na swiat synöw pięciu: Ludwika, sędziego ziemskiego wilenskiego, Antoniego Bazylego Benedykta, trzyimiennego, oraz Jerzego i Stanislawa, wywodzących šią, i Adama, niežyją- cego, metrykami chrzestnemi, a mianowicie pod rokiem 1794 Juti 14 dnia Anto- niego Bazylego Benedykta, trzyimiennego, w ksiągach košciola parafialnego mejszagolskiego, zas 1793 marca 2 Ludwika, 1797 maja 16 Jerzego, 1803 Okto- bra 11 Adama i 1805 Decembra 1 Stanislawa Rafala Karola, trzyimiennego, synow Stanislawa, Wollowiczow w księgach košciola parafialnego wilenskiego sw. Jana zapisanemi, dowiedziono.
Na fimdatnencie przeto takowych wyzej poszczegölnionych dowodöw, ro- dowitosö starožyną sztachecką familii urodzonych Wollowiczow probųjących, my, marszatek guberfiski i deputaci powiatowi, stosowme do przepisöw (...) familią urodzonych, a mianowicie wywodzących šią, jako to: Krzysztofa Aiek* sandrowicza, Ludwika, sędziego ziemskiego wilenskiego, Antoniego Bazylego Benedykta, trzyimiennego, Jerzego i Stanislawa Rafala Karola, takož trzyimien- nego, synow Stanislawa Jerzewicza, oraz Benedykta i Xawerego Jerzewiczöw, nie mnjej Michala, starostę ugiskiego, i Xawerego, kapitana wojsk saskich, Sta* nislawowiczöw Wollowiczow za rodowitą i starožytną szlachtą polską uznaje- my, ogtaszamy i onych do księgi szlachty gubemi litewsko-wilenskiej klassy pierwszej zapisujemy� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 176-177).
402

Dwa odgalęzienia rodu Wollowiczowie z powiatu slonimskiego zostaty potwierdzone jako rodowita szlachta przez Departament Heroldii Senat� Rzą- dzącego w Petersburgu w roku 1834, jedna linia rodu natomiast takiego po- twierdzcnia wöwczas nie uzyskala (CPAH Bialorusi w Grodnie, f, 332, z. 2, nr 1, s. 36-43). Jeszcze na przetomie XIX i XX wieku Wolowiczowie posiadali w powiecie borysowskim na Mihszczyžnie dobra Wielki Zacien i Mstiž (Spisok ziemlewladielcew ntinskoj gubernii, s. 135).
WOLOTOWSKI (Valatauskas). Wywod familii urodzonych Wolotowskich herbu Samson z 17 paždziemika 1828 roku umieszczal ich w wojewödztwie nowogrödzkim, gdzie jeszcze �w gtębokicj starožytnošci� mieli posiadač liczne dobra. Stanislaw Wolotowski, rotmistrz chorągvvi husarskiej, w 1696 roku otrzymal patent dziąkczynny za wiemą shtžbę od Kazimierza Jana Sapiehy, wojewody wilenskiego i hetmana wtelkiego litewskiego. Takže imti Wototowie- Wolotowscy, odznaczający się odwagą i wielką šilą fizyczną, zashižyli się Rze- czypospolitej na polu walki. W 1828 roku duža galąz mozyrska tego rodu zo- slala przez heroldię miriską uznana za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�. Imiona jej przedstawicieli wpisano do szöstej częsci ksiąg szlachty gubemi min- skiej (Archiwum Narodowe Bialorusi, f. 319, z. 1, nr 147, s, 301-312). Drzewo geneaiogiczne panöw 'Wolotowskich, nakrešlone w heroldii mihskiej w 1828 roku, przedstawia szesc pokolen jednej z galęzi tego rodu (Archiwum Narodowe Bialorusi, f. 319, z. 1, nr 149, s, 70).
WOLUCK1 vel WOLUDSKI (Voluckis) herbu Nalęcz i Rawicz. Posiadali majątki w powiatach rosienskim i szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707). Daniel, Jan i Pawel Woluccy w 1648 roku podpisali w imieniu szlachty ziemi rawskiej akt elekcji krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 112).
WOLYNCEW1CZ (Volincevičius) herbu Lubicz. Zamieszkiwali w powiatach oszmianskim, lidzkim i w upickim na Žmudzi. Potwierdzeni zostali jako rodowita szlachta przez heroldię wilenską w grudniu 1837 (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4098, 3816; f. 391, z. 4, nr 3371).
WOLYINISK1 (Volinskas) herbu Abdank. Wielokrotnie odnotowywani byli na Wilenszczyznie przez tutejszą heroldię (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3370), Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 594) pisal o nich: �Wotyhski herbu Abdank w Xiįstwie Litewskim. Marcin Wolynskj, woyski podolski, mąž walecz- ny�, Wojciech Wolynski, podstarošci komomicki, byl poborcą podatköw z ziemi nurskiej w 1620 roku (VL, t. Hl, s. 197),
WOLZYNSKI (Volžinskas) herbu Przosna. Posiadali majętnošč Szuksztuie w powiecie wilehskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1183; f. 391, z. 1, nr 362).
WOMPERSKI (Vomperskis). Uzywali najpewniej herbu Zagloba. W 1672 roku �czasznik polocki� Maciej Womperski na rozkaz kröla Michala Korybuta Wisniowieckiego sprawowal pieczę nad poslem moskiewskim Iwanem Djako- wem oraz nad uciekinierem z tejže delegacji poselskiej o nazwisku Czaadajew.
403

Od pocz^tku XVIII az do konca XIX w. Womperscy posiadali dobra Niewi- sze Kijuciowskie w powiecie lidzkim na Wilenszczyznie. W potowie XIX wieku mieszkali takze w Podbrzeziu kolo Wilna, w Oszmiame, Mohylewie, Kownie i powiecie rosienskim na Zmudzi. Reprezentanci tego rodu spokrewnieni byli m.in. z Wojtulewiczami i Monkoszewskimi (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 606; f. 391, z. 4, nr 3221; f. 391, z. 7, nr 869).
Nie tylko wiadze rosyjskie, ale i samt rodacy szykanowali zbiednialq polsk^ szlacht^. W 1842 roku ziemianin Kosmowski samowolnie zapisaj szlachcicöw Jana i Stanislawa Womperskich oraz ich matk$ ApoIoni$, jako swych rzeko- mych chtopöw panszczyznianych nalez^cych do majyku Rostyniany. Spraw^ przez kilka lat rozpatrywalo Wilenskie Gubemialne Zgrotnadzenie Szlacheckic i s^d. Dopiero w 1852 r. Rada Pahstwa i Senat Rz^dzqpy w Petersburgu po- twierdzily szlachectwo (tym samym ratuj^c ich przed podtymi intrygami roda- kow) Jana Womperskiego z synami: Kazimierzem Leonem, Florianem Janem, Joachimem Jakubem, Franciszkiem, jak tez Floriana Stanislawa Womperskiego, Na ironi^ losu wygl^da to, ze wiadze rosyjskie mialy jeszcze klopoty z miejsco- wym �samorz^denrf szlacheckim, zanim shiszne prawa tej rodziny zostaly zaak- ceptowane.
12 stycznia 1845 r. heroldia wiiehska, a 16 pazdziemika 1852 r. Departament Heroldii Rz^dz^cego Senatu w Petersburgu potwierdzily szlacheckq rodo- witosc Jana, Kazimierza, Floriana, Jakuba, Franciszka Womperskich z powiatu Üdzkiego (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 869). W 1860 r. wiadze rosyjskie odmowity uznania za szlachcica mieszkanca powiatu wilenskiego Kazimierza Antonowicza Womperskiego (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3221).
WONCEWICZ (Vanceviiius) herbu tab^dz. Miejscem ich osiedlenia byl powiat wilkomierski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WORCEL (Vorcelis) herbu D^b. Dawny i zastuzony rod polski. Stanislaw na Rudzie i Balabanowie Worcel, wojski kolomyjski i haiicki podstarosci grodzki, podpisal w 1764 roku elekcj^ ostatniego krola polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 119).
WOREOWSKI (Varlauskas) herbu Lubicz i Wolf. Osiedleni byli na ¿mudzi w powiatach kowienskim, szawelskim i rosienskim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 7; f. 708, z. 2, nr 950).
WORMS (Vormsas) herbu Starykoii, Ich przynaleznosc do stanu szlachec- kiego potwierdzily heroldie w Wilnie i Warszawie (AGAD w Warszawie, In- wentarz heroldii Krölestwa Polskiego, Zb. dok. perg. 8879).
WORON1CZ (Varanißhis) herbu Paw$za. Zamieszkswali w powiatach trockim i upicktm (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3364).
WORONIEC (Voronecas) herbu Lubicz, Pobög i T$pa Podkowa. W üsto- padzie 1456 r. knäaz Jury Lyngwieniewicz nadal swemu bojarowi Woroncowi
404

za ,jego znamienituju službu k nam, nigdy nie omieszkanuju� mąjętnošci w powiecie mscislawskiin i Mglinie: Hrydkowo, Noriczino �z ludžmi i bortniki, i z slobodziczy, i z sienožatiami z miedowymi danmi� {Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 232-234).
W 1567 r. w regimencie starosty orszanskiego Filona Kmity Czamobylskie- go ciągnąl przeciw Moskwie �pachotek Mikolaj Woroniec, na nim zbroja: przylbica, szabla, tarcza, drewko, drygant pod nim siwy z piętnem� (Archeogra- ficzeskij sbomik dokumentow, t IV, s. 218). Mikolaj Woroniec, obywatel miasta wilensktego, figuruje w przekazach archiwalnych z roku 1608.
19 czerwca 1624 r. wojewoda Wiazmy Fiodor Wolynski, pisząc list do pisa- rza ziemskiego i kapitana wojsk polskich Mikolaja Woronca w Dorohobužu, prosil, aby nie nazywal krölewicza polskiego Wladyslawa �carem Wszech Ros- syi�, bo �mu tego Bog nie dal� (Akty istoriczeskije, t. III, s, 204-206). Mikolaj Woroniec w 1625 roku byl wojewodą dorohobuskim (Russko-bielomsskije swiazi. Sbornik dokumentow, s. 88-89), Inny szlachcic tegož imienia, sędzia ziemski smolenski, w 1627 roku byl poborcą podatkow w tym wojewodztwie (VL, t. III, s. 262).
Krzysztof Woroniec, podstarošci izeczycki i przylucki, stuga Lwa Sapiehy, wojewody wiletiskiego, w imieniu swego pana zaskaržyl w brzeskim sądzie grodzkim w maju 1631 r. poddanych Stanislawy Niemiery na Niemirowie o zabi- cie chlopa krölewskiego Iwaszka Niestierowicza. Pawel Woroniec w 1654 r. oso- bišcie walczyl w obronie Smolenską przed nawa)ą moskiewską. Natomiast Kazi- mierz Woroniec z mąjętnošci Košeiuszkowo stawil do boju jednego szlachcica.
W 1654 r. w carskiej hramocie do mieszkancöw Wieliza car Aleksy Mi- chajtowicz wymieniat nazwiska tych, ktörzy przeszli do niego na stužbę po zaję- ciu miasta przez wojska moskiewskie. Wsröd nich byli: �ksiąžę Samuel Drucki- Sokolinski, podkomorzy smolenski; Jan Krzemieniec, sekretarz krolewski; rot- mistrz pan Stankiewicz, rotmistrz pan Baka, i pan Woroniec�. Natomiast odeszli z szeregöw carskicb poddanych wojewoda Filip Obuchowicz i pulkownik Korf {Akty istoriczeskije, t, IV, s. 233).
Aleksander Woroniec byl stolnikiem i rotmistrzem smolenskim w 1712 roku. Jan (Iwan) Woroniec odnotowany zostal w akt ach jako rotmistrz szlachty smoienskiej w roku 1754. Wydaje sic, ¿e od polskich Woroncow pochodzi zna- komity rosyjski röd Woroncowöw. Jan Dworzecki-Bohdanowicz podaje jednak na ten temat dose zagmatwane wywody, informuje mianowicie o Worohcach herbu Po bog i Tqpa Podkowa, jak rowniez o hrabiach Woroncach vel Woron- cowach, znanych �w panstwie ruskim, herbu Tarcza podzielona ukošnie z pra- wej strony na lewą na dwie ezęsei; z nich wierzchnia albo lewa srebma, nižsza, czyli prawa ma pole ezerwone na linii są dwie rože, między niemi Gozdawa; rože i Gozdawa w polu srebmym ezerwone, a w polu czerwonym srebme; nad hdmem korona. Ze Smolehskiego {...). Z Niemiec do Kijowa przybyli�.
Historyk rosyjski pisal o tej rodzinie: �Woroniec. Röd polskiego pochodze- nia, herbu Lubicz. W Rosji pozostaly dwie galęzie - jedna idzie od Pawta Woronca, ktory otrzymal ziemie w wojewodztwie smolenskim, syn jego Piotr w 1656 r. po wziqciu Smolenską przyjąl poddanstwo rosyjskie i shizyl w szlach- cie smoienskiej, w 1686 byl stolnikiem. Druga galąž idzie od Dymitra Woronca,
405

takže mającego posiadtošci w wojewodztwie smolenskim, syn j ego Kazimierz przyjąt w 1656 r. poddahstwo rosyjskie, w 1686 stolnik moskiewski� (L. M. Sawiotow, Rodoslownyje zapiski, t. II, s. 123). Polska encyklopedia szlachecka (t. XII, s. 211) podąje o Woroficach jedynie tyle: �Woroniec, herbu nieznanego, 1697; minskie, žmudzkie�,
WORONIECK1 (Voroneckas) herbu Korybut IV i Woroniecki. Mieli po- chodzič, podobnie jak Druccy-Lubieccy (Lubeccy), Druccy-Sokolihscy, Swiato- peik-Mirscy, Koziowscy (zamieszkali we wlosci kozlowskiej) od Ruryka. Kasper Niesiecki wywodzi ich z tego saraego pnia co ksiąžąt Wisniowieckich. Jan Dworzecki-Bohdanowicz p i sal zaš o nich: �Woroniecki, Korybut herbu xiąžąt Wisniowieckich. 1614 Iwana Markowicza zona Anna Bieniaszowna Jbzefowi- czdwna{...). 1663 Samuel, Franciszek, brat Samuela, a brat stryjeczno-rodzony Alexander; 1695 Mi chat Alexander i Stanislaw z w-wa nowogrodzkiego�.
Woronieccy zamieszkiwali w powiatach: kamienieckim, ciechanowskim, mtelnickim, pinskitn, braclawskim i innycb. Spokrewnieni byli z Wolochowi- czami, Wyrozembskimi, Ciecierskimi, Podoskimi, Jablonowskimi, Hatowskimi. W XIX wieku Woronieccy, bardzo juz zbiedniali, mieszkali w gubemi wilen- skiej, a po częšci w kurlandzkiej. Byli tak bezbronni, že jednego z nich, Michaia, udającego się pieszo z powiatu wiikomierskiego do Mitawy, zlapali 7 stycznia 1816 r. na drodze chlopi ze wsi Salaty naležącej do ziemianina Medema i oddali w rekruty. Nieszczqsny szlachcic otrzymal zwolnienie dopiero w maju 1830 r. W 1858 r. jego syn Adam rowniez z tradem dowiodl wladzom carskim swej szlacheckošci (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3365).
WORONOWICZ (Varanavičius) herbu Lis i Korwin. Wedhrg Polskiej encyklopedii szfacheckiej (t. XII, s. 212) byli takže Woronowiczowie pieczętują- cy się godlami Klamry, Leliwa i Szreniawa. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 597) pisal o nich; �Woronowicz herbu Lis, ale z tą odmianą, že w polu czerwonym jest Lis herb zwyczayny, tylko že želežce strzaly lączą z krzyžem pierwszym na strzale będącym tak, že się zda byc y z želežca y z krzyža jak tryangul wyrobiony W Brzostowicy na nagrobku Stanisiawa Kazimierza Woronowicza, ktory y na dworach rožnych panow litewskich dobrze się zaslu- žyl, y przeciw Moskwie pięknie się popisal w okazyi�.
Woronowiczowie znani byli w Wielkim Księstwie Litewskim od wiekow. Pan Gniewosz Woronowicz, namiestnik dubienski, wielokrotnie wzmiankowany jest w wilenskich księgach grodzkich z roku 1542 (por. Sbornik matierialow otnosiaszczichsia k istorii Panow Rady Wielikogo Kniaiestwa Litowskogo, s. 430,440,453). W XVIII i XIX wieku Woronowiczowie licznie zamieszkiwali w powiecie dzisnehskim oraz posiadali dobra Leluny w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117,1; f. 391, z. 1. nr 1690, s. 358).
Wywod familii urodzonych Woronowiczow herbu Lis z 18 grudnia 1819 r. oznajmial: �Familia ta dawna i starožytna, prerogatywami stanowi szlacheckie- mu wlasciwemi zaszczycona, w rožnych wojewodztwach dziedziczyla dobra, a z przywiązania i wiemosci ku ojczyžnie gtosna, gdy dla bylych rewolucyow zniszczenia rožną koleją dokumentow, wywodzący się przedstawic zaslugi, jako
406

tez wyzsze pochodzenie maj^ trudnosci, zaczynaj^ wi?c od pierwszego na linii protoplasty Jerzego Woronowicza. Ten zas dziedziczyt i prawem zastawnym w czqsci possydowal dobra Porokiecie zwane, w wojewddztwie wilenskim le?4- ce. W ci^gu pozycia z matzonkq sw^ Konstancy^ z Kowzanow wydal swiatu syna Adam a, dziada sktadaj^cych dowdd (...)■ Adam Jerzewicz Woronowicz, poj^wszy w stan malzenski Ann? z domu Walicka, wydal swiatu syna Jana, ojca czyni^cych wywod [1777]�. W 1819 r. heroldia wilenska uznala za �rodowit^ i starozytn? szlacht^ polsk^� jego synow: Ignacego Adama, Wincentego Stani- slawa i Kazimierza Aleksandra(CPAHL, f. 391, z. ), nr 10J0, s. 72-73).
Wywod familii urodzonych z Worona Woronowiczow herbu Korwin z 20 kwietnia 1836 roku stwierdzal: �Przodek familii Urban Worona, a po nim syno- wie jego Biemat, Jakub i Marcin Woronowie, jako aktualna szlachta, mieli swoje dziedziczne ojczyste posiadiosci ziemskie w Xiqstwie Zmudzkim we wlo- &cl twerskiej przed rokiem 1567� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 95).
WOROPAJ (Voropajus) herbu Nalqcz odm. Od poiowy XVI wieku zmieszkiwali w powiecie orszanskim. Andrzej Woropay, pisarz ziemski orszaii- ski od 1571, w 1590 roku podpisal konstytucjq sejmu warszawsktego (VL, t. II, s. 304), Krzysztof Bazyli Woropay odnotowany zostal w aktach jako pieczqtarz miasta Mohylewa w 1652 roku. Leon Woropay w 1764 roku zlozyl podpis pod aktem elekcji ostatniego krola polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 124). Od polskich Woropajdw pochodzi znakomita rodzina rosyj- ska Woropajewdw.
WOROPAJEWICZ vel WOROPAJEW (Voropajevas) herbu Nalqcz odm. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3287).
WOROSZYLLO (Vorosilas) herbu Lis i Wolf, ich rodowe siedziby znajdo- waly si? w powiatach kobrynskim i polockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 12, 18, 707). Ludwik z Owdzonowa Waroszyflo, pose! wojewodztwa kjjowskiego, w 1648 roku podpisal uchwalq warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. IV, s. 86). On tez jako chor^zy zytomierski w 1659 r. byl czlonkiem komisji sejmowej do ustalenia granic wojewodztwa kijowskiego (VL, t. TV, s. 296). Woroszytowie herbu Wolf w XIX wieku wielokrotnie potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldi? grodziensk^ (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 332, z. 2, nr 1, s. 101-102).
WOROTNICKI (Vorotnickas) herbu Lis i Sas. Zamieszkiwali w powiatach trockim i oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 12,707).
WOROTYNSKI (Vorotinskas) herbu Prus. Wywod familii urodzonych Worotynskich herbu Prus z 6 maja 1837 r. oznajmial: �Familia urodzony Wo- rotynskich, szczyc^c si? od dawnych czasow dostojnoSci^. szlacheek^, uzywa herbu Prus. Przodkowie tej familii, uzywaj^c praw i swobod stanowi szlachec- kiemu wiasciwych, posiadali dobra ziemskie, petnili urzqda publiczne cywilne, z ktorych pochodz^cy, a wziqty za protoplast? Antoni Mikolajewicz Worotyn-
407

ski, klucznik kowienski, posiadal dobra ziemne Pakalniszki� - w pierwszej po- lowie XVIII w. Zostawii on synow Stanislawa Jakuba i Szymona.
W XIX wieku Worotyriscy posiadali nieduže majętnošci w powiatach wilenskim, wilkomierskim i upickim. Spokrewnieni byli m.in. z Wronowskimi. W 1837 r. ponad dwudziestu Worotyiiskich heroldia wilenska uznala za starožytnych i rodowitych szlachcicdw polskich (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 102104).
WOROWSKI (Vorovskis) herbu Lis. Pochodzili z Malopolski Wschodniej. �Adam Worowski, krasnostawski pisarz grodzki, z sejmu 1647 r. komisarzem naznaczony do rewizji ksiąg ziemskich chelmskich i krasnosiawskich. Wawrzy- niec z ziemi wyszogrodzkiej podpisal elekcjq Jana III kr6Ia� (K. Niesiecki, Her- barz polski, t. IX, s. 432; VL, t. IV, s. 67). Wawrzyniec Worowski, pose! ziemi wyszogrodzkiej, w 1674 roku zložyl podpis na akcie elekcji krola lana 111 Sobie- skiego {VL, t. V, s. 158). Antoni Worowski podpisal uchwalq sejmiku szlacheckie- go ziemi chehnskiej 11 wrzesnia 1742 r. {AWAK, t. XXVII, s. 309).
WOSZCZEROWICZ (Voščerovičius) herbu Pomian. Miejscem ich osie- dlenia byt powiat szawelski (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1744).
WOYSSEK (Voisekas) herbu Kopacz odm. Znani byli na Litwie od XV wieku, jak podaje Boieslaw Starzynski w X tomie herbarza Familie litewskie (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rqkopis6w, 7015-III).
WOYZGIALLO vel WOYZGIALLOWICZ (Voizgefa) herbu Gozdawa. Od wiekow dziedziczyli dobra Stulgie, Pobole i inne w Ksiqstwie Žmudzkim. Wzmiankowani byli w zrodlach archiwalnych juž od okolo roku 1550 (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 93-95).
WOZN1AK (Vozniakas) herbu Kruciny (Krzyž. Pisal o nich Boieslaw StarzyAski w swym herbarzu. Znani byli przede wszystkim w Krolestwie Pol- skim, na Litwie notowani tylko sporadyeznie.
WOJCIK (Dėdelis) herbu Bialynia. Osiedleni byli na ziemi tęczyckiej, požniej takže w okolicach Sieradza.
WijjClKIEWICZ (Vuicikevicius) herbu Bialynia. Najliczniej zamieszki- wali w Malopolsce Wschodniej. Spotykani tež byli w innych dzielnicach dawnej Rzeczypospolitej.
WRANIOKI vel WRONICKI (Vranickas) herbu Starykon. Dawny rod krakowski. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 607) pisal o nich: �Wro- nicki herbu Starykon w krakowskim w-wie. Dobra ich Rudnie Gome pod Pro szowicami. Jakussius de Wroniawy 1436 podpisal pokoy brzeski�. Z tej rodziny pochodzil Paul Wranicki (Wranitzky), žyl w latacli 1756-1808, znakomity cze- sko-austriacki kompozytor, autor wielu slynnych dziel, podobnie jak jego brat Antoni Wranicki (1761-1820).
408

WRONOWICZ (Vronovkius) herbu Korwin, Znani byli od wiekow na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WRONSKI (Vronskis) herbu Košciesza i Lubicz. Zamieszkiwali w powiatach pinskim, wilkomieiskim i šwięcianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 611, 612; f, 708, z. 2, nr 229). Spotykani byli Wronscy r6wniež w innych zakątkaeh Rzeczypospolitej, m,in. bardzo licznie osiedleni byli na Podolu (Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju wdoslowmtju knigupodolskoj gubemii, s. 15,145),
Rotmistre Andrzej Wrohski w roku 1563 by! uczestnikiem rozmow pokojo- wych z Moskwą (Sbornik matieriahw otnosiaszczichsia k istorii Panow Rady Wie- likogo Kniezestwa Litowskogo, s. 272). Jan Wronski 1 V 1619 podpisat uchwalę szlachty wojew6dztwa krakowskiego �na okazowaniu� pod Kazimierzem.
Spis szlachty powiatu witkomierskiego z 1795 r. zawiera m.in. Listę familii szlachcica Jana Wromkiego, regento ziemskiego powiatu oniksztynskiego, zyją- cego wpowiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 370), Czytamy w tym dokumencie: �Jan syn Grzegorza Wronski, lat 41. Nieženny. Herbu Jelen, czyli Brochwicz N. 2-go (jeleh czerwony w bialym polu tarczy, glową obrocony, rogaty, bez korony na szyi; w hehnie piora strusie)�. Dowiadujetny šią rowniez, ¿e �Grzegorz Wronski, towarzysz w znaku pancemym woysk litewskich, w cią- gu služby pojąl w mafczenstwo Elžbietą Polakowską, herbu Podkowa, gdzie w obowįązku shižby wojskowej bawiąc šią, w Litwie zostawil w maloletniošci na edukacyi wywodzącego šią.
Ten w rožnych powiatach, tu w W. X. Litewskim, bawiąc šią shižbą dwor- ską, stanowi szlacheckiemu przyzwoitą, na resztą w powiecie wilkomirskim od lat kilkunastu znaydując šią, gdy dla odleglosci mieysca a szczuptosci czasu przy niesposobnošci, do Korony jako mieysca przodkow swoich, to jest w po- wiat gnieznienski, celem doprowadzenia dynastyi familii swojey zdąžyč nie moze, przelo do potrzeby wywodu, iž jest znany w obywateistwie jego powiatu, oprocz zložonych dowod6w zashtg swoich w tym powiecie sklada ¿wiadeciwo obywatelskie w roku 1790 Januaryi dwunastego dnia sobie wydane. Jan Wronski, regent ziemski oniksztynski�
17 grudnia 1819 roku heroldia wilenska potwierdzila rodowitosc Feliksą, Konstantego i Juliana Wronskich herbu Jelen, szlachcicow z powiatu wilkomier- skiego (Lietuvos Valstybinis Istorijos Archyvas, f. 391, z. I, nr 1006, s. 2). Oowym czasie Wronscy znani byli takže wsrod szalchty rosyjskiej, gdzie pa- miętano o ich polskich korzeniach. �Familia Wronskich pocbodzi z polskiego szlachectwa� - pisal o nich Bobrinskij (cz. 2, s. 189).
WROBEL (Žvirblis). Uzywali najpewniej herbu Jastrzębiec. Znani byli od wiekow zarowno w Koronie Polskiej (przede wszystkim w Malopolsce), jak i na Kresach Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Prawdopodobnie jednym z pier- wotnych gniazd tego rodu moglo bye szlacheckie siolo Wroble na ziemi podla- skiej, z ktorego wywodziti šią m.in. Wroblewscy herbu ¿lepowron (por. 1. Kapi- ca Milewski, Herbarz, s. 465). W kolejnych wiekach Wrdblowie znani byli na Wilenszczyznie, Witebszczyžnie, Smoleriszczyžnie i w okolicach Kijowa. Jedna z odnog rodu osiedlila stą w Wilnie, gdzie Wr6blowie byli spokrewnieni m.in.
409

z Lípinskimi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 1664, s, 52-53). W XIX wieku szlachecką rodowitosc Wróblów wielokrotnie potwierdzaly heroldie grodzieiiska, bialo- stocka i mohylewska oraz Departament Heroldu" Senatu Rządzącego w Peters- burgu (Centralne Pañstwowe Archiwum Historyczne Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 2, nr l.s. 129-132).
Juž sredniowieczne zródla archiwalne zawierają wzmíankí o reprezentantach tego rodu. Szlachcic o nazwisku Wróbel wymieniany jest np. przez księgi sądovve miasta Sanoka w latach 1423, 1424, 1426. Johannes Wróbel, nob Uis z ziemi sa- nockiej, w 1501 r. wspomniany jest w tamtejszych księgach ziemskich. Inny hone- stus - nobdis Albertus Wróbl de Marzwsche - fjguruje w aktach krakowskich z początku XV w. (por. Pomndá dziejowe wieków srednich, t. XVIII, s. 232}.
�Wróbel Walenty, kaznodzieja síawny i tlumacz psalmów Dawida�, odno- towany zostat w trzecim tomie Herbaria polskiego Hipólita Stupnickiego (inne polskie dziela heraldyczne nie zawierają informacji o tym bądž co bądž rozgatę- zionym rodzie szlacheckim). Johannes Wrobl wspomniany zostal w aktach ka- pituly poznanskiej z roku 1565 w tekšcie dekretu króla Zygmunta Augusta. Walentinus Wróbel, scabinus Stradomiensis, odnotowany zostal przez ¿ródla archiwalne z roku 1586 (Prawa, przywileje i stot uta miasta Krakowa, t. 1, s. 376). Jakub Wróbel (Jacobus Wrobel), szlachcic, wzmiankowany jest w krakowskich księgach grodzkich 22 lutego 1590 r. (W. Semkowicz, Wywody szla- chectwa, nr 203). Józef Wróbel, žolnierz wojsk polskich walczących pod Napo- leonem w 1812 r., wspomniany zostal w notatkach dotyczących powiatu bobruj- skiego z tamtych czasów {AWAK, t. XXXVII, s. 340).
Niektórzy Wróblowie pochodzą zapewne od Janczewskich herbu Jastrzębiec z ziemi bielskiej, o których Jerzy Lempicki w trzecim tomie Herbaria ntazo- wieckiego (s. 239-241) pisa! tak oto: l, Pochodzenie rodziny. Drobni dziedzice dzialów w Jączewie przyjęli nazwisko Janczewski. Nalezeli oni do rodu Ja- strzqbców i kilkakrotnie w XVI wieku swiadczyli z tego herbu. W ciągu XVII wieku potomkowie pierwotnych dziedziców Janczewa wymarli lub przeniešli się w inne strony. Wobec istnietlia na Mazowszu kilku innych rodzin tego samego nazwiska nie ma mozliwosci odróznienia w pózniejszych czasach Janczewskich Jastrz^bców od osób innego herbu.
2. Linia A. Janczewscy z przydomkiem Rogacz. Mikolaj - zmarl przed 1532 rokiem. Pozostawil synów: Jana, Jakuba i Wojciecha, Jan - występowal z bra- tem Janem w 1532 roku. W 1537 roku by! dzjedzicem w Janczewie-Rogaczach, a Mikolaj Lysakowski, syn Andrzeja, zastawil mu pole w Lysakowie. W 1541 roku Janowi odstąpil Mikolaj Labunia z synami 1 Jan w Lysakowie. Jan zmarl przed 1546 rokiem. Pozostawil wdowę Annę N,, corkę Malgorzatę, w 1576 roku wdowę po Józefie Rudowskim, oraz synów; Mikolaja, Marcina i Macieja.
Mikolaj. W 1546 roku wraz z bračmi i stryjem Wojciechem procesowal się z Janem Lysakowskim Labunią z Lysakowa. Maciej. W 1546 roku wraz z braė- mi i stryjem Wojciechem procesowal się z Janem Lysakowskim Labunią z Lysakowa. W 1554 roku wraz z matką i bratem Marcinem procesowal się ze stryjem Wojciechem. W 1558 roku wraz z bratem Marcinem przeprowadzil podzial dóbr w Lysakowie i Janczewie z bracmi stryjecznymi, synami Wojciecha, tez po stryju Jakubie i dalszych krewnych - x. Stanislawie, Andrzęju i Dersíawie Ro-
410

gaczach. W 1563 roku Maciejowi zastawil częšcs w Lysakowie Maciej Lysa- kowski z Lysakowa. W 1565 roku Maciejowi odstąpil częšci w -Ly sako wie Maciej Lysakowski, syn Jana. W 1597 roku do dobr Macieja wprowadzony zostal Wojciech Mankowski, syn Stanislawa. Maciej zmarl w 1597 roku. Pozostawil corką Dorotą oraz synöw Andrzeja i Stanislawa.
Andrzej. W 1597 roku do dobr Andrzeja w Janczewie wprowadzony zostal Andrzej Gierzynski, syn Mikolaja. Zmarl przed 1627 rokiem. Pozostawil wdowę Prakscdę, corką Mikolaja Gutowskiego. Stanislaw, W 1602 roku byl žonaty z Dorotą, corką Mikolaja Gutkowskiego, ktöra w 1613 roku wprowadzona zostala do dobr brata Jana w Gutkowie. Marcin. W 1546 roku wraz z bracmi i stryjem Wojcie- chem procesowai się z Janem Lysakowskim Labunią z Lysakowa. W 1554 roku wraz z matką i bratem Maciejem procesowai się ze stryjem Wojciechem. W 1558 roku wraz z bratem Maciejem, przeprowadzil podzial dobr w Lysakowic i Janczewie z bracmi stryjecznymi, synami Wojciecha, tež po stryju Jakubie i dalszycb krewnych -x. Stanislawie, Andrzeju i Derslawie Rogaczach.
Jakub. Występowa! z bratem Janem w 1532 roku. Wojciech. W 1541 roku Wojciechowi odstąpil Mikolaj Labunia z synami 1 lan w Lysakowie. W 1545 roku Wojciech procesowai się zc Stanislawem Grembeckim z Rogienic. W 1546 roku wraz z bratankami, synami Jana, procesowai się z Janem Lysakowskim Labunią z Lysakowa. W 1547 roku do dobr Wojciecha w Janczewie wprowadzony zostal Jan Osnicki, stolnik plocki. W 1554 roku byl dziedzicem w Lysakowie i procesowai się z bratową Anną i jej synami. W 1555 roku Wojciech zeznal dtug na Lysakowie i Janczewie u x. Mikolaja SJepkowskiego. Byl žonaty z Agnieszką, corką Mikolaja Milodroskiego. W 1560 roku u Wojciecha zeznal dlug Stanislaw Ubysz, syn Jana z Dębska. Pozostawil corką Malgorzatę, w 1576 roku žonę Waclawa Draminskiego, syna Stanislawa, oraz synöw: Marcina, Je- rzego i Jakuba,
Marcin. W 1558 roku wraz z bracmi przeprowadzil podzial dobr w Lysakowie i Janczewie z bracmi stryjecznymi Maciejem i Marcmem, synami Wojcie- ctia, tež po stryju Jakubie i dalszych krewnych - x. Stanislawie, Andrzeju i Derslawie Rogaczach. W 1591 roku Marcänowi odstąpila matka spadek po rodzi- cach, a takže Pawel Milodroski, syn Dačboga, darowal mu dlug. Jerzy. W 1558 roku wraz z bracmi przeprowadzil podzial dobr w Lysakowie i Janczewie z bracmi stryjecznymi Maciejem i Marcinem, synami Wojciecha, tež po stryju Jakubie i dalszych krewnych - x. Stanislawie, Andrzeju i Derslawie Rogaczach. W 1576 roku zapisal posag siostrze Malgorzacie. Jerzy zmarl przed 1606 rokiem. Pozostawil syna Jakuba.
Jakub. W 1605 roku zapisal posag žony Katarzyny, corki Andrzeja Konar- skiego. W 1606 roku do dobr Jakuba w Janczewie-Rogaczach wprowadzony zostal Jan Kleniewski z Kleniewa-Broniszewtc, w 1608 roku zas Jakub wprowadzony zostal do döbr Piotrą Kęsickiego, syna Mikolaja w Skoczkowie Wielkim. W 1622 roku do döbr Jakuba i jego bratanicy Doroty, corki Macieja, w Lysakowie wprowadzony zostal Pawel Umiiiski, syn Mikolaja. Jakub. W 1558 roku wraz z bracmi przeprowadzil podzial döbr w Lysakowie i Janczewie z bracmi stryjecznymi, Maciejem i Marcinem, synami Wojciecha, tež po stryju Jakubie i dalszych krewnych - x, Stanislawie, Andrzeju i Derslawie Rogaczach.
411

3. Linia B. Janczewscy z przydomkiem Wrobl, Andrzej, Zmarl przed 1530 rokiem. Pozostawil synow: Mikolaja, Wojciecha i Sianislawa. Mikoląj. Wystą- powal w 1530 roku. W 1546 roku nabyl cząšci w Umieninie-Nagietkach od Do- roty Strusinskiej, žony Sta:iislawa Garbacza z Rycharcic, od Wojciecha Trąbin- skiego z siostrami, a takže cząsci po Michale, synu Urbana z Podkonic, \V 1550 roku Mikotaj zeznai dtug na Janczewie*Jeziorkach u Jakuba Sudraskiego z Go- zdowa, a w 5563 roku u Jakuba Ciotkowskiego. W 1554 roku procesowal šią zMikotajem Kotarskim, synem Jana. W 1555 roku Mikoląj zeznai dlug u An- drzeja Trąbki Kolczynskiego z Wloczewa. W 1566 roku zoną Mikolaja byla Barbara, corka Mikolaja Tokarskiego, wojta w Czermnie.
Wojciech. Wystąpowal w 1530 roku. W 1546 roku Wojciechowi odstąpif cząsci w Lysakowie Michat, syn Urbana z Podkonic, wraz z cząsci am i po Stru- sinskich. W J 552 roku Wojciech byt podstarošcim ptockim, u Wojciectia zaš zezrtala dlug Katarzyna, wdowa po Mikolaju Niszczyckim, wojewodzie belskiin. W 1553 i w 1556 roku Wojciech zeznai dtug na Janczewie-Jeziorkach u Jakuba Sudraskiego z Gozdowa, W 1560 roku Wojciech byl wojtem w Bielsku. W 1575 roku Wojciech zapisal synom sumy na wojtostwie w Bielsku, ktore miai u krola. Zmarl przed 1577 rokiem. Pozostawit synow: Andrzeja, Wojciecha i Jana,
Andrzej. W 1575 roku wraz z bracmi otrzymal od ojca sumy na wojtostwie w Bielsku. W 1586 roku byl žonaty z Barbarą N., wdową po Tomaszu Sędzicz- ku Kowalewskim. W 1591 roku Andrzej z zoną uwolnil poddanego z 2awad. W 1583 roku Andrzeja oskaržyla wdowa po bracie Wojciechu, Elžbieta No- skowska. W 1594 roku Andrzejowį zastawila 1/2 lana w tCowalewie Dorota Dobrska, wdowa po Stanislawie Kowalewskim. W tym samym roku Andrzejowi odstąpil cząsci w K.owatewie Jan Kowalewski, syn Tomasza z Zawidza. W 1596 roku wprowadzony zostai do d6br w Kowalewie Jakuba Kowalewskiego, syna Heliasza. W 1596 roku wprowadzony zostai do Rudowa, dobr Sebastiana Ru- dowskiego, syna Jana. Andrzej zmarl przed 1600 rokiem. Pozostawil syna Ada- ma. Adam. Zastawil cząsci w Janczevvie-Jeziorkach stryjowi Wojcieohowi.
Wojciech. W 1575 roku wraz z bracmi otrzymal od ojca sumy na wojtostwie w Bielsku. W ! 583 roku Wojciech byl žonaty z Elžbietą Noskowską, wdową po Jakubie Kossobudzkim. Wojciechowi zastawit cząsci w Janczevvie-Jeziorkach bratanek Adam. Zmarl w 1583 roku. Jan. W 1575 roku wraz z bracmi otrzymal od ojca sumy na wojtostwie w Bielsku. W 1577 roku Jan oženil šią z Ewą, corkąMa- cieja Wielickiego, wdowąpo Baltazarze Brzechowskim. Stanislaw. Wystąpowatw 1532 roku. W 1537 roku zapisal posag žony Elibiety N.� Niewykluczone, že nie- ktorzy z Janc2ewskich-Wr6blow po odgalązieniu šią na inne dzielnice i kraje mo- gli zachowac jako nazvvisko tylko przydomek �Wr6bi� vėl �Wr6bel�.
WROBLEWICZ (Vrublevicius) herbu Jastiząbicc. Posiadali majątki w powia- tach braslawskim, dzisnenskim i wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr2, 812).
WR(')BLEWICZ-\Vr6bLEWSKI (Vrublevittus-Vrubliauskas) herbu Jastrząbiec. Miejscem ich osiedlenia byl powiat braslawski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7,18).
412

WRÖBLEWSKI (Vnibliausküs) herbu Gierait, Krzywda, Lis, Lubicz, Šlepowron. Rodzina ta od dawna występowala w rožnych stronach Rzeczypo- spolitej {por, Herbarz Inflant Potsfäch z roku 1778, s. 54-55). Szczegolnie licz- nie zamieszkiwali Wröblewscy na Podolu (Spisok dworian wniesionnych tv dwo- rianskuju rodoslownuju knigu podolskoj gubernii, s. 16).
Ksiądz Szymon Wroblewski w poiowie XVII w. byl proboszczem košciola w Lyngmianach (Litwa i Rus, t. III, z. 3, s. 212, 1912). Michal Wroblewski, szlachcic z wojewodztwa polockiego, w 1668 roku zapisany zostal w witebskich ksiągach grodzkich. W 1668 r. - jak donoszą dokumenty archiwalne - po šmierei Kaspra Wröbiewskiego, wlasciciela kilkit wsi, o spadek po nim ubiegali się m.in. Jan Kazimierz Kirkor, oficer roty kozackiej, i Aleksandcr Giedroyč, pleban dzisnetiski, z czego wynika, že Wröblewscy byli spokrewnieni z rodzinami Kir- koröw i Giedroyciöw {Isloriko-juridiczeskije matieriafy izwleczionnyje iz akto- wyeh knig gubernii mtebskoj i mogilewskoj, t. XXV, s. 363; S. Kirkor, Poczet Kirkoröwt s. 37).
Andrzej Wroblewski w 1674 roku podpisal akt elekcji Jana 113 Sobieskiego w Warszawie (VL, t. V, s. 149). Elžbieta z Mechteldorföw Janowa Wröblewska ] czerwca 1699 roku polecila wptsac do ksiąg sądowych miasta Birže następują- cą skargą na �niewiemego Žydą� Izraela Lazarowicza o to, �iž w roku 1699 miesiąca maja 13 dnia, gdy obzalowany Žyd zajechal do karezmy kirkilowskiej, wszedi do izby, a w tym razie Jan Wroblewski, w piętnastu leciech będący jako dziecią, a do tego w glodny czas, postrzegiszy u obzalowanego Žydą w wozie chleb w worku, z nizu wyjąt i gdy tamže niedaleko od karezmy do lasku uciekai, obzalowany Žyd, postrzegiszy, dogonil i tak mu dal w kark pięsctą, že na ziernią upadt i gdy ¿aiobliwa Wröblewska zaraz w tropy za Žydėm przybiegla, nalazla Jana ležącego i podniösiszy onego od ziemie, a oddawszy Zydowi chleb z wor- kiem i nieco tamže towaru, nieboszczyka Jana ledwo juž žywego do karezmy przyprowadzila, ktörego jeszcze za tą swawolq temuž samemu Zydowi biczem kazala bic. Ktöry to Jan potem nazajutrz od uderzenia pięšctą w kark, bo byl nadtrącony, Panų Bogu ducha oddal (...). Ažeby obžalowany Žyd lzrael Laza- rewicz podhig prawa byi karany, prosiia i domawiala� (Biržų dvaro teismo knygos, s. 204-205),
W sierpniu 1716 roku do magistratu witebskiego wplynęla taka oto Skarga: �Solennie žahtjąc, protestowal jegomošč pan Floryan Wroblewski, koniuszy trocki, w nieznošnym swym žalu y oppressyi, na wielmoznego, w Bogu prze- wielcbnego jegomšei xiędza Franciszka Giecewicza, kanonika wilenskiego, plebana wieliskicgo, mieniąc o to y w ten sposöb, iž co obzalowany xiądz Gie- cewicz, mając swe dobra w wojewödztwie witebskim ležące, nazywające šią Czeple, do piebaniey wieliskiey naležące, a nie mając do zawiadywania tey ma- jątnošci nikogo, za czym xiądz kanonik za usilną swą prošbą y potrzebowaniem swym žahtjącego delatora, jegomošei pana Wröbiewskiego, jako bliskiego w krwi bądącego, uwiodlszy slowy iagodliwemi, dal do zawiadywania tę wyŽ pomienioną majątnošč�.
Po pewnym czasie kanonik wilenski wtrącii swego krewniaka Wröbiewskiego do wįęzienia za rzekome nadužycia gospodareze i zaw!adnąt jego mająt- kiem Czeplöw, przywtaszczając sobie dobra warte okoio 4 tysiące öwczesnych
413

zlotych polskich. Przy okazji zainscenizowal tež wykonanie na Wroblewskim kary įmierci przez utopienie i powieszenie w obecnošci chlopow panszczyžnia- nych {h tori ko-juridiczeskije matieriafy..., t. XXIII, s. 185-189).
W roku 1719 Ignacy Wroblewski, poborca celny, zostat napadnięty przez rat- mana witebskiego Teodora Zafataja �z gromadą pomocnikow�, ktorzy poborcę �okrutnie a memilosiemie zbili y styranizowali, kijami niernaio cięžkich razow zadawszy, juž za niezywych patrzali. Tamže przy nich pieniądze skarbowe będące, jako to talarow bitych 100 szostakamt y tynfami talardw bitych 20, czerwonych ziotych 73 odebrali y na swoy požytek obrocili; gwalt y violencyą na dobrowolney drodze uczynili" (Istoriko-juridiczeskijematieriaty..., t. XXV, s. 123).
Helena Wroblewska byla zoną Dominika Htaski, stolnika pinskiego w roku 1721. W 1762 r. w zapisach archiwalnych odnotowana zostalaTeresa z Wrob- lewskich Hrebnicka, straznikowa witebska. 4 paždziemika 1765 roku do pospo- litego ruszenia obywateli powiatu grodzieiiskiego między innymi standi; �Je- gomošc pan Antoni Wroblewski na �� siwytn, z szabią y karabinem; jego- mošc pan Jan Wroblewski na �� karym, z szabią y karabinem; jegomosc pan Jozef Wroblewski na �� karym, z szabią, pistoletami� (� HA K, t, VII, s. 395, 411). Bonawentura Wroblewski o koto roku 1780 byt instygatorem sądowym Komisji Skarbowej Litewskiej.
W jednym z kresowych herbarzy z konca �Ѵ� wieku czytamy: �Wrdblew- scy herbu Slepowron; podkowa z krzyžem; na ktorym kruk s to i, pieršcieri w pyšku trzymąjący, w blękitnym polu; na hetmie nad koroną takiž kruk; sta- wając ku wywodowi rodowitosci szlacheckiey, okazali, iž Jan Piotrowicz Wr6- blewski, będąc w possessji dobr po oycu swoim w powiecie oszmianskim, w parafii olszanskiej sytuowanych, nabyl do tego folwark Roztrzewszczyznę od IPP Lipinskich, a Zagajewszczyznę od IPP Poczobutow, šwiadczą prawa wie- czyste 1669, ktorego synow poswiadczano prawami wieczysto-zrzecznymi z majętnošci Zagajewszczyzny 1700, 1704; w 4-tym stopniu jeden z następc6w, przezastawiwszy częsč swoją w powiecie oszmianskim, przeniosl šią w prowin- cyą witebską, w ktorey przez czas niemaly prawami arendownymi rožne trzy- mając folwarki, na koniec gruntą za miastem, a plac w miescie Witebsku wie- czyšcie w roku 1763 nabyl.
Kiorych possessji synowie w 5-tym wywodzący się stopniu, probują šie metrykami z plebanii witebskiey 1756, 1760 wydanemi; inni tež następcy przy possessjach wieczystycb w powiecie oszmianskim zostają. A tak sąd ziemski prowincji witebskiey, approbowawszy wywodzącey się familii progenerationis schedę, jako z dawna prerogatywą szlacheeką szczycącey się, w tymže stanie szlachectwa oną zabezpieczyl�.
Požniejszy Wywodfamilii urodzonych Wroblewskich herbu Slepowron z roku 1819 podawal, že �familia urodzonych Wroblewskich, będąc dawną, staro- žytną i od niepamiętnych czasow prerogatywami szlacheckiemi zaszczyconą, posiadafa w rožnych prowincyach Krolestwa Polskiego dobra ziemskie�. Jan Wroblewski nabyl np. majątek Gudzie w Księstwie Žmudzkim w polowie XVIII wieku. Na podstawie zgromadzonych dokumentdw Wroblewscy zostali uznani przez Kornisję Wywodową Wilcnską za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 130-131).
414

Drzewo genealogiczne Wroblewskich herbu Slepowron, zatwierdzone w Minsku w 1816 roku, zawieralo opis pięciu pokoleri tego rodu (22 osoby), od Piotrą syna Aleksandra Wroblewskiego zaczynając (Archiwum Narodowe Bia- lorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 114, s. 6). Wywodfamilii urodzonych Wroblewskich herbu Slepowron z 20 sierpnia 1820 r. stwierdzal, iž �ta familia od daw- nych czasow tak w Krolestwie Polskim, jako tež w Xiąstwie Litewskim Dsiedlo- na, zawsze przy zaszczycie prerogatyw szlacheckich ziemne majątki possydowala� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1539, s. 30). Wroblewscy herbu Slepowron wielokrotnie potwierdzani byli jako rodowita szlachta zarowno przez he- roldią grodzienską, jak i przez Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Pe- tersburgu (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 332, z. 2, nr 1, s. 107-121,133-143).
WUJAK1EWICZ (Vujakevicius) herbu Korczak. W aktach archiwalnych notowani byli od XVII wieku.
WUJEK (Vuiekas) herbu Wukry. Wywodzili się z wojcwodztwa plockie- go. Z tej rodziny pochodzil Jakub Wujek (1540-1597), wybitny teolog i filozof, thimacz Pisma Swiqtego na język polski, drugi po Skardze rektor Akademii Wilenskiej.
WUILOWICZ (Vulavičius) herbu Strzemię. Miejscem ich osiedlenia by! powiat telszewski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WYBICKI (Vibickas). Byla to dawna, lecz niezbyt znana rodzina pomor- ska. We wszystkich swych odgalęzieniach uzywali Wybiccy herbu Rogala (��. Mieczyslaw Paszkiewicz, Jerzy Kulczycki, Herby roddw polskich, s. 475). Jėzuitą ks. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 612) podawal � nich: �Wybic- ki. W Prusiech Bartlomiej Wybicki, regent grodzki malborski 1724, pose! z Prus na sejm�.
Jozef Wybicki, jako posel z wojewodztwa pomorskiego, podpisal w 1764 roku w Warszawie elekcję ostatniego krola Polski Stanislawa Augusta Ponia- towskiego (VL, t. VII, s. 131). On tež byl znanym dzialaczem patriotycznym i oswiatowym, autorėm polskiego hymnu narodowego Jeszcze Polska nie zgi- nęia...
WYBRANIEC (Vibranecas) herbu Poraj. W XVI wieku mieli posiadlošci we wiosci ratomskiej na Žmudzi, 17 paždziemika 1819 r. zostali uznani przez heroldię wi!eiiskąza rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 33-34).
WYJKIEWICZ (Vikevičius) herbu Giejsztor. Zatnieszkiwali w powiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WYRWICZ (Virvičius) herbu Doięga - zamieszkali w powiecie braslaw- skim i Pobog - osiedleni w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 131; f. 391, z. 4, nr 3391).
415

WYRZYK0WSK.I (Vižikauskas) herbu Slepowron, Gozdawa, Jastrzębiec, Kotwicz, Leliwa, Lubicz. Uzywali przydomku Dtugosz. Początkowo posiadali dobra Wyrzyki na ziemi mielnickiej, następnie Žyžmy, Daniliszki (Zablocie) i inne w powiecie wilkoraierskim. 31 sierpnia 1820 r. zostali uznani przez herol- dię wilenską za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1010, s. 172-173), W XIX w. licznie zamicszkali w powiecie oszmiahskim i sąsiednich (CPAHL, f. 391, z, 8, nr 842, s, 339).
WYRZYKOWSKI-DLUGOSZ (Viiikauskas-Dlugošas) herbu Slepowron (por. tež haslo: Wyrzykowski). Osiedleni byli na Wiletiszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010)
WYSOCKI (Visockas). Spis szJachty Kroiestwa Poiskiego (s. 282) i Do- datek I do niego informųją o Wysockich herbu Drya, Godziemba, Leliwa, Lubicz, Odrowąž, Ogonczyk. Polska encyklopedia szlachecka (t. XII, s. 236-238) wymienia ponad dwadziescia rodzin užywających nazwiska Wysocki, a pieczę- tujących šią m.in. herbami Doląga, Drya, Godziemba, Grzymala, Leliwa, Lubicz, Lada, Lodzia, Masalski, Mogita, Nieczųja, Odrowąž, Ogonczyk, Ostoja, Rawicz, Rogala, Strzemię oraz �Wysocki herbu Kolumna odm. 1600; Wysoka, orszahski, ostrogski� - ei wla£nle Wysoccy byli na Kresach Wschodnich naj- liczniejsi.
W dawnych žrodlach pisanych možna odnaležč liczne wzmianki o poszcze- golnych reprezentantach tego rodu. Johannes Wissoczky de Wissokye w latach 1443-1448 byl burgrabią Iwowskim. Johannes de Wyssokie, podsędek Iwowski, figuruje w žrodiach archiwalnych z lat 1455-1486. Nicolaus Vyszoczsky w 1472 r. byl podsędkiem ziemi sanockiej (Akta grodzkie i ziemskie z Archiwum Ziemskie- go we Lwowie, t. XVI, s. 98). W latach 1480*1484 Mikolai Wysocki byl sędzią tucholskim. Nieznany z imienia pan Vissoczki odnotowany zostal w aktach ka- pituly poznanskiej w roku 1535. Natomiast Simanus Vissoczki wspomniany jest w roku 1541 w aktach kapituly wloclawskiej. W 1567 roku w regimencie staro- sty orszahskiego Filona Kmity Czamobylskiego ciągnąl przeciwko Moskwie �pacholek Wysocki, na nim pancerz, szyszak, kord, tareza, drzewko; pod nim kori cisawy, lysy�. W latach 1683-3715 Jakub Wysocki petnil funkcjc iawnika tucholskiego.
Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienityck rodzin i osob dowrtej Polskiy t. II, s, 332) zanotowal: �Wysocki Stanislaw z Budzislawa, herbu Dryja, kasztelan biechowski, na sejmie lubelskim podpisat unię Litwy z Koraną 1569 roku, pozniej byl kasztelanem lędzkim. Jan, brat tego, pierwszy z Polakow opat lądzki, kantor i kanonik gnieznienski, sekretarz Zygmunta Augusta; odbyl dwa poselstwa, pierwsze do Pawta IV, papieža, drugie do krola neapolitariskiego, gdzie pochowawszy krolową Boną, žycia w Lądzie dokonal 1560 roku1�.
Wywodfamilii urodzonych Wysockich herbu Kotunma, zatwierdzony przez heroldię wilenską 15 grudnia 1819 roku, podawal, že �dom imienia urodzonych Wysockich herbu Kolumna starožytny, od niepamiętnych czasow klejnotem szlacheckim zaszczycony, užywając prerogatyw stanowi szlacheckiemu przy- zwoitych, possydowal i dziedziczyl ziemskie majątki, a mianowicie Mikolaj
416

Tadeuszewicz Wysocki, wzięty do niniejszego wywodu za protoplastę, major artylleryi koronnej kamienieckiej, za zasfugi wojenne rycerskie mial sobie nada* ną i darowanąwiecznym prawem od najjašniejszego Zygmunta, kr61a polskiego, majętnosč ziemską zowiącą šią Styrki nad rzeką Suražem z drugiej strony Džwi- ny, mającą gruntu wlok piątnašcie, w wojewodztwie witebskim sytuowaną, jemu i potomkom jego shižącym.
Co dowiodl 1641 Apryla 28 dnia datowany dokument darowny od jašnie wielmožnego Kajetana Czartoryskiego, wojewody kijowskiego, generolą Jego Kr61ewskiej Mošci, i Macieja Bohomolca, podwojewodzego witebskiego, z mocy nadanej od najjašniejszego Zygmunta, krola polskiego, na folwark Styrki zowiący šią, w wojewadztwie witeb$kim sytuowany, Mikotajowi Wysockiemu, majorowi artylleryi kamienieckiej podolskiej wydany, a w ziemstwie powiatu miAskiego 1805 marca 13 aktykowany; 1602 roku Augusta 20 zapisana metryka chrzestna Mikoiaja, z rodzicow Tadeusza i Maryanny z domu Gieniewiczowny Wysockich, z parafii dercenskiej wydana,
Tenže Mikolaj Tadeuszewicz Wysocki, major artylleryi koronnej wojsk pol- skich, possydując i dziedzicząc takowy w gorze wymieniony majątek, mając za sobą urodzoną z domu Žulawską, w požyciu z tąž zoną swoją wydal na šwiat syna Jana Wysockiego (1643). Jan Mikolajewicz Wysocki ze šlubnych związ- kow splodzil synow Atanazego i Gaspra Wysockich. Atanazy Janowicz Wysoc- ki ze šlubnych związkow wydal na šwiat synow: Stefana, Jčzefa i lgnacego Wy- sockidi, z ojcem do dowodu tdących, a Gasper Janowicz Wysocki, takož wywo- dzący si-ę, w požyciu z zoną swoją ma syna Andrzeja. Stefan Wysocki, z dalszym rodzenstwem swoim wywodzącym šią, jest zapisany w listę familii szlacheckich w wdkomierskim powiecie�.
Zwažywszy przedstawione dowody, Deputacja Wywodowa Szlachecka Gu- bemi Litewsko-Wiienskiej w Wilnie uznala Atanazego z synami Stefanem, Ignacym i Jozefem oraz Gaspra z synem Andrzejem Wysockich za �aktualną i starožytną szlachtą polską�, i wpisala ich do pienvszej częšci ksiąg szlachty tejže gubemi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3389, s, 99-100).
Wnuk Mikoiaja Wysockiego Szymon pozostawit w 1700 roku testament zawierający dalsze informacje o tej rodzinie. W dokumencie tym czytamy: �Ja, Symon Wysocki, widząc šią byč w slabošci zdrowia, a pamiętając i wiedząc dobrze, že každy czlowiek, ktoren šią urodzil, umrzeč ma, przez co ja, wyž wy- ražony, czynię taką wolą moją. A najpiervvej cialo moję grzeszne, jako z ziemie wyszlo, tak šią do ziemie wroci, i ma byč pochowane przy košciele tu w Wilko- mierzu fartiym z powinnym pogrzebem i mszanni žalobnymi, na co dziatki moję mile Stefan i Bartlomiej Wysoccy o tym staranie mieč powinni.
A najpierwiej za pochowanie i msze šwiąte zlotych trzydziešci dwa dziatki moję mają vvyplaciė do košciola ichmošcioiv xiąžy pijarow wi!komierskich na dzwony i msze swiętne (...). Z odziežy mojej czynią taką dyspozycyą: oponcza i czapka z szytym baranem synowi mojemu Stefanowi, župan i czapka zimowa z szytym baranem Bartlomiejowi zapisują.
Dom zaš moj na ulicy Oniksztynskiej ze wszetkim zabudowaniem gospodar- skim na trzech polplacach synom moim milym Stefanowi i Bartlomiejowi, jako staraniem moim nabyty i zabudowany, po polowie zapisują. A ješliby w czas przy-
417

sziy nastąpila jaka rožnica między niemi, czego Bože uchowaj, tedy mają podziat rowny przy zaproszonych sąsiadach i przyjacielach uczynič bez pokrzywdzenia i uszczerbku jeden drugiego. A sukessya ma zostač przy synie mtodszym Bartio- mieju (...).
Cörce mojej Petroneli odziež, ktöra zostala po zeszlej w Bogu ženie mojej Ma- ryannie z Pietkiewiczow Wysockiej, jako to: jubka pąsowa ząjączym futrem lyskim podszyta, spodnica kamlotu sowi lego, kamzel jerconellowa, kaptur jeden gradytu- rowy z zlotą kampaną, dmgi aksamitny, czapka gradyturowa, olenderski fartnch bawetniany, skrzynią kr6lewiecką maiowaną zamczystą - to wszystko jej zapisują, takož z bydla wohi jednego, krowę jedną, klacz jedną, owiec troje, swiii do woli synöw moich, a braciej jej oddają" (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3389, s. 32-33).
Prawdopodobnie do tego rodu Wysockich naležaly osoby wspomniane w jed- nym z charakterystycznych przekazöw z XVII wieku: �Roku tegož 1694 dnia 31 maja ja, Mateusz Wysocki, obywatel Swiezne/iskt, wraz z zoną moją Anastasyą Wysocką, sprawiedliwie y pod suronieniem wyznawam, iž syn nasz imieniem Alexander, bądąc od Pana Boga zlą chorobą nawiedzony, w ktorey przez czas niemaly zostając, ciąžko šią rzucal, jączal, ryczal, a gdy do poratowania onego innych sposoböw nie bylo, wszystkich szczegolney Opiekalntczce Matce Nay- šwiątszey jegošmy poruczyli, jakož w tym motnencie szluby nasze skutek swoy wzięly, albowiem ledwošmy go do tego Cudownego Matki Nayšwiątszey Obra- zu ofiarowali, natychmiast od tey zley choroby wolny zostal, y po tych ciąžkich drączeniach coraz sity nabierąjąc, wprędce doskonale ozdrowiat, za co Panų Bogu dziąkując, tudziež pod przysiągą to wyznając, ręką šią wlasną podpisuję. Mateusz Wysocki manu propria" (cyt. wg Pelnia piękniey jak księžyc, taskpro- mieniami swiatu przyšwiecająca, s. 97-98).
Wysoccy z Wysokiej Tucholi berbu Kolumna mieli liczne odgalązienia na wschodzie Rzeczypospolitej, o jednym z nich dokument z 1797 roku podawal: �Stefan z Wysokiej Tucholi Wysocki, ktören za nastąpieniem inkursyi moskiew- skiej na wojewödztwo minskie, gdzie byl possesenatus, odzatowawszy chudoby swojej, salwując siebie i malžonki swojej zdrowie, ustąpil do wojewodztwa brzeskiego i tarn przez niejaki czas przemieszkiwal (1658), a potem stamtąd przeniosl šią do powiatu wilkomierskiego i tu konkludując žyde swoje, zosta- wiwszy potomka syna Symona, umarl� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 371).
Inni Wysoccy tego herbu zamieszkali takže w powiatach oszmianskim, wi- lenskim, šwięcianskim, mihskim i innych, gdzie posiadali przewaznie nieduze folwarki. Cząsto tež bywali bezrolni i parali šią shižbą dworską u bogatszych ziemian. Spokrewnieni byli poprzez malzen stwa m.in. z Kownackimi, Klim- czyckimi, Ostrowskimi, Skorulskimi, Wojsiatami, Wilczynskimi, Staszewskimi, Bohuszami, Niewiarowiczami, Parfianowiczami, Kozlowskimi i inną dobrą szlachtą kresową. W XIX wieku wielokrotnie potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldie w Wilnie i Minsku, a takže w innych miast gubemial- nych, takich jak Grodno, Witebsk, Kowno, Dose licznie reprezentowani byli Wysoccy na Podolu (por. Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju rodo- sbwnuju knigu podolshoj gubernii, s. 17, 196).
Sposröd Wysockich innych herböw, niekoniecznie zresztą obcych poprzed- nim, do najbardziej licznych naleželi užywający godel Dry a i Godziemba. iVy-
4 1 S

wddfamiUi urodzonych Wysockich herbu Drya z 3 grudnia 1819 roku podawal, iž �familia ta dawna i starožytna, zaszczycona urzędami i possydowaniem dobi ziemskich, a inianowicie Mikolaj Wysocki, biorący šią do niniejszego wywodu za protoplastq, uzywal prerogatyw szlacheckich, piastowai urząd wojskiego pamawskiego i dziedziczyl dobra Czamą Wakę i Sokolow w wojewodztwie wileiiskim oraz Skorbuciany w wojewodztwie trockini polozone, jak poswiad- czyf testament tegoz Mikolaja Wysockiego w roku 1657 February! 24 dnia spo- rządzony (...).
Jan, syn Mikolaja, Wysocki, stolnik pamawski, jedynym będąc sukcesorem, objąt po ojcu swoim tež wyz wyrazone dobra Czamą Waką, Sokolow i Skorbuciany. 2 Jana Mikolajewicza biorący pochodzenie Kazimiera, a z tego Dominik i Mi- clial, wiedli proceder z urodzoną Dominikową Wysocką, in past Stocką, o dobra Stoki Zborowszczyzna w powiecie wotkowyskim položone [lipiec 1702]�
W 1819 roku heroldia wilenska uznaia za �rodowitą i starožytną szlachtą pol- ską� Kazimierza, Jana Kazimierza i Macieja Wysockich, stanowiących jedno z odgalązieii tego licznego rodu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 35-36). W roku 1852 heroldia wilenska zarejestrowala takže naležącego do tego domu szlachcica zpowiatu wilejskiego Jana Wysockiego {CPAHL, f. 391, z. 7, nr 431, s. 2). Drzewo genealogiczne rodu Wysockich herbu Drya, zatwierdzone w Wilnie w 1909 r., przedstawia dzieje szešciu pokolen tej galęzi, ktora od pierwszej po- iowy XVIII wieku posiadala majątek PoloJice w magdeburgii womienskiej na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4126, s. 114).
Wysoccy užywający przydomku Wojszkiewicz, a pieczątujący šią godlem Godziemba, zamieszkiwali od XVI wieku w powiecie wolkowyskim, gdzie wla- dali majątkami Stoki i Klepacze, co wynika m.in. z tekstu uchwaly grodzien- skiego Zgromadzenia Szlacheckiego z 17 maja 1818 roku, przechowywanego w dziale rękopisow Biblioteki Akademii Nauk Litwy (F. 150-95).
Wywddfamilii urodzonego Wysockiego herbu Godziemba z 21 sierpnia 1821 roku stwierdzai pochodzenie tego szlachcica z wojewodztwa lęczyckiego, z Wysockich z Dąbia - czyli z tego samego pnia co Dąbrowscy, Wysoccy byli wiąc szlachtą znaną w Koronie Polskiej �od niepamiętnych czasow�. Jeden z nich, Adam Wysocki, �przybywszy z Lączyckiego do Litwy w kraje ruski c z dalszą familią, najpienvej nabyl possesyą w powiecie orszaiiskim� - przed rokiem 1640.
W cytowanym przekazie dalėj czytamy: �Wzmiankowany Adam Wysocki miat syna Jana, a ten synow Pawla i Michala, ktorych potomkowie, jedni we Mscislaw- skiem na sziacheckich possesyach, a inni w Orszahskiem w hrabstwach romano w- skim i kopyskim posiadali�. Wysoccy ei odgalązili šią požniej ponownie w kierun- ku zachodnim, do powiatu pihskiego, gdzie mieszkali w folwarku Phitnica. W 1820 roku heroldia w Wilnie uznaia pochodzącego z tej rodziny Jana Antoniewicza Wysockiego za �rodowitego i starožytnego szlachcica polskiego�.
Wysoccy herbu Godziemba, Odrowąz i Ostoja potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldią grodziehską i Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu w latach 1835, 1843, 1848,1853, 1883 (CPAH Biaiorusi wGrodnie, f. 332, z. 2, nr 1, s, 164-187), Wywddfamilii urodzonych Wysockich herbu Tryja z 9 grudnia 1835 r. informuje o galązi rodu osiedlonej od 1632 r. w dobrach Zwirblany w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 140-142).
416

W lipcu 3863 roku decyzjąsądu carskiego stuchacze Uniwersytetu Moskiew- skiego Franciszek Jakubtewicz i Józef Wysocki za zloženie przysięgi i udziat wpolskim ruchu patriotycznym zostali skrešleni z listy studentow, pozbawieni praw szlacheckich i zeslani do guberni tobolskiej (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2767). Niektórzy Wysoccy trafili do Rosji jako zeslaticy, inni osiedlili się tam z wlasnej woli, i jedni, i drudzy zashižyli się nowej ojczyžnie w rozmaitych sferach dzialab nošci publicznej. Sfynny poeta i bard Wladimir Wysocki pochodzit z pinskiej ga- lęzi rodu, užywającej godla Godziemba.
Walerian Nekanda Trepka {Liber generationis plebeanorum, s. 460) znal w Mafopolscs i w innych dzielnicach Rzeczypospolitej licznych �chamów� tego nazwiska: �Wysocki zwal się chfopski syn z Wysokiej, wsi na Podgórzu. Ten byl za urzędnika w Przyborowiu wsi na wielkie rządy krakowskie u pana Ptazy circa 1616, Chlop byl wysoki, z kijein miasto korbacza chadzal, co nim bijai chfopy, jak i sam. Potomstwo tego jest, będą się szlachtą zwac�.
WYSOCZANSKI (Visočianskis) herbu Sas. Wysoczanscy licznie za- mieszkali w Gaticji uiywafi przydomków Dumnikowicz, Szwabowicz, Werezyc i in. (Poczet szlachty galicyjsidej i bukowinskiej, s. 285-286). Hipolit Stupnicki w trzecirrTtomie Herbarza polskiego zanotowal: �Wysoczanski Grzegorz, pa- roch nowosielski na Ukrainie, podpisal manifest duchowiehstwa przeciw prze- àladowaniom zbuntowanego fCozactwa roku 1768�. Dodäjmy, že wspomniatie Nowe Sioto lezaio w dekanacie korsunskim. Polska encyklopedia szlachecka (t. XII, s. 238) infortnuje: �Wysoczariski herbu Sas, 1500, powiatu turczafiski, drohobycki. Uzywali przydomków: Dmytrowicz, Dmytrykowicz, Fagorasz, Szwabowicz, Werezyc, Minkowicz, Jankowicz, Pietrusiewicz na Wysokich vel z Wysokiego i z Weryhy�.
Lukasz Wysoczanski w 1633 roku zostat mianowany komisarzem do utože- nia stosunków z Węgrami, Šląskiem i Pomorzem {VL, 3, s. 381). Maciej Wyso- czanski w 1648 roku byl miecznikiem sanockim, Mikola) (zm. 1676) takže miai nadaną tĘ godnosc (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIH wieku. Spisy. t. III, s. 406). Bazyli oraz Joannes z Weryhy na Wysokich Wysoczanscy podpì- sali w 1764 roku od województwa ruskiego elekcję ostatniego króla polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VU, s. 118).
W 1830 i 1835 r. heroldia grodzienska potwierdzila rodowitosc szlachcica z powiatu drohìczynskiego, bezrolnego Szymona Wysoczanski ego (CPAH Bia- lorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s, 44). Byli jednak ponoč i plebejusze o tym nazwisku. Walerian Nekanda Trepka (Liber generationis plebeanorum, s. 459- 460) pisal w XVII wieku: �Wysoczanski nazwal się Fiedor, syn soltysów od Wysokiego, miasteczka w Rusi, ì ruskiej wiary. Jest tam kolo tego Wysokiego sila tych sohysów, których synkowie, shižąc wybtafistwo z soltystwa albo cza- sem na zacięžkach u szlachty, to się zową od Wysokiego tego: Wysoccy, Wysoczanscy, Wysokinscy, Podwysoccy, Odwysoccy, Zawysoccy etc. Ten Fiedor Wysoczanski ježdzi) na kilka koni do Moskwy anno 1606 z panem wojewodą sandomierskim Mniszkiem, gdy odwozil corkę Marynę Dmitrowi carowi. Ten Fiedor miai lat natenczas 28. Czarny jak Žyd i kompleksyja zydowska, wlosa czamego, twarzy dhtgiej czamej, nosa garbatego, dhigiego jak ogórek za pol
420

grosza, mowy klekotliwej. Sama kompleksyja jego chlopem grubym bye go oznajinowala. Chciai šią z szlachcianką oženič i szlachcicem zwal šią�.
WYSOKOW1CZ (Visakavičins). Piecz<įtowali šią godlem Gieysztor. Za- mieszkiwali w powiecie dzisneįiskim. Spokrewnieni byli m.in, z Alchimowi- czami (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 1131, s. 2).
WYSZENSKI (Vi sen skis) herbu Grabie (o siedmiu ząbach) oraz Trzywdar, W i 562 otrzymali od krola Zygmunta Augusta dobra Podosie, Sielmiewice, Chwoszczowate, Petelewo i inne w wojewodztwie brzeskim. Posiadali tež ma- jątki w powiecie neweiskim, polockim i wieliskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 609, 667). Ich rodowitosc szlachecką potwierdzila heroldia witebska w 1834 r.
WYSZOMIRSKI (ViŠOltlirskas) herbu Rawicz. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 618} podawai o nich: �Wyszomirski herbu Rawicz w nurskiey ziemi, Wawrzyniec Wyszomirski, poborca 1624, a w roku 1638 juz pod staro sei ostrawski. Cypryan 1674�.
Wyszomirscy herbu Rawicz w XVII i XV1I1 w. posiadający dobra Kamieri, Stara Wies, Rudnik w powiecie branskim, odgalązili šią požniej takže na Mo- hylewszczyzną. Uznani zostali za rodowitą szlachtę przez heroldią grodzienską i Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersbur gu w roku 1848 (CPAH ßialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s. 216-218).
Wywöd faniilii urodzonych Wyszomirskich herbu Rawicz z 8 marca 1819 r. oznajmiat: �Familia domu urodzonych Wyszomirskich jest dawna, starožytna i rodowitoscią szlachecką zaszczycona, posiadala ziemskie majątki w Krölestwie Polskim, w Xięstwie Litewskim i Žmucizkim. Do niniejszego wywodu za proto- plastą wziąty JVlarcin Wyszomirski mial syna Jana Karola, ktoren prawem natury byt dziedzicem majętnošci Žeym alias Andruszyszek w powiecie wilertskim ležųcych, a pojąwszy za zoną Heleną Mikotąjewną Ciemdziawicką, štai šią wspölnym z nią aktorėm majętnosci Waygowa Sineiliszek w Xięstwie Žmudz- kim 1677 r. Rzeczony dopiero Jan Karol Wyszomirski, dziedzic majątnošci Žcym, splodzil pięciu syn6w, jako to: Tomasza, Kaziinierza, Macieja, Michata i Jakuba�.
W kolejnych dziesiącioleciach ei Wyszomirscy, biorąc žony m.in. z takich znakomitydi domöw, jak Giedrojciowie, Kiersnowscy, Maleccy, Szymborscy, Chodzkowie, osiedlili się w okolicach Wilna, Smolenską, Oszmiany, Braslawia, na Žmudzi. W 1819 r. Wilenska Deputacja Wywodowa uznaia iiezne grano Wyszomirskich, m. in. Rafala, Jana Jozefą, Tadeusza Kaziinierza, A dama, Mi- chala, Ignacego, Anton iego, Jozefą, Franciszka, Jakuba, Jerzego, Piotrą, Feliksą Konstantego, za �rodowitį i starožytną szlachtą polską�, wpisując ich do pierw- szej częšci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 1-4).
WYSZYNSKI (Višinskis) herbu Trzywdar i Krzywda. Wyszynscy z po- wiatu suraskiego pieczątowali šią godlem Grabie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707). Wziąli oni przed wiekami nazwisko od miejscowosci Wyszonki w ziemi biel-
421

skiej, gdzie znani byli jeszcze przed 1415. Wyszynscy z wojewodztwa kielec- kiego, z rodzinnych döbr we Wloszczowej, odgalązili šią na Vv�ilenszczyznę i Gmdzienszczyzną, trafili tež do Estonii (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 2779).
Wągierscy heraldycy pisali o tyrn rodzie: �Wyszynski herbu Trzywdar. Od 1480 w Mlawie, na Rusi. Od 1782 austriacko-galicyjscy baronowie� (Stefan graf von S zydlo w- S žyd lo w ski, Nikolaus Ritter von Pastinszky, Der polnische und litauische Hochadel, s. 103). Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 620) zanotowal: �Wyszynski h. Trzywdar w podlaskim w-wie�.
Zygmunt, wielki ksiąžą litewski i kijowski, w 1434 r. nadal Mikolajowi Na- sutowi Wyszynskiemu dobra Międzyrzecz, Stolpno, Tolczköw, Krzewica, Sto- nimery, tawy, Krzemien, Osnowsko, Pelch nad Bugiem oraz Czartkowice i Niemojki w powiecie drohiczynskim. W pözniejszych wiekach Wyszynscy licznie zamieszkiwali na Podolu, gdzie wpisywani byli do częsci pierwszej kstąg szlacheckich (Spisok dworian wniesionnych iv dworianskuju rodoslownuju knigu podolskoj gubemii, s. 21). Jedna z galązi Wyszynskich herbu Trzywdar od 1782 roku miala nadany tytul baronöw austriackich. Rosyjski heraidyk zanotowal o nich: �Röd baronöw Wyszynskich pochodzi z Kujawii" (S. Wasiljewicz, 77- tulowannyje rody Rossijskoj impierii, 1.1, s. 232-233).
Tomasz Šwiącki {Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osöb dawnej Polski, t. II, s. 333) informowal: �Wyszynski Mikolaj, Nasuta herbu Trzywdar z Wyszynki w podlaskiem. Temu Zygmunt, wielki ksiąžą litewski i kijowski, nadal w roku 1434 dobra Miądzyrzec na Podlasiu, tudziež Stolpno, Tolczköw, Krzewicą, Krzemien, Osn6wkę, Pelch z obu brzegami rzeki Bugu, Czartkowice z rzeką i Niemojki w Drohtckiem. Ntkodem Jalbrzyk, poborca drohickiej ziemi 1588 roku. Andrzej, pisarz grodzki bielski, posel na sejm 1580 roku".
WyszyAscy często wzmiankowani byli w zapisach archiwalnych. W 1580 roku poborcą podatkowym wojewodztwa podlaskiego kröl Stefan Batory mia- nowal Bieniasza Jalbrzyka Wyszynskiego. Andrzej zaš Jalbrzyk Wyszynski pelnit w tym czasie obowiązki bielskiego pisarza grodzkiego (VL, t. II, s. 203, 205). W lipcu 1631 r. szlachcic brzeski Stanislaw Wyszynski zaskaržyl w sądzie o �zniszczenie ogrodu i sianožąci" panow Pawla Zademowskiego i Bazylego Terpilowskiego, jego sąsiadow. Wojciech, Walenty, Tomasz, Andrzej, Jan, Ja- kub, Krzysztof i inni Wyszynscy w 1648 roku podpisali akt elekcji krala Jana Kazimierza od wojewodztwa podlaskiego {VL, t. IV, s. 112).
Szlachcic Andrzej Wyszynski wspomniany zostal w dekrecie krdla Jana Kazimierza z 9 lutego 1650 r. W lipcu 1673 r. Krzysztof Wyszynski, oskarzyt w brzeskim sądzie grodzkim Bazylego Leskiewicza o oszczercze podanie do sądu sieleckiego, jakoby on, Wyszynski, napadl z zasadzki na syna Leskiewicza, uderzyt go �obuchem czy kulakiem�, a nastąpnie skatowal mlodziana. Wojciech na Wyszonkach Wyszynski, podstoli bielski, w 1674 roku od wojewodztwa podlaskiego zložyl podpis pod aktem elekcji kröla Jana III Sobieskiego {VL, t. V, s. 159). Gregorius Georgius Wyszynski wzmiankowany jest w attach jako subjudex (podsądek) bielski w 1699 roku.
Wyszynscy, ktörzy posiadali majątek Worteie, ležący na pograniczu po- wiatow braslawskiego i oszmianskiego, za pro t opias tą swego rodu uwazali Pawla Wyszynskiego, �dostojnosciądworzanskązaszczycDnego"-w 1711 roku
422

(CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1624, s. 102-107). Augusi III, krol polski, w lišcie z 1759 roku wymieniat wywodzących šią z tego rodu: Wojciecha, skarbnika ziemi drohiczynskiej; Ignacego, rotmislrza wojewodztwa minskiego; Leoną, podczaszego starodubov/skiego, oraz Adama, Martyna i Annę Wyszynskich.
Adam na Wyszynie Wyszynski, sędzia kapturowy powiatu opoczynskiego, podpisal w 1764 elekcję ostatniego krola polskiego Stanislawa Augusta Ponia- towskiego (VL, t, VII, s. III). Jan Ursyn Niemcewicz, marszalek powiatu brze- skiego, w 1808 r. pošwiadczyl pisemnie ukonczenie brzeskiej szkoly powiato- wej przez urodzonego Sylwestra Wyszynskicgo, syna Kazimierza (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 614).
Wyw6dfamilii urodzonych Wyszynskich herbu Trzywdar, sporządzony w he- roldii wilenskiej 22 grudnia 1819 r., podawal: �Familia ta od dawnych czasow rodowitošcią szlachecką zaszczycona, ze znacznych posiadlošci ziemskich i ze sprawowania urządow w rožnych powiatach znaną byla, z ktorej idący przodek wywodzących šią Michal Wyszynski, užywąjąc prerogatyw stanowi szlachec- kiemu wiašciwych, posiadal dobra ziemskie, jak tego dowiodly następne dokumentą: 1720 roku dnia 3 marca datowana metryka szlubna Michaia Wyszyn- skiego z Agatą Iwaszkiewiczowną, z ksiąg košciola womiahskiego wydana; prawo zastawne od Mary ana i Katarzyny Požniakov/, stoJnikow oszmianskich, na dwie pustosze Czebatulewską i Wasilowską zwane, do majętnošci Raczun naležące, w powiecie oszmianskim potožone (,,.). Tenže Michal Jalbrzyk Wy- szynski byl ojcem czterech synow: Mateusza, Jozefą, Piotrą i Jana, z ktorych jedni w powiecie oszmianskim, a drudzy w zawilejskim osiedli i ciągle wiedli žycie stanowi szlacheckiemu przyzwoite�
W 1819 r. Jozef i Michal \Vyszynscy, synowie Kazimierza Michalowicza, uznani zostali za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� i wpisani do pierwszej cząšci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 108-109). W 1842 r. heroldia wilenska potwierdzila rodowitošč szlachecką Mateusza, Franeiszka, Jana, Antoniego Justyna, J6zefa, Wincentego i innych Wyszynskich, bądących w piątym pokoleniu potomkami Pawla Jalbrzyka Wy- szytiskiego, wlašciciela majątku Sieniawszczyzna w powiecie oszmianskim. Ci Wyszynscy, užywający herbu Krzywda, byli takže vvtašcicielami majątku Gaudziewicze w tymže powiecie (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 760).
13 listopada 1842 r. heroldia potwicrdzila rowniež rodowitošč szlachecką Jana Adama, Antoniego Zygmunta, Aleksandra, Juliana i Edmundą Felicjana Wyszynskich, rodzonych i stryjecznych braci, užywających herbu Trzywdar, praprawnukow Michaia Wyszyiiskiego, od polowy XVIII mieszkającego w majątku Szakiszki w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 761).
W powiecie oszmianskim Wyszyhscy posiadal i folwark Kropi wno i podob- nie jak ich krewm zamieszkali w powiecie wileiiskim, wielokrotnie potwierdzani byli jako rodowjta szlachta przez heroldię wilenską. Natomiast ich krewny Ju- lian Dominik Wyszynski, mieszkający w Kownie, mial w 1847 r. problemy z dowiedzeniem swej przynaležnošci do stanu szlacheckiego, gdyž przedstawit wladzom sfatszowane dokumenty (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3386, s. 1-21 ).
Raport komisji šledczej dotyczący oszmiansko-wilenskiego- nielegainego - Towarzystwa Ošwiatowego �PiątkowLczėw� z czerwca 1862 roku zawieral na-
423

stępujący fragraent; �W miescie Šwiqciany juž ponad dwa miesiące istnieje po- dobne do oszmianskiego towarzystwo t dziata w najszerszym zakresie: rnyšl o založeniu takowego podal jeszcze wiosną 1861 r. Julian Wyszynski, lecz urze- czywistniona ona przez niego zostala dopiero w grudniu, gdy z Wilna wröcil Cezary Wyszynski, ktöry nawiązal kontakt z �piątkowiczami� i otrzymal od nich zlecenie zorganizowania towarzystwa.
Obecnie to zrzeszenie znacznie siį zwiqkszylo i uwaza za swych czlonkow wszystkich mlodych i wyksztalconycb ziemian. Zamierza ono, jak m0wią, prosic o zezwolenie na otwarcie w ¿wiqcianach biblioteki nie tylko dla miasta, ale i dla calego powiahi, gdzie juž potajemnie dziaia biblioteka licząca 2000 tomöw. Dzia- lalnošc tego zrzeszenia juž się zdąžyla odbič na prostym iudzie: z rozmöw z chlopami možna się przekonač, že oni w ogole są niezadowoleni ze swego aktin alnego potoženia� (Archiwnyje matierialy Murawiewskogo Muzieja, 1.1, s, 96-97).
W 1902 roku henoldia wilenska zatwierdzila wywöd genealogiczny Wyszyn- skich herbu Trzywdar (siedem pokolen, 23 osoby), wtascicieli majątku Szakiszki vel Syrtowciszki w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4126, s. 118).
WYŽEWICZ (Viže vi ii us) herbu Jež. W aktach archiwalnych notowani byli od XVII wieku.
WYŽGON (Vižgonis) herbu Jastrzębiec. Ich dziedziczne dobra ziemskie znajdowaly się w powiecie lidzkim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
424

ZABERNA (Zabernas) herbu Trzy Lilie. Dziedziczne dobra ziemskie tego rodu znajdowaly się w powiecie telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZABIELA vėl ZABIELO vėl ZABIELLO herbu Topör, O stoja, Labędž. Znakomity röd w Wielkim Księstwie Litewskim, spokrewniony z Jaholkowski- mi, Bujwidami, Komorowskimi, Rajeckimi, Gintowtami-Dziewattowskimi, Bialozorami, Lipajlami, Puslowskimi, Komarami, Kudrewiczami, Zajączkow- skimi, Kossakowskimi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 4, s, 206-207).
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 629) pisal o tej rodzinie: �Zabiela herbu Topör w Xięstwie Litewskim. Maciej Zabiela w Žmudzi 1621. Szymon, podstoli smolenski, w powiecie witkomierskim 1674. Samuel Zabiela, towarzysz pancemy chorągwi w litewskim wojsku 1688, do jurowickiego obrazu Matki Boskiey dal lichtarze srebme. Antoni, podczaszy y poset kowienski na konwo- kaeyq 1733".
W w^gierskim dzieäe genealogicznym czytamy: �Zabieflo vėl Zabielo herbu Topör i Lts. Od 1550 w Wilnie i Lwowie. Od 1683 tytul hrabiöw, 5 senatorow" (Stefan graf von Szydlow-Szydlowski, Nikolaus R. von Pastinszky, Der polnische und litauische Hochadel, s. 103).
Jerzy hrabia Dunin Borkowski w Almanachu blękUnym (Lwöw 1909, s. 1006-1009) podawal: �Zabiello herbu Topör i Lis. Rodztna podlaska na Žmudzi i Litwie rozrodzona, z ktorej Henryk zostal umieszczony z tytulem hrabiow- skim na lišcie Deputacji Senatu Krölestwa Polskiego�,
Polska encyklopedia szlachecka (t. I, s. 193) informuje: �Zabiellowie herbu Topör'i Lis. Rodzina podlaska, na Žmudzi i Litwie rozrodzona, z ktorej Henryk zostal umieszczony z tytulem hrabiowskim na liscie Deputacji Krölestwa Polskiego 8 V 1820 i 24 V ] 824, lecz umarl bezpotomnie 17 1 1850; a Henryk Onufry Maria otrzymal przyznanie tytulu hrabiowskiego, rzekomo rosyjskiego, z roku 1801 w Austrii, z przydomkiem �ze Starzow Zbylutow na Chrzczowie��.
Teodor Zychiinski pisal w Zlote] księdze szlachtypolskiej (t. X, s. 294-305): �Zabiellowie herbu Topör i Lis. Dwa byly w Polsce w zamierzchtych, zapia- stowskich czasach, odrębne calkiem pochodzenicm rody, ktöre pözniej heraldy- cy nasi, dla podobiensEwa ich godet rodowych, w jeden zamienili, tj. matopolski röd Toporczyköw, czyli Starzonöw, i wielkopoiski Zbylutow, czyli Paiuköw.
Pierwszy, przewaznie w Krakowskiein rozrodzony, uzywat topora za godlo herbowe; drugi zas, glöwnie w okolicy dotąd Palukami w Wielkopolsce zwa- nej osiadly, pieczqtowal się siekierą na dlugiej rękoješci, z rozszczepionym na dwa dlugie konce obuchem. Byli to potomkowie Zbiluda, civis Poloniae, ktory w 1153 roku üfundowat klasztor Cystersöw w Leknie.
Godlo to widzimy juž odmienione nieco w roku 1343 (siekierą z krzyžy- kiem u zwyczajnego obucha), w ten sam sposöb, jaki takže widzieö mainą na
425

spizowym pomniku przed wielkim oltarzem katedry wroctawskiej biskupa Ma- cieja Patuki, zmartego w roku 1363 i nawet jeszcze w roku 1371 na pieczqci Wojciecha, opata lubinskiego, až ostatecznie od roku 1376 spotykamy takowe catkiem juž w ksztatcie klejnotu Toporczykow, rysowane na pieczęci Sądziwoja z Szubina�
Jak wide innych rodzin polskich, takže i ta z biegiem stuleci rozgatązita šią z ojczystego gniazda na rožne, cząsto nader odlegte strony. �Nie masz wątpliwo- šci - stvvierdzat tenže autor - že od najstarszycli czasow znaczna migracja indy- widuow w obszarze catej Polski spostrzegana, roznosita wczesnie pojedynczych czlonkow wielu rodow po rožnych jej stronach.
W ten sposčb šią tiumaczy, že jeden z potomkow wielkopolskiego Zbiluda, przenioslszy šią w XV wieku na pobratymczą Litwą, tu od nowo nabytych dobr Zabyla, czyli Zabiela, przybrat nazwą Zabiety, a poslubiwszy księžniczką Swierską. z szczepu Dowsprunga, na pamiątką potączenia šią z tak znakotnitym domem, do rodowego godla Siekiery, przeksztatconego jtiž w owym czasie na Topora, dotączyt klejnot rodowy žony, Lisa.
Faktem jest, že Zabietiowie na Litwie od najdawniejszych czasow tego po- dwojnego herbu užywają, zachowując tradycyjnie przydomek Zbylutow, ku uwiecznieniu pamięd wiasnego starožytnego i swictnego pochodzenia. Zabiet- towie piszą šią <(z Chrzczowa�. Protoplast^ ich wiadomym jest Michal Zabietto, osiadty w koiicu XV wieku w Kowiehskiem, ktorego zona byla dziedziczką Dubnik. Pozostawil on synow: Andrzej a i Macieja oraz corki Hanną i Katarzynq (Karimą�.
Z przekazow archiwalnych wiadomo, že Andrzej miat za zoną Jadwigę, nie- znaną z nazwiska szlachcianką z powiatu wilenskiego, Maciej zaš oženit šią z Katarzyną Bujwidowną, z ktorąmial trzech synow: Macieja, Piotrą i Francisz- ka oraz trzy corki: Barbarą, Jadwigę i Elžbietą. Zaznaczmy, že z owych Bujwi- dow wywodzit šią stynny w XIX medyk Odo Bujwid, cztowiek o ogromnych zashigach naukowych w Rosji i Polsce, a takže dziatacz patriotyczny.
W wiekach XVI-XVIII zajmowali Zabietiowie wide eksponowanych sta- nowisk w administracji, wojskowosci, dyplomacji Rzeczypospolitej. Osiedleni byli we wszystkich dzielnicach dawnej Rzeczypospolitej Obojga Naroddw. Przekazy historyczne šwiadczą, že žony brali oni m.in. z takich rodzin, jak: Dowborowie, Siesiccy, Dawidowiczowie, Zawiszowie, Kossakowscy, Sobolew- scy, Gutakowscy, Radziejowscy, Ciechanowieccy. Od 1683 roku uzywali tytufu hrabiowskiego.
Zachowai šią list krola Jana III Sobieskiego do jednego z Zabietlow, w k:o- rym czytamy: �Urodzonemu Michaiowj na Chrzczowie Toporczykowi ze Zbi- lutow Zabiettowi, general majorowi naszemu, faska nasza krolewska; oznajmu- jeray tym listem naszym, že po zwyciqstwie od Boga nam danėm pod Wied- niem, przyslany nam jest list Jego Cesarskiej Mošci Leopoldą I z przywilejem zatączonym warn shižącym, ktorym to listem Jego Cesarska Mošč recompen- sando valetudinem ¿p. ojca WMo£6 wielce nam mitego Salomona, putkownika 2. brygady naszej w potrzebie teraz pod Parkanami w obronie naszej polegtego, Jego Cesarska Mošč mianuje i WMošč z bracią tytulem hrabiow, dopoki imienia waszego stanie, prosząc nas taskawie, abyšmy na to przystali.
426

My tedy, kril, z respektu naszego krolewskiego do tej dostojnej prosby przychyliwszy siq, chociaz wszelkie tytuly w kraju naszym obce uchwala sejmu w roku 1643 qua praejudiciales rownoSd i wolnosc stanu szlacheckiego w Rze- czypospolitej Polskiej interdite i zarzucone fuerant ad praesens, dostojnosci^ lask^ Jego Cesarskiej Mosci uwazaj^c, tytui ten Wam shiz^cy pro singulari munero honori meriti w Ojczyznie mtec chcemy. Azeby tedy tytui ten Wam sluz^- cy wsz^dy od wszystkich, dopoki imienia Waszego st ani e, dawano, tytulowano i szanowano dia laski naszej krolewskiej tym listem zalecamy, o czem Jego Ce- sarsk^ Mose uwiadamiamy, dia lepszej wiary przy podpisie pieczqc nasz^ wyci- sn%c rozkazujemy. Jan, kr61�.
W liscie zas cesarza Leopolda I, napisanym w j^zyku tacinskim, motywo- wano nadatlie tytulu tym, ze Salomon Zabieilo (s^dz^c z imienia, wowczas jesz- cze b^d^cy wyznania kalwiiiskiego) wraz z synami Michalem, Mikolajem i Szymonem przejawil wyjatkowe bohaterstwo, dowodz^c regimentem husarzy polskich, ktorzy rozniesli w pyl niezwyci^zonych dotqd janezarow Kara Mustafy
Teodor Zychlinski przytoczyl rowniez inny list, z 1 czerwca 1791 roku, w ktorym krol Stanisiaw August Poniatowski wyrazal zadowolenie, ze general Szymon Zabid- lo, kasztelan minski, nie tylko przysiagl poshiszenstwo Konstytucji 3 maja, ale i na- klanial ku temu �obywatelow wojewodztwa minskiego�. Z tych i wielu innych prze- kazow historycznych wynika, ze rodzina Zabiellow od pokolen niezmiennie sluzyta ojczyfnie mySl^, mow^ i orqzem,
Profesor S, Koscialkowski pisal o ostatnich dziesiecioleeiach XVIII wieku; �Chod Zabiellowie i (spokrewnieni z nimi) Kossakowscy gldwne wplywy swoje posiadali w Kowiebskiem, nie byli jednak zwyklymi primorami powiatowymi, jakich wielu na Litwie, Midi oni Szersze d^znosci polityczne, wychodz^ce poza granice jednego powiatu, usiiowali wpiyn^c na sejmiki okoliczne w Wilkomier- skiem, Upickiem, na ¿mudzi, a przede wszystktm chcieli byc zupelnie samo- dzielnymi kierownikami partii (...).
Nie b^dqc - jak sie zdaje - nigdy zbyt oddanymi stronnikami Stanislawa Augusta, byli oni gotowi do popieratiia jego akcji politycznej w zamian za �laski dworskie�. Lecz krol nie uwazat Zabiellow za przeciwnikow �dworskich� i byl pojednawczo wzgl^dem nich usposobiony� (S. Koscialkowski, Antoni Tyzen- haus, 1.1, s. 160-161).
W okolicach Niezyna na Ukrainie osiedlila si^ jedna z gal^zi ZabieUow her- bu Ostoja, wskazuj^ca za protoplaste Michala Zabielt^ i jego synow: Piotra, oboznego generalnego (zm. 1689), Konstantego, borzieiiskiego horodniczego atamana - w iatach 1664, 1680, 1683 (por. W. Lukomskij, W. Modzalewskij, Maiorossijskij gierbownik, s. 57). Zabiellowie notowani byli tez na Podolu jako polska rodzina, uszlachcona powtomie w Rosji za sluzb$ wojskow^ (Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju knigu podotskoj gubernii, s. 125).
W dawnych zrodiach pisanych spotyka sie wzmianki o reprezentantach tego rodu, znanych w Widkim Ksi^stwie Litewskim juz na pocz'4tku XVI wieku, W roku 1516 - jak donosi Metryka litewska - Kachna Zabiellowna (zam^zna za Stankiem Misewiczem) procesowala si$ w s^dzie wilenskim z bratem Andrze- jem Zabieliczem o dobra macierzyste Dubniki, W 1528 roku Jan Zabielicz od- notowany zostal wsrod bojarow wolkowyskich. Kilka lat pozniej na lokalnych
427

üstach bojarstwa zapisano Mikitę, Wasileja i Andrzeja Zabieliczöw, zaš w 1552 roku w Wilnie - Szcząsnego i Walentego tegož nazwiska.
�Ziemianin hospodarski� z powiatu kowienskiego Froncko Maciejewicz Zabiela figuruje w sądowych zapisach ziemskich z 4 lutego 1581 roku (AWAK, t. XXIV, s. 384, 412). Szyraon Zabielo byl sędzią wilenskitn w 1608 r. (AWAK, t. XI, s. 72). W 1621 roku występują w zapisach archiwalnych Maciej i Szymon Zabiellowie - na Žmudzi; Salomon Zabiello, podstoli smolenski (1674), za- mieszkaly w powiecie wilkomierskim; Samuel, towarzysz chorągwi pancemej - 1688. W potowie XVII wieku w rosyjskich dokumenlach urzqdowych wspo- mniany zostal Piotr Zabielo, �pulkownik wojska Jego Krölewskiej Mösci�, wla- sciciel miejscowosci Borzoy, ktöry dowodzil oddzialami Kozakow zaporoskich, będących na stuzbie kroia (Akty oniosiaszczijcsia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossä, t. III, Dodatek).
Gdy w roku 1654 Piotr Zabiela (Zabiello) jako pulkownik kozacki shižyl przejsciowo carowi, inny Zabielo dowodzil osaczonymi oddzialami polskimi w Mohylewie (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. XIV, s. 212,697 i in,), Podobne sytuacje mialy w wiekach pözniejszych powtarzac się jeszcze wiele razy.
W 1654 roku wspomniany Piotr Zabiello ze swym synem wchodzil w sklad poselstwa Bohdana Chmielnickiego, ktöre prosito cara moskiewskiego o rozcią- gnięcie swej wladzy i �opieki� nad terenami ukrainskimi (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. X, s. 758). Požniej występuje on jako sotnik wojska kozackiego w miešcie Borzna w powiecie niežyhskim (ibidem, s. 807). Tenže Piotr Michajiowicz Zabiela, sędzia wojskowy puiku perejaslawskiego, odnotowany zostal w 1665 roku w sądowych aktach kozackich (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. VI, s. 13, 15).
W lutym 1667 roku hetman wojska zaporoskiego Iwan Briuchowieckoj do- nosii carowi, že Piotr Zabiello, sędzia wojskowy, wysytal swego syna na Siez, by ten wichrzyl tym razem przeciwko poddaniu się krölowi polskiemu Kozakow (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. VI, s. 177-178). Piotr Zabiello byl jednym z organizatoröw �tajnej rady� dowödcow ukraihskich, ktö- rzy - napatrzywszy się na bestialstwo wojsk carskich - postanowili ponownic wröciö pod rozkazy kroia polskiego, o czym donosil carowi rosyjskiemu proto- pop Simeon, ktöry jako wytrawny szpicel calą sprawę dokiadnie wyszpiegowal (por. Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. VII, s. 87-99).
Na skutek tego donosu oddziaiy carskie tropily Piotrą Zabiellę po calej Ukrainie, by go uwiqzic i ukaraė jako �zdrajcį�. Wydaje siį, že ta linia Zabäelöw ulegla z biegiem czasu rutenizaeji. Mial bowiem obožny generalny synow Ba- zylego (Wasyla) i Stefans (Stiepana), a wnuk jego Taras uzywal juž częšciej nazwiska Zabielenko niž Zabiello.
W styczniu 1669 roku protopop niženski Simeon Adamowicz ponownie skladal donos na ukraihskich i polskich dowödcow wojskowych na terenach ruskich, ktörzy wichrzyl i przeciwko carowi i knuli plany przejšcia na stronę polską, Obok hetmana Mnohohresznego jednym z glöwnych �antybohateröw� tego donosu jest ponownie Piotr Michajiowicz Zabieila, generalny sėdžia obožny (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. VIII, s. 9-23).
428

Piszący sąžniste raporty duchowny nie ktemal - P. Zabiello rzeczywiscie, naležal do tych Polakow, ktorzy ząjmųjąc kluczowe pozycje w hicrarchii wqjsk kozackich, bronili praw i niezawisiosci Rusi od Moskwy, byl postancem Kozakow do cara i pro- bowal wynegocjowac warunki normalnego sąsiedztvva między Rusią a Rosją (ibidem, s. 48-50). Dla Ukraincow byty to czasy okropne, między Polską a Moskwą naši lai się niemozliwy do rozvviązania konflikt, kraj byl podžielony, krwawil.
Jedno z rodowych gniazd ZabieRow znajdowalo się przez wieki na Nowo- grodczyžnie. W materialo archiwalnym z roku 1661 czytamy, že niejaki pan Samuel Oskierko, sędzia ziemski mozyrski i pulkownik Jego Krolewskiej Masei, �stojąc w miešeie Siemiezowie z puikiem swym, przepomniawszy bojažni Božey, srogošei prawa pospolitego y artykulow woyskowych, sam osobą swą z niemalą gromadą ludziey woyskowych, najechawszy na mieszkanie [tj. dwor - J. C.] nazwane Zabiely, w w-wie nowogrodzkim, w domu p. Jana Zabiely, szlachciankę uczciwą, panią Piotrowiczową y dragą, Katarzynę Ferencowną, zgwalciwszy, niemalo rzeezy gwaltem zabrawszy, na požytek swoy obrocil y skorzystal" (Istoriko-juridiczeskije matieriaty, izwlieczionnyje iz aktowych knig gubernii wiiebskoj i magilewskoj, t. XXIV, s. 446).
Od dawna, jak juž zaznaczylišmy, zakorzenit się rod ZabieRow na Žmudzi. Salomon ZabieRo, podstoli wilkomierski, zložyl m. in, swoj podpis 8 czerwca 1678 roku pod ugodą między Halszką Bartosiewiczowną~Pietkiewiczową a smolenskim pisarzem ziemskim Hieronimem Ciechanowiczem (Biblioteka Akademii Nauk Litwy w Wilnie - Dzial rękopisow, F 273-3136).
W przywileju kr61ewskich z konca XVII wieku czytamy: �Jan Trzeci, z la- ski Božey krol polski etc. Oznajmujemy tym Ii stem przywilejem naszym, komu wiedziec to naležy, iž gdy commissarze nasi za listem, od nas do siebie wyda- nym, do majętnošci nazwaney Labunow, w powiecie kowienskim ležącey, uro- dzonego Jana Zabiely - mieeznika kowienskiego, zjechali y tam przeprawie zley, niebezpieczney na rzece Basupie, na goscincu kowienskim y kieydanskim, przypatrzywszy się y koszt, jaki się na zbudowanie na tych mieyscach mostu y na częste onych naprawy ložyc się muši, uwazywszy, myto mostowe na ludzie kupieckie, Zydow, furmanow, postawili y do nas con firmacyą onych odestali:
My tedy, krol, wygadzając ind&mnitati podrožnych ludzi, aby tamtędy w tą y ową stronę jadący bezpieczny przejazd mice mogli, postanowienie commissar- skie tak moderujemy: iž od wozu po parę koni towarami nalozonego po dwa grosze, od koni y bydia rogatego na sprzedaž pędzonego od poglowia po groszu myto mostowe od ludzi kupieckich, Zydow y furmanow brane bye ma. Od ktd- rego to placenia myta stan duchowny y szlachecki y podwody szlacheckie w przechodzie zawsze wolni byč mają.
A ježeliby most me by! zawsze naprawiony, albo ješliby się jaka depaaatio stanowi szlachcckiemu y podwodotn ich dziala, takže od kupcow, Zydow y furmanow nad postanowienie więcej brano, lady eo ipso, co dla lepszey wiary ręką się naszą podpisawszy, pieczęc wielkiego Xiqstwa Litewskiego przycisnąč roz- kazališmy. Dat w Warszawie dnia 12 Apiyla, roku Pahskiego 1681� {AWAK, l xm,s, ii4).
Zabielfowie, šredniej zamožnošci rodzina szlachecka, inieszkali tež w okoli- cach miasta Propojska, o czym šwiadczą archiwa rzeezyekie z roku 1685, kiedy to
429

wspomniany jest �� Samuel Zabieilo, �towarzysz y deputat chorągwie JMác pana Stefana Czemiawskiego� (Istoriko-juridiczeskije matieriaiy, izwlieczionnyje iz ak- towych kmg gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXX, s. 141, 144), W dokumencie anchiwalnym z 1744 roku wzmiankowany jest Kazimiera Zabielo, szlachcic wíteb- ski. Tomasz Zabieilo w 1767 roku podpisal uchwalq róznowierczej konfederacji sluckiej, z czego wynika, ¿e katolikiem nie byl (A WAK, t. VIII, s. 618).
Zabielo, iowczy litewski, wspomniany zostal w przywileju króla Stanislawa Augusta z 1 VIII 1771 roku (AWAK, t. X, s. 570-571), On tež w 1788 roku mial byc obrany na litewskiego marszalka wielkiego, lecz níe doszlo do tego na sku- tek wydarzen politycznych (AWAK, t. XVI, s. 390). Szymon Zabieilo tuž przed rozbiorami Polski pelnil urząd kasztelana mmskiego. Józef Zabieilo byl low- czym wielkim litewskim, marszalkiem konfederacji generalnej Wielkiego Księ- stwa Litewskiego w 1792 roku {AWAK, t. IX, s. 559, 561). Anna z Biallozorów Zabielíowa byla w 1797 roku wlašcicielką majątku Semoneüszki ležącego w ówczesnym, powiększonym kosztem wykreálonej z �� Europy Rzeczypo- spolítej Obojga Narodów, pañstwie pruskim {AWAK, t. XXXVIII, s. 312),
W zbiorach Archiwum Narodowego Bialorusi w Minsku (f. 319, z. 2, nr 1139) znajdują šią bógate, liczące wiele setek stron materiaty, pošwięcone dzie- jom rod u Zabiellów. Genealogía jednej z galęzi informowala, ii Stanislaw Zabieilo, rodowity szlachcic polski, posiadal majątek Stare Siolo w województwie nowogródzkim i pozostawii synów: Michala, Dominika i Teodora, po tych zaá wnuków: Jana, Antoníego i Onufrego.
Pomnažający swe dobra Dominik nabyí niedtugo Zaosie kolo Nowogródka - tam w 1798 roku urodzil šią Adam Mickiewicz. Na Minszczyžnie Zabieilowie posiadali liczne dobra: Durynicze, Rydle, Cimochowszczyzna, Antosin, Stani- slawów, Kazimieraów, Toporowa, Borowiszcze, Sofijówka, Rakošlarka, Roso- macha, Olsa, Józefm, Ignacewka i in. W tym czasie Zabieilowie mieli takže m,in. dobra Telsze i Wilkija na Žmudzi (CPAHL, f. 378, op. 1840, nr 45).
Boleslaw Starzyftski niesiusznie stwierdzii w jedenastym tomie (s. 63) swe- go herbarza, iž: Zabieilowie herbu Topór wygasli w XVIII wieku� (Biblioteka Jagielloñska w Krakowie- Dzial rąkopis0w, 7016-�). Byli oni bowiem jeszcze w XIX wieku odnotowywani przez heroldię minską i witebską na ziemiach Biaiorusi i Litwy.
Zabieilowie byli starą i patriotyczną rodziną polską, znaną m.in. z tego, že juž od początku XIX wieku czynnie organizowala konspirację patriotyczną. Dotyczy to chociažby Jerzego Zabielly, bylego szambelana dwom polskiego, który ze swej karczmy, položonej nad brzegiem Niemna w pobližu miasteczka Sapiežyszki, w 1813 roku uczynil ošrodek dziatalnošci partyzanckiej.
Reprezentant innej galązi tej rodziny Henryk Zabieilo, hrabia, syn wielkiego hetmana litewskiego, uchodzącego za osobą lojalną wobec dworu rosyjskiego, utracii majątek Wilki w starostwie teiszewskim na rzecz skarbu rosyjskiego, �poniewaz ten Zabieilo przez zdradzieckie przejscie na s traną wroga Rosi i i przez wczeéniejsze swe znane zachowanie šią podejraane uczynil šią niegod- nym lask cesarzy rosyjskich�.
W owym uzasadnieniu chodzilo o to, že hrabia Henryk Zabieilo byl wyso- kim oficerem w 120-tysiącznej armii poiskiej, wchodzącej w sklad Wielkiej
430

Annii Napoleona I w roku 1812, i wykazat mqstwo i odwagp w walkach z od- dzialami rosyjskimi. Galąž rodu Zabiello w osiedlona w powiecie trockim takte cieszyla się dobrą slawą jako patriotyczna polska rodzina (Akly i dokumenty archiwa wilenskogo, kawienskogo i grodnienskogo general-gubernatorskogo uprawlenija, t. II, s. 240, 246-250).
Nielaska carska wobec Zabieliöw nie byla jednak niewzruszona. W jednym z przekazöw archiwalnych z XIX wieku czytamy bowtem: �Z Božey laski, my, Alexander I, cesarz Wszech Rosji, kröl polski etc., etc. Chcąc dač nowy dowöd žyczliwošci naszey krolewskiey panų Henrykowi Zabiello, szambelanowi dworu naszego krölewsko-polskiego, i upožytecznič znajomošc i gorliwosc ouegož, powohijąc go do zastępowania wielkiego koniuszego nadwomego w dozieraniu stada naszego krolewskiego. Postanowilismy i stanowieray co nastqpuje, Pomie- niony pan Henryk Zabiello mianowanym zostaje koniuszym dworu naszego krölewsko-polskiego. Dan w Petersburgu dnia 16 lutego 1819 r.�(AGAD W Warszawie, Akta heroldii Krölestwa Polskiego, s. 4, k. 37-57, s. 182),
23 wrzesnia 1829 roku Benedykt Zabiello, syn Jozefą, otrzymal z Uniwer- sytetu Wilenskiego zaswiadczenie, že po ukonczeniu gimnazjum w Swisloczy 10 wrzesnia 1825 roku wstppil do Wszeehnicy w Wilnie, gdzie w ciągujednego roku studiowal z dobrymi wynikami fizykę i botanikę, z miemymi - chemiq, tnineralogię i zoologię. Takže w roku następnym sluchal tych kursow. Poniewaz jednak egzaminow nie skiadal, nie przyshigųją mu uprawnienia nadawane przez uczelnię (CPAHL, f. 721, z. I, nr 836, s. 145).
3 sierpnia 1830 roku Mikoiaj I wlasnorqcznie podpisat ukaz takiej tresci: �Kowienskiemu marszalkowi powiatowemu hrabiemu ignacemu Zabiele daru- jemy taskawie miano kamerjunkra naszego. Nikoiaj� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1314). W jesieni 1840 roku bielski lekarz powiatowy Pawel Zabiello mianowa- ny zostal przez Ministerstwo Zdrowia Rosji grodzienskim lekarzem powiato- wym (CPAHL, f. 378, rok 1840, nr 981).
W 1840 roku pod tajny nadzor carskicj po lieji trafily Oktawia i Kazimiera Zabiefowny, podwilenskie szlachdanki, za kontakty z konspiracyjną organizacją studencką pod kierownictwem Sawicza. Korespondowaty one bowiem ze studentėm Akademii Medyko-Chirurgicznej Smuglewiczem (CPAHL, f. 378, op. 1840, nr 30, s. 125-126, 142-143). Jeden z Zabiellow bil sip w oddziale księdza A. Mackiewicza w 1863 roku (Litwa i Rus, 1913, z. 10, 11, 12, s. 65).
ZABLOCK1 (Zablockis) herbu Btaiynia, Lada, Tarcza. Ich rodowe siedzi- by znajdowaly siq w wojewödztwach wilenskim i witebskim. Zabtoccy herbu Lada zamieszkiwali w powiecie oszmianskim; Bialynia - w braslawskim, dzi- snenskim i wilenskim; Tarcza - w wilejskim i in. (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3422; f. 391, z. 6, nr 11, 12, 18, 708,709). Od 1695 roku na podstawie przywileju Jana III Sobieskiego Zabtoccy posiadali takže dobra Gierucie w Ksiqstwie Zmudzkim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 175-177).
ZABOROWSKI (Zabarauskas) herbu Rawicz. Dziedziczyli majątki w powiatach braslawskim, wilejskim, wilenskim, trockim i dzisnenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3412).
431

ZABORSKI (Zaborskis) herbu Brodzic. Posiadali dobra Sakowicze Blaw- dzie w powiecie kowieiiskim {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 172-174).
ZACHAREWICZ (Zacharevifius) herbu Doliwa, Leliwa, Przegonia. Osiedleni byli na Wilenszczyznie i Grodziehszczyžnie.
ZACHARKIEWICZ (Zacharkevičius) herbu Brodzic. Od XVII w. mieszkali na Wilenszczyznie.
ZACHARZEWSKI (Zakarauskas) herbu Doliwa. Ich rodowe siedziby znajdowaly šią w powiatach oszmianskim i upickim.
ZACHWATOWICZ (Zachvatavičius) herbu Janina i Pobog. Miejscem ich osiedlenia byl powiat tidzki (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3414).
ZADARNOWSKI (Zadamauskas) herbu Sulima. Zamieszkiwab w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 143).
ZAFATAJ vėl ZACHWATAJ (Zafatojus) herbu Slepowron. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
ZAGLOBA herbu Wczele. Od XVI wieku znani byli w Wielkim Księstwie Litewskim.
ZAGORSK! (Zagurskas, Užkalnis) herbu Lubicz, Ostoja. Ich posiadlošci znaj- dowaly się w powiatach oszmianskim i zawilejskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
ZAHARANKO vėl ZAHORANKO vėl ZAHORENKO herbu Korczak. Zamieszkiwali w zascianku Siginiąta w parafii trabskiej w powiecie oszmian- skim. Mieli tež niewielkie majątki w calej gubemi wilenskiej. Spokrewnieni byli z Zacharzewskimi i Spikami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3410; f. 391, z. 8, nr 83, 112, 131, 782,783, 784,2527; f. 391, z. 4, nr 3409, 3410; f. 391, z. 6, nr 7). Ich szlachecką rodowitosc potwierdziia heroidia wilenska w 1801 i 1835 roku.
ZAHORSKI (Zahorskas) herbu Lubicz. Od XVI wieku znani byli w powiecie braslawskim i na Kowienszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 151- 152, 161-164; f. 391, z. 8, nr 2567, s. 68). Jau, Hieronim, Piotr, Rafai, Lukasz, Jozef oraz Sebastian Zahorscy w 1648 roku od wojewčdztwa brzeskiego podpi- sali akt elekcji Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 114).
Zahorscy byli tež licznie osiedleni w wojewodztwach koronnych. Za zaslugi wojenne otrzymaii w 1663 roku majętnosč Chosty na Litwie w powiecie bra- slawskim. Požniej rozgalązili się po catych Kresach Wschodnich. Za protopiastę tej galęzi rodu uznawano Hieronima Harasima Zahorskiego, sekretarza krola polskiego, stolnika, dzielnego žolnierza, ktory zostawii synow: Teodora, Jana i Mikolaja (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 136-140).
Wyw6d familii urodzonych Zahorskick herbu Lubicz, sporządzony przez he- roldię wilenską 1 1 1835 roku, stwierdzal, že �familia Zahorskich od najdawniej-
432

szych czasów zaszczycona dostojnošcią dworzanską, užywa herbu Lubicz�. W XIX wieku Zahorscy posiadali prócz Chostów w powiecie brasiawskim za- ácianek Grejtimiszki í Wilnoki. Spokrewnieni byli z Tomaszewiczami, Laskimi, Sipowiczami, Dziekanieckimi. Niektórzy Zahorscy byli wyznania greckokato- lickiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 151-152, 161-164).
ZAJASIEWICZ (Zajaseviíius) herbu Nowína. Zamjeszkiwali w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZAJĄC (Kiškis) herbu Lis i Syrokomla. Znani byli od wieków zarówno w Wielkim Ksiąstwie Litewskim, jak i Koronie Polskiej.
ZAJĄCZEK (Kiškelis) herbu Swinka. Pochodzili z Królestwa Polskiego. Przejstiowo osiedlili sią tež na Biatomsi i Litwie.
ZAJĄCZKOVVSKI (Zajančkauskas) herbu Drzewica, Prawdzic, Tarnawa, Zarąba. Posiadali majątki na Wilenszczyznie i Kowienszczyínie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s, 74-76), Bartosz Paprocki w XVI wieku pisa! o Zarąbczy- kach Zajączkowskich: �Dom Zajączkowskich starodawny, których šią przodko- wie pisali �de Wąsocze�. Dhigosz wiele mąžow znacznych i senatorów mož- nych tejže familii Zarembów liczy z tego Wąsocza.
Wieku mego byli czterej brada rodzeni, synowie Janowi od Jagnieszki Czer- nickiej z domu Dryja: Wojciech, który byl surrogatorem i podstaroáctm poznañ- skim, mąž godny w poslugach Rzeczypospolitej i uczony; byl potem opatem wą- growieckim. Stanislaw, brat jego, który czas dhigi na dworze Mikoíaja Mieleckie- go, wojewody podlaskiego stą bawil, mąž serdeczny, w potrzebach wielkich z nim bywal. Jan i Jakub, bracia ich rodzeni, ludzie takže rycerscy�.
Obszeme materialy w jązyku polskim i rosyjskim do dziejów rodu Zającz- kowskich znajdują šią w dawnych zbiorach heroldii wiienskiej, obecnie Central- negó Pañstwowego Archiwum Historycznego Litwy w Wilnie (f. 391, z. 1, nr 1272, zm. 1-439), Wedhlg danych heroldii wiienskiej w 1844 roku Walerian Zajączkowski herbu Drzewica pefriil funkcją opiekuna magazynów rolnych po- wiatu wileñskiego i mieszkal we wíasnym majątku Tejkiszki w parafii malackiej w tymže powiecie. Rodzina jego potwierdzana byla jako rodowita szlachta przez Deputację Wywodową Wilenską w 1799, 1835 i 1837 roku, a przez Senat Rzą- dzący w Pelersburgu w 1844 roku.
Inną galąž tego herbu tworzyli w tym czasie Antoni Zajączkowski, wíasci- ciel majątku Bijuny i folwarku Labejkiszki w powiecie wileóskim, oraz jego synowie: Nikodem Aleksander Konstanty, León Wíadyslaw i Teodor, jak tez ich córki Karolina i Monika. Jakub, Bartíomiej, Józef, Ludwik, Benedykt Zającz- kowscy znajdowalí šią w 1844 roku na Jiscie szlachty powiatu trockiego. Wla- dze carskie nie potwierdzily wówczas ich przynaležnošci do stanu szíacheckiego (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 18).
Podobno jeszcze za czasów Witolda oraz Aleksandra Jagtelloúczyka i Zyg- munta Zajączkowscy posiadali majątnošč rodową Dunakiszki oraz Dziewielany i Walkuniszki w powiecie trockini, Labejkiszki i Szejkiszki w powiecie wileñ-
433

skim, Starodworce (Kupstajcie) w powiecie oszmianskim, dzierzawili tež grunty ziemian Przemienieckich we wsi Klaczuny w powiecie zawilejskim. Spokrew- nieni byli m.in. z Dąbrowskimi, Wiszniejskimi, Krupskimi, Obolewiczami, Da- niszewskimi, Juchniwiczami, Ratowtami, Adamowiczami, Leonowiczami, Ra- jewskimi, Wojtkunskimi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3416; f. 391, z. 7, nr 447).
Zajączkowscy herbu Prawdzic, od 1691 roku na mocy przywileju krola Jana
III Sobieskiego posiadający majętnošč Staszuny, a od roku 1844 zamieszkali przewaznie w Wjlnie, stanowili inną rodzin?, jak si? wydaje, spokrewnioną zužywającą herbu Drzewica (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 144, s. 1-34). Drzewo genealogiczne rodu Zajączkowskich, sporządzone przez heroldi? wilenską w roku 1887 przedstawia dzieje siedmiu pokolen z wyszczegölnieniem 66 reprezentantöw plci męskiej. Ich szlachecką rodowitosc potwierdzano w Wilnie w latach 1799, 1829,1832, 1854, 1856, 1859, I860, 1865, 1870, 1875, 1881,1885,1887.
ZAJELSKI (Zajelskis) herbu Ostoja. Dziedziczyli majątki w powiatach nowogrodzkim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11, 12, 1622).
ZAJEWSKI (Zajauskas) herbu Dolęga. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat rosienski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7,707).
ZAJKOWSKI (Zajkauskas) herbu Drzewica. Wywöd familii urodzonych Zajkowskich herbu Drzewica z 4 sierpnia 1825 roku jako protoplast? jednej ga- l?zi tego rodu wskazywal Jozefą Zajkowskiego, wtasciciela wsi Ciwunowszczy- zna w wojewödztwie minskim. Na podstawie przedstawionych dokumentow uznano wöwczas jego potomköw: Wincentego, Jana, Andrzeja Symona, Jözefa, Nikodemą Ntcefora, Joachimą Jana, Jana Gabry ela za �rodowitą szlacht? pol- ską� (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 130, s. 405-408). W XIX wieku Zajkowscy zamieszkiwali takže w Wilnie i okolicach.
ZA KLIKA herbu Topör. Znani byli na ziemiach Wielkiego Ksi?stwa Li- tewskiego od konca XIV wieku.
ZAKOWICZ (Zakavifius) herbu Nieczuja. W zrödlach archiwalnych no- towani byli od potowy XV wieku,
ZAKRZEWSKI (Zakševskis). Szeroko rozgaięziony rod staropolski. Ks. Kasper Niesiecki (Korona Polska, l. IV, s. 647-651; Herbarz Polski, t. X, s. 32- 38) zgromadzit wtadomosci a z o jedenastu rožnych domach szlacheckich o na- zwisku Zakrzewski, užywających herbow: Bogorya, Gryf, Jastrzębiec, Jelita, Ogonczyk, Pomian, Samson, Trzaska, Košciesza, Lubicz, Wyssogota j Zakrzew- ski von Felden. Bartosz Paprocki w XVII wieku zanotowal o Ogonczykach Zakrzewskich: �Dom na Kujawach; zowią si? Zbožami; byl Zbožny Zakrzewski, ktöiy z Radziejowską z domu Junosza mial syny�.
Nicolaus de Zakrzew w 1460 roku byl kasztelanem Wislicy. Jakobus de Za- krzew, zacny rycerz, wymieniony jest w lišcie Aleksandra Jagiellonczyka z 12
IV 1505 roku do kasztelana chetmiūskiego Arnoldą z Frący jako wystannik
434

krolewski (Akta stanöw Prus Krölewskkh, t. IV, cz. 2, s. 50). W latach 1512- 1520 akta stanow Prus Krolewskich cząsto wymien i ają Andrzeja Zakrzewski ego (Sekerseffky, Sacroseffsky, Sakrewfszky, Zacrzeviensis), posla i dworzanina krola polskiego.
Petrus Zacrzewski figuruje w aktach kapituly poznariskiej z roku 1536 {Akta kapital z wieku XVI, s. 29). Jan Zakrzewski, wojski ošwiącimski, w roku 1674 raku podpisat akt elekcji krola Jana III Sobieskiego {VL, t. V, s. 148). Jan Mateusz Zakrzewski (zm. 1679), wilenski sędzia grodzki, miat syna Andrzeja Kazimierza (zm. 1683), pisarza ziemskiego oszmianskiego (J. W. Poczobutt-Odlanicki, Pamiętnik, s. 257). 9 czerwca 1698 roku pani Katarzyna Zakrzewska zaskaržyla w sądzie biržan- skim �niewiemego Žydą Jozefą Hirszewicza� o nieoddanie na czas 30 czerwonych zlotych dhigu (Biržų dvaro teismo knygos, s. 166-167).
Jan Wtadyslaw Poczobut-Odlanicki, stolnik oszmianski i slawny žolnierz Rzeczypospolitej, pisal w swym Pamiętniku'. �Roku Panskiego 1680 dnia 14 maja obdarzyl mię Pan Bog corką, ktorej dano na imią Wiktoryja; daj Bože, aby miata nad wszystkimi nieprzyjaciölmi mymi i swymi wiktoryą. Chrzczono ją w koše i e le farskim w Oszmianie. Chrzcit ją JM Ksiądz Unichowski, przeor oszmianski, ku- mem byt JM pan Jan Hromyka, pisarz grodzki oszmianski, a kurnami jejmošc pani Zakrzewska, sądzina ziemska wilenska i jej m ošė pani Szymkiewiczowa, mieczna oszmianska. Urodzila šią dnia wtorkowego przed zachodem stonca o ösmej niemal godzinie.�.
O Zakrzewskich herbu Bogorya Herban rodzin szlacheckich Krölestwa Polskiego (cz. 1, s. 68-69) informowai: �Zakrzewscy, piszący šią z Zakrzewa albo Zakrzowa. Rodzina liczna, w Malopolsce osiadla. Z tych Aleksander w roku 1727 byl dziedzicem dėbr Strzechowic i Rudy Strzechowskiej w Opo- czynskiem položonych. Jan, stolnik ziemi liwskiej, posiadal okoto roku 1728 wies Ulicę Wielką, w dawnem wojewödztwie krakowskiem, powiecie ksiąskim ležącą. Piotr, miecznik nowogrödzki, w roku 1777 byt dziedzicem döbr Kijany, w powiecie proszowskim ležących".
O Zakrzewskich herbu Doliwa to šamo žrodlo (ibidem, s. 158) podawato: �Zakrzewscy w dawnej ziemi liwskiej. Szymon Tadeusz Zakrzewski, sądzia tejže ziemi, w roku 1710 byl wtascicielem döbr Kramarzewa'\ 0 Zakrzewskich pieczq- tujących šią godlem Dotąga dowiadujeroy šią natomiast (ibidem, s. 173), že �w dawnem wojewödztwie ptockiem osiedli. Z tych Antoni na Zakrzewie Zakrzewski, chorąžy zakrzewski i podstarosta grodzki tegož wojewödztwa, w roku 1758 dzie- dziczyl dobra Zakrzewo, Girzyno, Girzynko, Rudowo i Kizeczanowo�.
Herbarz rodzin szlacheckich Krölestwa Polskiego (cz. 2, s. 86) podawat: �Zakrzewscy. Z tej rodziny Jan na Kledziu i Zwiniaczu Zakrzewski, podezaszy wolynski, w roku 1727 nabyl dobra Przyzorz w ziemi gostynskiej ležące�. Ci Zakrzewscy pieczętowa!i šią godlem Gryf. O Zakrzewskich herbu Jastrząbiec to šamo žrodlo (cz. 2, s. 185) informowalo: �Piotr Zakrzewski w roku 1490 byl wtascicielem döbr Zakrzewo w ziemi Imzynskiej položonych. Jan Nepomucen, subdelegat i wiceregent grodzki sandomierski, w roku 1792 rejentem woje- wodztwa sandomierskiego byt zamianowany�.
Herbarz orszahsid z konca XVIII wieku oznajmiat o tym rodzie: �Zakrzewscy. Roku 1773, msca 16 dnia. WJ Pan Franciszek Zakrzewski, stražnik orszan-
435

ski, herbem ponižey odrysowanym pieczętujący šią, wywod swöy w ziemstwie orszanskim uczynil. Herb Pomian; Zubrza glowa czama w polu zöltym bez kbi- ka, miecz przez nią z göry na döl, od prawego rogu niby zatopiony tak, že ko- niec jego na dole dobrze widac.
Dowodzil szlachectwa swego: 1651, Apryla 1 dnia. Prawem wieczystym na majętnoSč Chtusow w powiecie orszanskim ležącą, od JP Woydziewicza, horod* niczego orszanskiego, JP Mikolajowi Zakrzewskiemu danym. 1670. Testam entern tegož Mikolaja Zakrzewskiego synom: Janowi, Salomonowi y Andrzej owi Zakrzewskim služącym".
Jedno ze zrodel heraldycznych z początku XX wieku infonnowaio: �Staro- žytny rod urodzonych Zakrzewskich herbu Košciesza z dawna posiadal rozlegle majątki w ziemi czerskiej, Z tego rodu Mikūlaj i Aleksander Zakrzewscy za zastugi wojskowe nagrodzeni zostali w wojewödztwie polockim ziemiami Ba- kanowo i Kutyszewo, lecz podczas dzialan wojennych przesiedlüi się oni do Polski, a ich ztemie zostaly przekazane na mocy ukazu cara Aleksego Michąjlo- wicza Abramowi Hryniewskiemu. Po zawarciu pokoju jeden z Zakrzewskich, Andrzej, powröcil do w-wa polockiego, lecz dowiedziawszy siq, že majątki jego przodkow naležą do innych, osiadl w w-wie uswiackim i nabyl majątki rodowe� (N. Szaposznikow, Heraldica, 1.1, s, 149).
Inny, rownie dawny rod Zakrzewskich herbu Lubicz osiedlony by! na Gro- dzienszczyznie. Jak podawal wywod genealogiczny � �przodkowie jego za- szczycali šią od wiekow prerogatywą szlachecką, bądąc niegdyš osiadlemi w Koronie Polskiey, w wojewödztwie krakowskim, posiadali koleją dziedzictwa ziemskie dobra Klecze zwane�. Jako protoplastą rodu wskazywano Adama Za- krzewsktego, ojca Jana, a dziada Aleksandra, Stanislawa, Franciszka i Antonie- go. W XIX wieku ei Zakrzewscy posiadali majątek Chilczyce w powiecie lidz- kim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 790, s, 1-22).
W ksiągach szlacheckich powiatu brastawskiego z lat 1800-1812 znajduje šią Produkt dokumentöw wywodowych imieniowi Zakrzewskich siužących, w ktörym czytamy, že rod ten uiywal herbu Lubicz, i že �Stanislaw Zakrzewski, naypierwszy prapradziad wywodzących šią, [praybyl] do Litwy z wojewödztwa sandomierskiego y osiadi z oszmianskim powiecie. Syn jego Mikotay byt ko- momikiem ziemstwa oszmianskiego. Splodzil trzech synöw: Marcina, Krzyszto- fa i Mateusza.
Mateusz by! sędzią grodzkim, a potem ziemskim wilenskim. Z mlodych on lat swoich woyskową bawil šią službą y byl na komissyach z Moskwą pod Wil- nem w roku 1656 y 1658, gdzie wiele pracowal. Mial dwöch synöw z Osinskiey rodzących się: Kazimierza, pisarza ziemskiego oszmianskiego, Jądrzeja, lowczego wilenskiego. A Jacek, skarbnik pinski, byt synem Marcina.
Drugi Krzysztof Kazimiera, Mikolaja syn, Zakrzewski mial w powiecie oszmianskim za przywilejem krolewskim nadane dobra Bobrowicze; posledniey konsensem kröla taki majątek pradai do possesyi Stanislawowi Osinskiemu 1667� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1660).
Zakrzewscy herbu Lubicz, rezydujący w powiecie lidzkitn - jak donoszą wy- wody genealogiezne z 1807 i 1852 roku, zatwierdzone w Grodnie i Wilnie - posiadali początkowo wies Klecza w wojewödztwie krakowskim. W 1697 roku Jan Za-
4 3 6

krzewski, syn Adama, zapisat majątek w spadku swema synowi Franctszkowi Trzej inni synowie otrzymali sptaty pieni?žne. Jednego z nich, Stanislawa, wkrotce spotykamy na wschodzie, jego syn Antoni by} rotmtstrzein powiatu rzeczyckiego.
Dwaj inni synowie Jana Zakrzewskiego, Antoni i Aleksander, rowniez udali się na Kresy. Zaš wnuk (po Stanislawie) Antoni naby} majątek Chilczyce w po- wiecie iidzkim (CPAHL, f. 391, z, 5, nr 769). Wywodfamilii urodwnych Zakrzewskich herbu Lubicz 2 1835 roku takže potwterdzal pochodzenie tego rodu z Sandomierszczyzny (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 151-167).
W XIX wieku na Podolu zamieszkiwaly trzy niezamozne polskie rodziny szlacheckie o nazwisku Zakrzewscy (Spisok dworian wniesionnych w dworian- skuju rodoslownuju knigu podotskoj gubernii, s. 41, 226). Zakrzewscy szeroko rozgalęzieni byli wowczas rowniez w powiatach dzisnenskim, wilenskim, trockini i oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3405, s. 1-40; f. 391, z. 1, nr 43, s. 1-63; f. 391, z. 7, nr 4117,1).
Genealogia Zakrzewskich, zatwierdzona w roku 1833, przedstawia dziewi?c pokoten (23 osoby) tego domu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 43). Przynaležnošč Zakrzewskich do stanu szlacheckiego potwierdzana byla przez heroldi? wilenską m.in. w latach 1804, 1832, 1835, 1848, 1851 (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 2855).
Od XVII wieku Zakrzewscy byli takže obectli w Cesarstwie Rosyjskim i cie- szyli się tam wielkim powazaniem. Jedna z gal?zi rodu uzyskata nawet tytul hra- biowski. W polowie XVH wieku Zakrzewscy notowani byli na ziemi smolenskiej. Wsrod podpisow pod jednym z listow szlachty osiadlej na Smolenszczyžnie do cara z 1661 roku znajduje si? zdanie: �K. siei czotobitnoy Iwaszko Zakrzewski da wmie- sto braci swojey Mikoiaja da Alexandra Zakrzewskich po ych wieleniu (?) ruku przylozyl� {Russko-biehrusskije swiazi. Sbomik dokumentow, s. 453),
Andrzej Michajlowicz Zakrzewski od 1686 roku mieszkal w gubemi twer- skiej. Jego potomkowie spokrewnili si? z Lutkowskimi, Bortieniewymi, Soln- cewymi, Tolstojami, Strojewymi (por. M. Czerwniawskij, Gieniealogija gospod dworian twerskoj gubernii, s. 75, 76, nr 413; rękopis w Centralnej Panstwowej Bibliotece im. W. Lenina w Moskwie).
Jeden z genealogow rosyjskich zanotowal: �Rod hrabidw Zakriewskich [Zakrzewskich] pochodzi od Andrzeja Zakrzewskiego, wzi?tego do niewoli pod Smolenskiem w 1655 roku i obdarowanego mająikiem. Na mocy wysokiego ukazu od 2 (14) sierpnia 1830 roku minister spraw wewn?trznych, senator, gene- ral-adiutant, general do infanterii, Arseniusz Zakrzewski podniesiony zostal do godnosci hrabiego Wielkiego Ksi?stwa Finskiego� (A. Wasiliewicz, Tiluiowan- nyje rody Rossijskoj Impierii, t. H, s. II).
Jak wynika z zachowanych przekazdw, zarowno Zakrzewscy mieszkający w Koronie Polskiej, jak i ci osiedleni na ziemiach dawnego Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego czy w gl?bi Cesarstwa Rosyjskiego byli rodem niezwykle utaten- towanym, obdarzonym niepospolitytni przymiotami charakteru i zapisali si? zlotymi zgloskami w annalach kultury Polski i Rosji.
ZALECELI vel ZALECILI vel ZALECILLO (Zaletilas) herbu Šlepo- wron. Zamieszkiwali w powiatach oszmianskim i swi?cianskim (CPAHL, f. >91, z. 6, nr 7,611; f. 391, z. 4, nr 3403).
437

ZALEPUCHA (Zalepukas) herbu Murdelio. Osiedleni byli na Miriszczyz- nie, Wilenszczyžnie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
ZALESKI (Zaleskis) herbu Lubicz, Ostoja, Košciesza, Prus I. Kasper Nie- siecki (Korano Polska, t. IV, s. 651-655) znal jeszcze Zaleskich herbu Ciolek, Chomąto, Dolęga, Godziemba, Grzymata, Jelita, Leszczyc, Lis, tada, Rola, Topor. Rodowe siedziby Zaleskich znajdowaly się na K.owienszczyžnie i Wi- lehszczyžnie (CPAHL, f. 391, z, 8, nr 2567, s. 80; f. 391, z. 7, nr 73, 1809).
O Lisach Zaleskich donosil w XVI wieku Bartosz Paprocki: �Zalescy; z Wielkiej Polski, z ktorych jeden za wieku mėgo byt kustoszem gniežnienskim; Marcin, brat jego, pisarzem sieradzkim, czlowiek godny�. O Zaleskich zaš herbu Prawdzic K. Pulaski w dzieie Kronika polskich roddw szlacheckieh Podola, Wotynia i Vkrainy (t. I, s. 238) pisal: �We wszystkich dzielnicach Polski jest bardzo dužo domow Zaleskich, pieczętujących siį rožnymi herbarai, a wšr6d herbowych tegož samego herbu są znow w rožnych okolicach rody Zaleskich, ktorych wspolnošci pochodzenia lub lącznosci pokrewienstwa nie možna juž dzisiaj došledzič. R6wniež Zaleskich Prawdzicow jest kilka rodzin. Ci zaš, kto- rzy od dlužszego juž czasu są osiedleni na Podolu, Wolyniu i Ukrainie, pocho- dzą z Litwy z ziemi trockiej, gdzie w drugiej polowie XVI wieku Piotr Zaleski, syn Zygmunta, dzieržyl majętnosc Wawa�.
Zalescy herbu Jelita, Košciesza, Dolęga, Lubicz, Ostoja, Pobog znara byli w XVI wieku w powiatach wo!kowyskim, rašcislawskim, wj)enskim, oszmianskim, nowo- grodzkim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3401; f. 391, z. 6, nr 11, 12; f. 391, z. 10, nr 146). Piotr Zaleski byl poborcą powiatu lidzkiego w 1613 roku (VL, t. III, s. 114). Eretnian z Ottoka Zaleski, lęczycki pisarz ziemski, w 1623 roku byl sekretaizem krolevvskim (VL, t. III, s. 218). Tomislaw Zaleski odnotowany zostal w žmdlach z 1665 jako orszanski pieczętarz ziemski.
Herbarz orszanski z konca XVIII wieku informowat: �Zalescy. Roku 1774, msca Oktobra 19 dnia. Konstanty oyciec z trzema synami: Tomaszem, Francisz- kiem y Janem; Symon, Antoni, Michal y Franciszek Zalescy, herbem ponižey odrysowanym pieczętujący się, wywod swoy w ziemstwie orszanskim uczynili. Herb Dolęga. Podkowa biafa, do gėry barkiem wystawiona, na niey krzyž zloty; pošrodku podkowy strzaia biala w polu blękitnym; na hehnie skrzydlo sępie, a przez nie strzaia, želežcem w prawo tarczy obrocona. Dowodzili szlachectwa swego: 1774, Septembra 20 dnia. Ukazem Jey Imperatorskiey Mšci z mohilev*'- skiey gubemskiey kancellaryi o familii JPP Zaleskich w gubemi smolenskiey ad presens będącey, szlachectwem zaszczyconey, wydanym�,
ZALESKI-CHOMENTOWSKI (Zaleskis-Chomentauskas) herbu Prus. Ich rodowe dziedziny byiy przez wieki w wojewodztwach wilenskim, mihskim i witebskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZALESKI-EJ GIRD (Zaleskis-Ei girdas) herbu Abdank. Dziedziczyli ma- jątki w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZALTVVAKO (Zalivakas) herbu Topor. Miejscem ich osiedlenia byi powiat oszmianski (CPAHL, f. 391, z. 190, nr 147).
438

ZALIWSKI (Zalivskis) herbu Lubicz. Przed wiekami posiadali dobra Bie- siady w województwie miñskim i Góraikt w powiecie orszah skini, następnie nabyli tež Nieprakszty w województwie trockim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 178-179).
ZAEUSK1 (Žalusias) herbu Lubicz. Zamieszkiwali w powiatach wilejskim i rosienskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3443; f. 391, z. 7, nr 7, 8, 709). Byl jeszcze inny ród Zatuskich - herbu Junosza - niezwykle zastužony dla Rzeczypospolitej. Wywodzili się z niego liczni wybitni męžowie, którzy uwieczníli swe imię w dzie- jach kultuiy i pañstwowosci poiskiej. Byly tež pomtiiejsze rodziny szlacheckie tego nazwiska, pieczętujące sięm.in. godlami Koáciesza, Rawicz, Topór.
ZALUŽNY (Zalužnas) herbu Pogonia. Znani byli w Maiopoisce Wschodniej.
ZAMBRZYCKI (Zambžickas) herbu Kosciesza. Dziedziczyli majątki na Kowieñszczyznie į Wiíeñszczyinie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s, 86).
ZAMOJSKI (Zamoyski, Zamoiskas) herbu Grzymala, Poraj, Jelita, Posiadali dobra ziemskie w powiatach wilejskim i dzisnehskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 709,1131). Nie wiadomo, czy byli spokrewnieni z wielkim arystokratycznym rodem hrabiów Zamoyskich herbu Jelita.
ZAMPSZYC (Zampšicas) herbu Swiertczyc. Zamieszkiwali w powiecie wileñskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZAMUSZKIEWICZ (Zamuškevičius) herbu Lada. Dziedziczyli posiadto- áci na Wílenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1234).
ZAN (Zanas) herbu wlasnego. Miejscem ich osiedlenia byl powiat wilejski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 709). Stefan Zan (nobilis Stephanus Caroli filius Zan) po ukonczeniu szkoly w Molodecznie rozpocząl w 1821 roku studia na wydziale prawniczym Wszechnicy Wilenskiej (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 834, s. 51).
ZANDER (Zanderis) herbu Zander. Zamieszkiwali w powiatach braslaw- skim i rosienskim (CPAHL, f. 39Í, z. 6, nr 7, 707, 873). Od XVIII wieku noto- wani byli tež na Lotwie. Stanowili jeden ród z Zandorowiczami. W XIX wieku kilkakrotnie byli potwierdzani jako rodowita szlachta przez heroldię wilenską, Z tej rodziny pochodzi) wybitny konstruktor rakiet Fryderyk Zander.
ZANIEWSKI (Zaniauskas). Polska encyklopedia szlūchecka (t. XII, s, 280) informuje o Zaniewskich herbu Lubicz, znanych od XVII stulecia na Podlasiu, którzy odgalęzili się takže na Smolenszczyznę, gdzie odgrywali znaczną role. Dzielo to zawiera równiez dane o Zaniewskich herbu Roch H, notowanych takže od XVII wieku w Królestwie Polskím i w powiecie miñsko- litewskim w Wielkim Księstivie Litewskim. Prawdopodobnie byly to dwie galę- zie tego samego rodu szlacheckiego.
439

Jak šwiadczą. przekazy archiwalne ze zbioröw dawnej heroldii wilenskiej, Zaniewscy zamieszkiwali w powiecie zawilejskim (swiqcianskim) na Wilensz- czyžnie i pieczętowali się godlem Prus JIJ (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 398; f. 391, z. 4, nr 3440; f. 391, z. 9, nr 15; f. 391, z. 1, nr 1051; f. 391, z. 10, nr 148). M, Paszkiewicz i J, Kulczycki (Herby rodöw polskich, s. 447) wzmiankowali o Zaniewskich herbu Lubicz 1 Pierzchak II. Prawdopodobnie początkowo röd ten uzywal godk Lubicz, przejmując inne dopiero pözniej na skutek nabywania nowych siedzib i skoligacenia z innymi domami szlacheckimi.
ZAPAŠNIK (Zapasnikas) herbu Lis, Lubicz, Slepowron. Osiedleni byli na calej Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11, 12, 1622; f. 391, z. 4, nr 3437; f. 391, z. 10, nr 149). Szczegölnie licznie zamieszkiwali w powiatach lidzkim, nowogrödzkim, wilenskim.
ZAPOLSKI (Zapolskis) herbu Pobog. Ich rodowe siedziby znajdowaly się w powiatach wilenskim, zawilejskim i oszmianskim (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 3436).
ZARANEK (Zarankas) herbu Korczak. Dawny röd kresowy, od XVI wie- ku znany na Minszczyžnie, Witebszczyznie, Wilehszczyžnie, wstawiony pa- triotyzmem i męstwem w shižbie dla Rzeczypospolitej. Zarankowie często užy- wali przydomku Horbowski (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 149-150).
ZARĘBA vėl ZAREMBA (Zamba) herbu Prawdzic i Zaręba. Wawrzyniec Zaremba z Kalinowej w 1427 roku byi marszaikiem Krölestwa Polskiego (Kodaks dyplomatyczny Wielkopolski, t. IX, s. 85). Stanislaw i Andrzej Zarembowie z Kalinowy podpisali 8 lipca 1606 roku uchwalę sejmiku w Šrodzie (Akta sejmi- kowe wojewödztw poznanskiego i kaliskiego, cz. 1, s. 306). Na Kresach Zarębo- wie zamieszkiwali m.in. w powiatach nowogrödzkim, upickim, trockim, rosien- skim, wilenskim, wilkomierskim, grodziehskim, oszmiahskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr4, 110, 873,1623,2724; f, 39), z. 4, nr 3432).
ZARĘBA Z KALINOWA herbu Kalinowa. Miejscem ich osiedlenia byl powiat nowogrödzki (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 4).
ZARĘBA Z KANDYBÖW herbu Zaręba Dziedzäczyli majątki w powiecie telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZARZECKI (Zareckas) herbu Wamia. Ich rodowe posiadlosci znajdowaly się na Kowienszczyznie i Wilehszczyznie. Szczegölnie licznie zamieszkiwali w powiatach kobryhskim, sluckim, upickim, rosienskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 82; f. 391, z. 6, nr 7,546).
W bsiąžce Polskie rody szlacheckie Andrzej Kulikowski pisal: �Zarzecki herbu Wamia. Protoplasta rodu: Mikolaj syn Jana 1560. Wyrožniający się przodkowie: Wincenty (1798 Sokölka - 1868 Kowno) s. Tadeusza - jako czlonek Towarzystwa Demokratycznego Polskiego podpisat Manifest z 17.03.1832, pod nr2244.
440

Dobra ziemskie i glowne siedziby: Gniazdo rodowe: Jablonia Zarzeczne, czyli Jabton Zarzeckie, woj. podlaskie; Pograumen nad rzeką Graumeną - ma- jątek kupjony przez Wladysl&wa w latach 1928-1930, liczyi 71,5 ha (w tym las jodlowy) i ležal w centralnej Žmudzi, woj. Taurogi, gmina Chwejdany. Po II wojnie dobra przejąte przez kolchoz",
ZASIMOWICZ (Zasimavičius) herbu Sas. Znani byli w Wielkim Ksią- stwie Litewskim od XVI wieku.
ZASIMOWSKI (Zasimauskas) herbu Lzawa. Miejscem ich osiedlenia byi powiat kowienski (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 3429).
ZASULICZ (Zasuliiius) herbu ŠIepowron odm. W XVIII wieku zamiesz- kiwali w Tataszkowszczyznie w powiecie orszanskim oraz w powiecie rzeczyc- kim. Spokrewnieni byli m.in. z Dzierozyhskimi (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782),
ZASZCZYSiSKI (ZaäCinskis) herbu Niezgoda. Dziedziczyli dobra ziem- skie w powiecie telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7),
ZAWADA herbu Rawicz. Znani byli od wieköw zardwno w Koronie Pol- skiej, jak i Wielkim Księshvie Litewskim,
ZAWADOWSKI (Zavadauskas) herbu Rawicz. Ich rodowe siedziby znaj- dowaiy šią na Wolyniu. Grigorjj Miloradowicz (Rodoslownaja kniga..., t. IV, s. 29) podawal o tym rodzie: ,Jaloib Zawadowski, pülski szlachcic, wyjechal do Malorosji w 1679 roku, služyl esautem putkowym starodubowskim. Otrzymal w 1688 roku sioio Dochnowicze w powiecie starodubowskim od Mazepy, apotem sioio Krasnowicze w powiecie suraskim, Žytnią w powiecie mglin- skim�. Zawadowscy mieli nadany tytul hrabiowski. Wywodzilo się spošrod nich wielu generalöw, profesoröw, radcöw dworu.
ZAWADZKI (Zavackas). Pochodzili z pogranicza Mazowsza i Podlasia, z rodu Kobylinskich. Nazwisko wziąli od miejscowosci Zawady, ktora nalezala do nich od roku 1438 (por. I. Kapica Milewski, Herbarz, s. 178, 181, 481). Pieczętowali šią godlami Abdank, Belina, Bibersztajn, Boncza, Brodzic, Janina, Jastrząbiec, Jezie- rza, Junosza, Korzbok, Leliwa, Lis, Labądž, Ostoja, Potkozic, Prawdzic, Rogala, Samson, Starykori, Sulima, Slepowron, Tarcza i in. Posiadali liczne dobra we wszystkich dzielnicach Rzeczypospolitej Obojga Narodow. Zawadzcy herbu Ostoja zamieszkiwali np. w powiatach upickim, wilenskim, kowiehskim, oszmianskim, wilkomierskim i innych (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1802,1803,3799,4096).
Jeden z XVIII-wiecznych autorow pisal: �Nie masz jako Zawadzkich w Pol- szcze liczniejszego imienia, bo rzadkie wojewödztwo, ktöre tey familii nie mialo. Najznacznieysza jednak iinia osiadla z dawnych czasöw w Prusiech, ktora sila senatorskich dygnitarstw rachuje. Mego wieku byl cztowiek wielki Zawadzki, kasztelan chelmski, w senacie y xtęgach iacinskich wydanych stawny. Ten šią ženit z Prusaczką de domo Szliben i z niey mial corką, ktorą pojąl Chelstowski,
441

podkotnorzy oszmianski, brat jego na Kujawach osiadl y ma synöw. Na Rusi Za- wadzcy byli žoJnierze godni, z oycem moim po husarsku služyli� (J. Jablonskį, Traktat ofamiliach, rqkopis w Bibliotece Akademii Nauk Litwy, F. 17*18, s. 115).
Byly rožne rodziny tego nazwiska, o rožnym rodowodzie. Pierwszym np. z Rogalow, ktory od dobr swych Zawad zacząl siq pisač Zawadzki, byl Pįotr, czwarty syn Jana, piszącego się z Wqgrzynowa, a brat takže Jana, wojewody mazowieckiego. Podpisal on w roku 1436 w Brzešciu Kujawskim wraz ze swym ojcem, podbwczas jeszcze chorąžym wyszogrodzkim, ustalenia pokoju zawarte- go z Krzyžakami (T. Žy chi inski, Zlotą ksiqga szlachty polskiej, t. XXII, s. 109),
Stanislaus de Zawady w roku 1474 byl profesorėm teologii w Krakowie. ln- ny Stanislaus Zawaczki Picas, phiiosophiae medicinaeque doctor, wspomniany zostal w postanowieniu senatu miasta Krakowa z 21 paždziemika 1588 roku (Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa, t. II, s. 9). Jak informowal doku- ment z roku 1768 opisujący zdzierstwa rosyjskie na ziemiach polskich, ,,w wo- jewodztwie polockim dwöch szlachty, jednego trupėm we drzwiach košcielnych polozono, to jest imci pana Zawadzkicgo, drugiego smiertelnie raniono, imci pana Podoskiego�.
Wywod familii urodzonych Zawadzkich herbu Rogala-Gozdawa-Sulima* Boncza-Samson z 1835 roku stwierdzal, i ž pochodzą oni ,y. miejsca rodzinnego Zawady Wielkie zwanego, w Xiqstwie Plockim, powiecie drohickim, parafii kozuchowskiej polozonego (...). Mikolaj, a szczegblniej syn jego Stanislaw z Zawad Zawadzcy za przywilejami kr616w polskich Zygmunta Augusta (1572) i Stefana Batorego (1578) byli zaszczyceni herbem Rogala i przez polączenie siq z innymi znakomitymi familiami do ich tarczy dodane herby Gozdawa, Bohcza, Samson i mieli nadawane sobie za zasiugi ziemne mąjątki.
Idący od nich potomek Mikolaj Zawadzki, przeniostszy siq z miejsca rodzinnego na Litwq, služyl wojskowo Radziwillom i požniej osiadl w powiecie orszanskim. Z niego urodzony syn Krzysztof Zawadzki pojąi z czasem w mal* zenstwo Krystynq Pawlowiczownsg dziedziczkq majqtnosci Wieremiejow zwa- nej i wydal na swiat syna Mikolaja Kazimierza" (okoio 1650). Z tej rodziny pochodzil slynny wydawca wileiiski Jozef Zawadzki (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 156-160).
ZAWALCZYK-CYDZIK (Zavalčikas-Tidikis) herbu Prawdzic, Ich dzie- dziczne dobra ziemskie znajdowaly siq w powiecie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZAWALKIEWICZ (Zavalkevičius) herbu Slepowron. W Wielkim Ksiq- stwie Litewskim znani byli od XVI wieku.
ZAWISZA (Zaviša). Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. X, s. 108-115} opisywal wiele rodzin noszących nazwisko Zawisza, zamieszkatych we wszyst- kich dzielnicach dawnej Rzeczypospolitqj, Zawiszowie uzywali herböw Jelita, Herburt, Labqdz, Przerowa, Polkozic, Sas, Sulima, Zaroda. Wjqkszosc Zawi- szow bylo katolikami, niektorzy wyznawali prawoslawie. Legendamy rycerz Zawisza 2 przelomu XIV i XV wieku uzywai herbu Sulima.
442

0 Zawiszach herbu Labądž, nąjUczniej osiedlonych na Kresach, Wojciech Wijuk Kojabwicz zanotowai: �Zawiszowie z tym klejnotem z Korony jeszcze za Jagietla do W.Ks.L. weszli. Zawisza, dworzanin krolowej Jadwigi, potomek Czamego herbu Labędž, tajemnie od swej pani poslany do Litwy, aby się oby- czajom JagieHa, ktory sobie malzenstwo Jadwigi žyczyt, podpatrzyl. Tego Ja- gielio przy sobie zatrzymal i w W.Ks.L. osiadlošciami wielkimi opatrzyl. Z poto ms twaj ego byio wiele ludzi zacnych w W.Ks.L.�
Sejmik halicki 31 lipca 1592 roku instruowal swych posiow na sejm walny: �Szlachta nowa i ei, ktorzy nie będąc, się byč szlachcicami mienią, byč mają pozwani o szlachectwo, aby šią per scrutinium į genealogiae deductionem in propio districti wediug stanu odprawowata. A ci, ktdrzy bez wiadomosci sejmi- kow, kola poselskiego i senatorskiego i zalecenia hetmanskiego w poslugaeh swych nigdy nie sluzyli Rzeczypospolitej, tylko dla possesjej dobr ziemskich tego dostali, pozwani od kogokolwiek, aby nobilitate el bonis tam terrestribus quam regalibus priwowani o co forum tak w ziemstwie jako i na try bursale�. Oraz; �Szafunek dobr Rzeczypospolitej aby byi nie dawany, jeno terrigenam wojewodztwa onego� (AWAK, t. XXIV, s. 11). Akt ten podpisali m.in. Jakub Glinka oraz Albert, Jan i Feliks Zawiszowie.
Floryan Zawisza w 1578 roku mianowany zostal przez Stefana Batorego poborcą specjalnego podatku z ziemi warszawskiej na wojnę z Moskwą (VL, t. II, s. 196). Tomasz, Jan, Aleksander, Bartosz, Samuel Zawiszowie podpisali 20 X 1615 roku uchwaly konfederacji ziemian halickich. Franciszek Zawisza w [619 roku byl poborcą podatkow z ziemi czerskiej (VL, t. II, s. 173). Andrzej Zawisza byf w 1629 roku kasztelanem minskim; Krzysztof Zawisza w 1630 roku - lowczym Wielkiego Kstęstwa Litewskiego. Andrzej, Abram, Kazimiera, Franciszek, Tomasz Zawiszowie Kroczkowscy, reprezentując szlachtę wojewodztwa sandomierskiego, podpisali w 1648 roku akt elekcji krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 101-102, 104), To samo od wojewodztwa kijowskiego uczyni) Hieronim Zawisza, a od minskiego - Jan Zawisza.
Krzysztof na Baksztach Zawisza w 1661 roku byi marszalkiem Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego. Andrzej Zawisza, pisarz Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego, na podstawie uchwaly sejmu z 1677 roku otrzymal wies Leonowicze w po- wiecie wolkowyskim (VL, t. V, s. 262). Jan i Wojciech Zawiszowie z woje- wodztwa sandomierskiego w 1697 roku podpisali akt elekcji krola Augusta II.
W tymže roku Krzysztof Stanislaw Zawisza, starosta mihski i czeczerski, deputat ad pacta conventa z wojewodztwa minskiego, ziozyl podpis pod uchwalą
0 zwoianiu w Warszawie sejmu walnego (VL, t. V, s. 421, 426). Akt konfederacji ziemi an halickich z 5 VI 1767 roku w obronie wiary katolickiej i wolnosci ojczy- zny podpisat Szymon Zawisza. Hiacynt Zawisza byt proboszczem międzyrzeckim w 1796 roku. Zawiszowie w XIX wieku posiadali w powiecie wilenskim folwark Saugialowszczyzna (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2451, s. 47).
ZAYFERT vel ZAJFERT vel SEYFERT (Zeifertas) herbu Kotwica
1 Hebryda. Seweryn Zayferth 1 V 1619 roku ziozyl podpis pod uchwalą szlachty wojewddztwa krakowskiego �na okazowaniu� pod Kazimierzem. Produkt itro- dzonych Zayfertdw herbu Kotwica przedstawiony w 1800 roku stwierdzal, iz rod
443

ten byl rodowitą i starožytną szlachtą polską, posiadającą dziedziczne dobra w powiecie brasiawskim (CPAHL, f. 391, z. !, nr 166Ö.
Wywod familii urodzonych Seyferlow herbu Hebryda z 8 marca 1835 roku potwierdzal szlachecką rodowitošč tego domu, ktöry w owym czasie miat ina- jętnošci w okolicach Wolkowyska, Nowogrodka i Kobrynia. W dokumccie zapi- sano röwniez, že �Andrzej syn Feliksą, Seyfert, po ukonczeniu nauk w Uniwer- sytecie Wilenskim otrzymal stopien doktora medycyny i chirurgii, a zająwszy się siužbą monarszą, przechodząc do rangi radcy stanu, ozdobiony [zostal] Orde- rem Šwiętej Anny III stopnia oraz Šwiętego Wlodzimierza IV stopnia oraz zna- kiem dwudziestoletniej nieskazitelnej shižby. Posiada z wiasnego nabycia w powiecie zawilejskim dobra ziemskie Zablociszki i Anastazöw, dusz re- wizskich pfci męskiej 188 zawierające�\
Na podstawie zgromadzonych dowodöw Komisja Wywodowa Szlachecka w 1835 roku postanowäfa �urodzonych Andrzeja, doktora medycyny i chirurgii, radcę stanu i kawalera, brata jego rodzonego Dominika, sekretarza gubemskiego, synöw Felixa, wnukow Mateusza, prawnuköw Stanislawa, oraz ich rodzonych sy- nowcöw Boleslawa, Franciszka Xawerego, dwuimiennego, jana i Edwarda Jana, dwuimiennego, synöw Franciszka, wnuköw Felixa Seyfertöw za aktualnych i staro- zytnych dworzan uznač i onych do xięgi dworzanskiej gubemi wilehskiej częici szöstej umiescic� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 47-49).
ZBIROGOWSKI-RUSZCZVC (Zbiragauskas-Ruščicas) herbu Lis. Za- mieszkiwali w powiatach osztnianskim, wilenskim i kobrynskim (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 151).
ZDANOWICZ (Zdanavičius) herbu Jastrzębiec, Rudnica i Wadwicz. Wiktor Wittyg pisal rowniez o Zdanowiczach herbu Ostoja z Grodzieriskiego (W. Wittyg, Niemand szlachta poiska, s. 371). S. Koscialkowski podawal, že Zdanowiczowie zostali uszlachceni w 1563 roku za Zygmunta Augusta. Rodowe posiadtošci mieli na Wilehszczyznie, w okolicach Minską i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1809; f. 391, z. 8, nr 2567, s. 72; f. 391, z. 1, nr 1051, 1060; f. 391, z. 1, nr 1051, s. 168- 169). Mieszkali tež w powiecie dzisnefiskim w miasteczku Postawy i in. (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117, I). Zdanowiczowie, ktörzy odgalęzili się na Podole, uchodzili tam za starozytną szlachtę polską i wpisywani byli do cząšci szöstej ksiąg szlachec- kich (Spisok dworian vmiesionnych w dworianskuju rodoslowmtju knigu podoiskoj gubemit, s. 232).
Wojciech Zdanowicz w kwietniu 1594 roku nabyl od Iwana Parfienowicza domėk na cerkiewnym placu Piatnickim w Wilnie. Wilenscy szlachcice Jan Sta- nislawowicz i Jerzy Zdanowicz wystąpili w 1629 roku jako swiadkowie w pro- cesie sądowym (AWAK, t. VIII, s. 565). Hrehory Zdanowicz w roku 1639 byl sekretarzem Jego Krolewskiej Mošci. Ksiądz lgnacy Zdanowicz byl probosz- czem košciola w Mohylewie w polowie XVII wieku (Litwa i Rus, t. 111, s. 163). Jan, Stanislaw i Wojciech Zdanowiczowie w 1654 roku walczyli w obronie Smolenską przed agresją Moskwy.
Wiosną 1662 roku Aleksander Krukowski, pisarz pihskiego sądu grodzkie- go, wpisal do ksiąg magistrackich skargę kupcöw minskich na pana Jana Zda-
444

nowicza i jego kolegq Jana Sewerynowicza. Bieg zdarzen wedhig ich zeznah byl następujący: �Kupcy miasta minskiego, ktorzy przez nastąpieme nieprzyjaciela Moskala z domöw swych uchodziė musieli y jak wygnance kiyjąc się w fortecy sluckiey, gdy dla pozywienia sobie z towarami swemi z gospod wyjechali do Dolhinowa y innych miast byli, obzalowani pan Zdanowicz y pan Seweryno- wicz wedhig przedsięwziętego nieprzystojnego zamysiu swego, gdy juž obaczylt konie w wozy zaprzęžone za bramę wyprowadzone, y ktorym goscincem jechac miafy, od czeladzi zalobliwych wzięli wiadomosč, przysposobiwszy tedy sobie wedhig swego zamyshi pomocnikow, z miasta Shicka wyjechawszy y do karcz- my Iwanieckiey przyjechawszy, przygotowawszy się z oręžem röznym, szabla- mi, kijami, kišcieniami y obuchamj, a dla smialosci sobie dobrze podpiwszy, w tey to karczmie na przyjazd zalobliwych oczekiwalt.
A gdy zalobliwi tą karczmę przedsięwziętą drogą swą Iwanską mijač chcie- li, tedy wyž pomieniony pan Zdanowicz y pan Sewerynowicz z innemi przygo- towanemi pomocnikami swemi y z przygotowanym oręžem swoim wypadlszy z tey karczmy, opowiedziawszy te slowa: �Owož go mamy, kogošmy czekali, tegosmy doczekali�, krom dania sobie žadney przyczyny, nie nie pamiętając na bojažn Bozą y srogošč prawa pospolitego na ludzie swowolne, prawa w niem opisane lekce sobie wažąc, jako nieprzyjaciele jacy z tey karczmy wypadlszy, pierwej czeladnika žahijącego pana Fedorowicza, na imię Iwana Stepanowicza, obuchami, kijami, kiscieniem zbili y zranili.
A na potem, gdy czeladnika tego szwagier žahijącego Daniel Zolotorewicz ratowac chcial, tamže y jego samego z niemalą gromadą pomocnikow swych okrutnie poranili, kijami zbiii, zmordowali. A gdy znöw od wozöw swych ucho- dzič musieli z kieszeh gotowych pieniędzy zlotych szeščdziesiąt, a z wozu kon- tusz kosztujący zlotych czterdziesci, oporiczę sukienną, czapkę etc. nie wiedziec kto porwal. A malo jeszcze sobie na tem mając, gdy zalobliwi przyszli do wozöw swoich y daley w drogą swą jechaü, pan Zdanowicz y pan Sewerynowicz wpadlszy na konie z inszemi pomocnikami swemi, a chcąc ich zalobliwych po- zabijač, až ku dworu uganiali�. Skaržący stwierdzili, že wskutek wybryköw wymienionych kompanöw poniesli straty na okolo tysiąc zlotych {AWAK, t. XXXIV, s. 231-233),
W papierach magdeburgü kryczewskiej z 1662 roku odnotowany zostal jako swiadek sądowy �szlachetny pan Jan Zadanowicz, obywatel powiatu orszan- skiego�. Tobiasz Zdanowicz, wlaäciciel Paszkowa na Mohyiewszczyznie, zapi- sany zostal w aktach w roku 1663 (Istoriko-jitriäiczeskije matierialy, izwlie- czionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj / mogilewskoj, t. XXV, s. 460). Szlachcice Jan i Pawel Zdanowiczowie byli swiadkami w sprawie toczącej się wtrockim sądzie grodzkim 8 czerwea 1663 roku {AWAK, t. 31, s. 355-356). Walerian Karo! Zdanowicz o przydomku �Brudny� byl w 1666 roku deputatėm do Trybunalu Litewskiego (por. J. W. Poczobutt-Odlanicki, Pamiętniki, s. 226).
W roku 1667 w polockich aktach grodzkich odnotowano, že ziemianin Samuel Zdanowicz wydzierzawil od Reginy Slonskiej �dwomą pasznicę, przezy- wającą Bialousowo, nad rzeką Sosnicą, gdzie przedtem byl dwor bez žadnego budynku, przez nieprzyjaciela Moskwicyna popalone i spustoszone, z ogrodami pasznemi y niepasznemi, z lasy, bory, straszynami, z drzewem bratnym. z siano-
445

žąciami murožnemi y hihowemi, z sady chmielowemi, z rzekaini y rzeczkami, z iowiemem ryb y bony bobrowemi, y z lowieniem zwierza lešnego, owo zgola ze wszystkim od mala do wiela" (Istorìko-juridiczeskije matierialy. izwlieczion- nyje iz aktowych knig gubemii witebskoj t inogiiewskoj, t. XXVI, s. 448) w1895.
Pod uchwalą szlacheckiego sejmiku orszanskiego z roku 1668 widnicją podpi- sy m.in, Samuela Kmicica, chorąžego orszanskiego; Stanislawa Kazimierza Bora- tynskiego, stolnika witebskiego, podczaszego orszanskiego; Piotrą Stanislawa z Borz Bogusza, orszanskiego pisarza grodzkiego; Jana Paprockiego; Jana Teodora Mickiewicza, komomika orszanskiego; Mikolaja Porąbskiego; Adama Czaplica, Mikolaja Bohuszewicza, Tobiasza Zdanowicza (ibidem, t. XXVI, s. 299-300). Konstanty Zdanowicz, posel powiatu orszanskiego, w roku 1668 podpisai uchwalę warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. IV, s. 499).
Wywódfanùlìi urodzonych Zdanowiczów herbu Jastrzębiec z 1835 roku po- dawat, i z w drugìej polowie XVII stulecia žyl �wziąty za protoplast^ tej familii Abraham Mikotajewicz Zdanowicz, jako z przodków dworzan, mając ziemskìe dobra Iszory zwane, w powiecie kowienskim ležące�. Szlachcic wilenski Jan Zdanowicz figuruje w jednym z zapisów do ksiąg zamkowych Wilna z listopada 1679 roku {Raganų teismai Lietuvoje, s. 299). W zapisie do ksiąg sądowych biržanskich z 30 marca 1699 roku odnotowano natomiast Jana Zdanowicza, generala powiatu upickiego� (Biržų dvaro teismo knygos, s. 191).
Mateusz Zdanowicz, mierniczy powiatu grodzienskiego, podpisai 8 listopada 1713 roku uchwalę sejmiku szlacheckiego (AWAK, t. VII, s. 260). W roku 1717 akta urządowe powiatu orszanskiego wymieniają pana Zdanowicza, wla- šciciela wsi Pozniaków. Kazimiera i Jan Zdanowiczowie, �zacni szlachcice�, odnotowani zostali jako swiadkowie w zapisach sądu wilensktego z 30 kwietnia 1734 roku (AWAK, t. XX, s. 529). 4 paždziemika 1765 roku do pospolitego ru- szenia obywateli powiatu grodzienskiego między innymi stanąl ,jmė pan Jan Zdanowicz na koniu piowytn, z szabtą� (AWAK, t. VII, s. 411).
W przekazach archiwalnych z konca XVII stulecia zapisani zostali Aleksan- der Zdanowicz, ksiądz oficjal chehnski (1797) i Michat Zdanowicz, paroch por- plinski (1798). Mikolaj Zdanowicz okolo roku 1800 byl profesorėm prawa, na- ūki moralnej, historii s* geografi! w grodzienskim gimnazjum. Wczesniej uczyl šią on w Krožach i studiowal na Akademii Wilenskiej (Biblioteka Uniwersytetu Wilensktego - D zi al rąkopts0w, F-2, DC 73, s. 64-65). Onufry Zdanowicz by! nauczycielem wymowy, historii i prawa w chotopickiej szkole powiatowej w roku szkolnym 1822/23 (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 26, s, 17).
31 maja 1827 roku heroldìa wilenska potwierdzila sziachecką rodowitosé Wincentego i Piotrą Zdanowiczów (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 1013, s. 40). Genealogia rodu Zdanowiczów przedstawiona w 1844 roku (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 777) pozwolila wptsac tą rodziną do szóstej rangi szlachty Cesarstwa Rosyjskie- go. W dokumencie tym jako založyciel rodu figuruje Ostafi Zdanowicz. Jego syn Nicefor nabyl w 1580 roku od malzenstwa Jana i Halszki Koliątaj0w, low- czych królewskich, majątek Zablocie Zahome w powiecie nowogródzkim.
Nicefor miai syna Adama, a ów syna Jerzego, podpulkownika chorągwi pancemej króla polskiego. Nastąpnie metryki pinskich franciszkanów rejestrują
446

kolejno Marcina j Adama Zdanowiczow. Ten ostatni zaš miai až szešciu synow: Jozefata, Justyna, Ignacego, Konstantego, Eliasza, Jerzego, Onufrego, Czterech z nich zostato kaplanami, Ignacy miai syna Feliksą, Eliasz ~ synow: Ignacego, Jana, Wawrzynca i Cyryla. Jerzy byl nauczycielem w Zyrowicach, Omifry - w Bobrujsku.
Rodzina ta uzywala herbu Jastrzębiec. Jedni jej czlonkowie byli katolikami, inni grekokatolikarai. Wtadze rosyjskie probowaly zdeklasowac Zdanowiczow i zepchnąč ich, podobnie jak wide innych mniej zamožnych szlachcicow kreso- wych, w masę ciemnego, pozbawionego praw politycznych chiopstwa. 31 grud- nia 1834 roku up. w toku popowstaniowej kampanii i przesladowan ukazem heroldii �uznano za niewystarezające dokumenty pošwiadczające szlachectwo Zdanowiczow�.
Zdanowiczowie užywający herbu Rudnica, ktorych szlachectwo potwier- dzily heroldie wilenska i kowieriska w latach 1799, 1832, 1845, nie byli zbytnio rozgalįzieni w przeciwienstwie do Zdanowiczow herbu Wadwicz, zatwierdzo- nych jako rodowita szlachta przez te same heroldie w latach 1799, 1819, 1832, 1845, 1853 oraz przez Senat Rządzący Iinperium Rosyjskiego w roku 1888. Drzewo genealogiczne tego rodu, zatwierdzone w roku 1902, przedstawialo 8 pokolen - 43 osoby plci męskiej (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1809, s. 10).
ZDERK1EWICZ (ZderkeviČius) herbu Grzymala II. Znani byli od 1700 r. (T. Gaji, Polskie rody szlacheckie, s. 226)
ZDARZYJSISKI (Zdažinskis) herbu Boža Wola. Miejscem ich osiedlenia byl pDwiat telszewski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
ZDRAMOWICZ (ZdramaviČius) herbu Niezgoda. Dziedziczyli majątki w powiatach szawelskim i telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7,707).
ZDRODOWSKI (Zdradauskas) herbu Junosza, Oksza, Prus I, Prus III. Ignacy Kapica Milewski (Herbarz, s. 492) wyprowadzal Zdrodowskich herbu Prus III z d6br Zdrody w ziemi bielskiej, gdzie notowani byli jeszcze przed 1437 rokiem (por. tež Spis szlachty Krolestwa Polskiego, &. 293). Siolo szlacheckie Zdrody wystawiio w 1528 roku do pospolitego ruszenia siedem koni. Szlachcic o nazwisku Tomko Zdrod wymieniony jest na lišcie szlachty ziemi podlaskiej w tymže 1528 roku (Ruskaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1587).
Walenty Zdrodowski, branski pisarz grodzki z Podlasia, w 1690 roku podpi- sal wspolnie z innymi bracią szlachtą potwierdzenie dawnej rodowitosci szla- checkiej pan6w z Jaruzel Jaruzelskich herbu Slepowron (A. Wlodarczyk, Rod Jaruzelskich herbu Šlepowron, s. 23). Wiosną 1869 roku na mocy wyroku sądu wojskowego w Wilnie na katorgę zostali zeslani: Franciszek Sobiesiuk, Alek- sander Sejdlic, Martin Trojanowski i Kasper Zdrodowski. Pierwszy - na dozy- wotnią, pozostali - na 12 lat.
Zdrodowski jest okrešlany w dokumentach sądowych jako �niezatwierdzo- ny przez heroldię szlachcic gubemi lomžyriskiej�. Miai 27 lat, �wtosy ruse, oczy szare, cera czysta, nos i usta umiarkowane, cech szczeg6lnych nie ma". Wyrok
447

nah wydano za �uczestnictwo w przeszfym buncie polskim i pozbawienie žycia kilku os6b, a procz tego za zgwa!cenie sziachcianki Dworokowskiej" (CPAHL, f. 391, z. 19, nr 459, s. 1-12).
W 1896 roku grupa Zdrodowskich z Grodzienszczyzny potwierdzona zo- stala jako rodowita szlachta przez Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu (CPAH Bialonisi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 4, s. 100-106).
ZDZIECHOWSKI (Zdechovskis) herbu Lubicz. Na Lubelszczyžnie byla ongis miejscowošč o nazwie Zdziechow. Przemyslaw Dąbkovvski {Wędrowki rodzin szlacheckich, s. 13-14) pisal: �Z ziemi lubelskiej pochodzila rodzina Go- workow. Glową tej rodziny byi Goworek ze Ždziechowa, podstoli lubelski (1437-1466), dziedzic szeregu wsi w Lubelskiem, dwukrotnie žonaty. Pienvszej jego žony nie znamy, druga Dorota z Lipicy byla dziedziczką obszemych w!ošci w ziemi halickiej (1437-1443). Z siostrą swą Jadwigą Chlebowską przeprowa- dzila dzial d6br w roku 1443. Goworek mieszkal w ziemi lubelskiej, jednakže od czasu do czasu zjawiat šią w ziemi halickiej i zasiadal nawet na rokach sądo- wych halickich.
Potomstvvo jego z obu žon szczegolnie upodobato sobie ziemię halicką i w niej przewažnie przebyvvalo. Z pienvszej žony mial dw6ch synow, Stanislawa iAndrzycha. Stanislaw Zdziechowski (1438-1466) bawii šią žohu'erką, stužyl u ksiącia ruskiego Mytki z Kurosza, potem byl shigą starosty halickiego Mikolaja Parawy z Lubiną. Pozostal on zdaje šią przy rodzinnym Zdziechowie i zrzekl šią pretensji do dobr halickich na korzyšč mlodszych braci. Andrzych (1452) zginąl šmiercią tragiczną zabity przez Jana Kolą z Dalejovva, pozostawiwszy syna An- drzyszka (1452), shigą sędziego halickiego Ihnata z Kutyszcz.
Z dmgiej žony Doroty mial Goworek trzech synow, Stefana, Lasotę i Piotrą.
0 Stefanie (1452-3453) posiadamy niewiefe wiadomošci. Dwaj mlodsi bracia po zgonie ojca (1466) przeprowadzili podziat dobr, Lasocie przypadly dobra lubel- skie: Wola Lopienik, Piekowice, Wola Dlotowska, cząšč Bychawki; Piotr zas wziąl dobra halickie Lipice, Samki, Luką, Siolką i Rzeplin. Ten Piotr, w przeci- wienstwie do starszego rodzenstwa, osiadl na stale w ziemi halickiej i sta) šią tworcą halickiej galązi Goworkow. Z žony Anny Cebrowskiej mial syna Piotrą
1 dwie corki, Jadwigę i Anną�.
Goworek, Stanislaus, Stephanus de Sdzechow (Zdechow, Sdzechowycze) z ziemi halickiej cząsto wymieniani byli w zapisach archiwalnych Lwowa z pienvszej polowy XV wieku. Feliks Zdziechowskj w 1648 roku podpisa! od woje- wodztwa sandomierskiego akt elekcji krola Jana Kaži mierza (VL, t. IV, s. 101). Jeden ze Zdziechowskich wspomniany jest w relacji z sejmiku sredzkiego, �kt<5- ry odprawiat šią 20 maja 1670 roku". Piotr na Zdziechowie Zdziechowski, tą- czynski komomik graniczny, w 1674 roku podpisa! sufragację krola Jana III Sobieskiego (VL, t. V, s. 152). Piotr i Andrzej Zdziechowscy podpisali w 1697 roku od wojew6dzt\va sandomierskiego akt elekcji krdla Augusta II (VL, t. V, s. 426).
General Cypryan Zdziechowski w 1808 roku pozostawil žonie Katarzynie 75 tysiący rubli, folwark Lukomierz i majątek Budyn w gubemi grodzienskiej. Mialo to starczyč na wychowanie nieletnich Jozefą i Anny Zdziechowskich,
448

dzieci generate (Biblioteka Uniwersytetu Wilenskiego - Dzial rękopisow, F. 33- 858). W owym czasie rodzina Zdziechowskich posiadala Rak6w, Rydy i Po- morszczyznę koto Minską, oraz imte majątki, m.in. Zegrz, Wo!kę Mikolajewską. Edmund Zdziechowski (wedhig Spisu ziemian minskiej gubernia s, 23) mial w minskim powiecie dobra Michatowo i Rakow. Zdziechowscy mieszkali row- mež na Podoiu, gdzie uchodzili za starožytną szlachtq polską (Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju rodosbwnuju knigu podolskoj gubernii, s. 231).
W Archiwum Narodowym Biatorusi w Minsku znajdują šią Jiezne materiaty dotyezące burzliwych dziejow rodu Zdziechowskich (f. 319, z, 2, nr 1199). Prze- chowywany tamže Wywod familii urodzonych Zdziechowskich herbu Rawicz, za- twierdzony przez Deputacją Wywodową Szlachecką Gubemi Minskiej 25 listopada 1820 roku, podawat, iž Wawrzyniec (general-major wojsk rosyjskich) z synem Jdzefem, Cypryan Stiepan (kapitan - walczyl w 1812 roku z wojskami Napoleoną z synami Wtadyslawem i Fortunatem uznani zostaii za ,jodowitą szlachtę polską�. Wpisano ich do częšci pierwszej ksiąg szlacheckich. Fortūnai Zdziechowski, po- rucznik gwardii przybocznej cesarza Rosji Aleksandra I, otrzymal w 1824 roku rangą sztabsrotmistrza i dyplom honorowy za wzorową službą.
W 1835 roku gubemator kijowski poprosil ziemianina W. Zdziechowski ego o wypowiedi na temai wzmagania šią fali samobojstw wsrod chiopow ukrairi- skich. Oto jak profesor Daniel Beauvois charakteryzuje odpowiedz marszalka szlachty z Winnicy; �Jego zdaniem, samobojstwa wsrod chiopow pahszczyžnia- nych są znacznie częšciej skutkiem pijanstwa niž pahskiej bezwzglądnošci. Žalėm zalowac wypada, ii rząd podejrzewa o taki stan rzeezy wteicicieli ziem- skich. W rzeczywistosci - powiadal W. Zdziechowski - przyczyną wszystkiego sąžydzi, poniewaž stająna przeszkodzie staraniom o ulženie do Ii chlopa.
Chlopi porywają šią na swoje žycie, bo Žydzi wpędzają ich w nędzą. Ci, ktdrzy rzeczywiscie popelnilj jakieš przestąpstwa, nie zabijają šią, lecz uciekają ijuž nie powracają. Pozbądziemy šią Zydow, to uzdrowimy chiopow. Zdziechowski nie dostrzega winy u ekonomow, przeciwnie, podkrešla ich moraine zalety i szczere przywiązanie do ludu� (D. Beauvois, Polacy na Ukrainie, s. 55). Trzeba dodač, že osąd zaprezentowany przez Zdziechowskiego byi typowy dla ¿rodowiska polskiej szlachty kresowej.
E. Zdziechowski byl czlonkiem tzw. Polskiej Organizacji Szkol Šrednich w gimnazjum w Podgdrzu, o czym swiadezy list do niego napisany przez nieja- kiego Rittermanna (Biblioteka Uniwersytetu Wilenskiego - Dzial rękopis6w, F. 33-861). Zachowa! šią list Marit Strawinskiej do Ksawerego Zdziechowskiego przeslany z Nakryszek do Wilna: �Szanowny i Kochany Panie Ksienio! Ba- wię od trzech tygodni w Nakryszach u Wladzika, Nic nie wiedzialam o chorobie mamy: wezoraj najniespodziewaniej wyczytalam wiadomosc o zgonie Malki Pana. Wielka to nieodzalowana strata dla Was, ogromnie jestem przejąta tym smutkiem i zgnębiona, i szczeize wspolczujq wielkiego nieszczęšcia� (Biblioteka Uniwersytetu Wilenskiego - Dzial rękopisow, F. 33-863),
ZDZITOWIECKI (Zditaveckas) herbu Zdzitowiecki i Nalącz. Posiadali dobra ziemskie w powiatach kobrynskim i rosienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 12,707).
449

ZEGZDRA herbu Pomian. Miejscem ich osiedlenia by! powiat witehski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ZELENIEWSKI (Zelenauskas). Wywodzili się z powiatu ięczyckiego wPolsce srodkowej, gdzie zamieszkiwalj juž o koto 1500 roku. Požniej znani byli tež na Ukrainie i Wilenszczyznie. Uzywali w rožnych odgatęzieniach herbu Dolęga lub Zgraja. Por. tež hasto: Zieieniewski
ZELWEROWICZ (Zelveravisicius) herbu Kietlicz, Posiadali majątki w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2).
ZENOWICZ vėl ZIENOWICZ (Zenovičius) herbu Zenowicz. Prastary rod lechicki, wpiywowy i rozgalęziony na ziemiach Wietkiego Ksiąstwa Litew- skiego, na Rusi i Žmudzi. W swoim Herbaria polskim (t. X) Kasper Niesiecki poswięcil opisowi dziejow rodziny Zienowiczow ai pięc stron. Z obszemych roz- wazan dowiadujemy się m.in., jak - wedhig legendy - zostal nabyty herb tej rodziny: �Gdy do Serbii pogahstwo nagle wypadtszy, wszystko pustoszyli, a ludzi w niewolę zabierali, poganin jeden corkę fcsiąžęcta Serbii pojmawszy, do obozu swego uwodzib
Postrzegi to jeden z męžnych Serbow i za nim się w pogoh ūdai, zdobycz tak zacną. albo žeby odbil, albo žeby przy obronie jej žycie položyb Poganin nie dufa- jąc siiom swoim, gdy w gęsty las zajechal, zsiadlszy z konia w zarošle i gęstwinę i sam, i pannę z sobą wciągnąl, žeby się byi z nią utaii. Pfacz jednak i częste Ikanie panny, rozlegające się po lesie, utorowaly goniącemu i szukającemu Serbowi do niego drogę: tam startszy się z pogan mem, wkrotce go trupėm napiacu potožyt.
Wdzięczna tej przyshigi księžniczka, pieršden z palca swego zdjąwszy, na je- go rękę wiozyla. Gdy jednak z trupa zabitego oręž zdejmuje i inszy hip z niego uktada, nieostrožnje opušcil sygnet j nie prędzej szkodę swoją postrzegi, až pannę na bezpieczne miejsce wyprowadziwszy. Wraca się tedy, zguby szukając, až na miejsce zwycięskiej potyczki, kędy nad trupėm znalazl na dizewie kruka w pyšku pierscien trzymającego, ktorego z hiku zbiwszy, pieršcieh odebrawszy, jeszcze w nagrodę swej odwagi i księžniczkę od ojea wziąl w malzehstwo, i herb w ten ksztalt urobiony�.
Pochodzenie nazwy godta: Deszpot, ktorym pieczętowali się Zienowiczo- wie, tež nie jest dta owego uczonego tajemnicą, bowiem �to stowo u Grek6w znaczy Pana, przedtem cesarz6w greckich, syn6w ich i zięciow Despotami zwa- no�. I oto z tej rodziny Despotow serbskich czy greckich niektorzy dostali się do Polski. �Jerzy i Jan Despotowie od Turkow z swych fortun wyzuci, w szešciuset koni do Wladyslawa, krola węgierskiego i czeskiego udali się. Z tych tedy Despotow jeden, Zeno Bratoszewicz, do Księstwa Litewskiego przyszedlszy, tamže osiadl i familię Zenowiczow rozplenil�. A mialo to bye w wieku XVI.
Dalėj legenda - w zupelnej niezgodzie z kalendarzem - sugeruje, že �pienv- szemu [z Despotow], ktory do Księstwa Litewskiego przyszedt, Witold Smorgo- nie nadal, i inne na sto mil obszeme wlosci, od rzeki Mysz do Dzisny, Orszę takže mu pušciL Ten splodzil syna Zeną albo Zenona, od ktorego potomkowie Zenowiczami zawolani�. Ewaryst Andrzej hrabia Kuropatnicki rowniez pisat
450

w Wiadomosciach o kleynocie szlacheckim (t. 1, s. 20): �Zenowiczowie Despoto wie z xiąžąt i despotow serbskich ",
Nie zgadzają šią te wywody ani z kroniką podbojöw tureckich w Grecji i Serbii, ant z faktami konkretnej zywej historii tych ziem, Což, kiedy szlachta polska (i nie tylko szlachta), lekcewažąc sobie swojskosc, zawsze lubowala šią w poszukiwaniu swych wyimaginowanych zagranicznych korzeni. W tym przy- padku jest to jednak tym dziwniejsze, bo przeciez tacy moznowtadcy jak Zieno- wiczowie nie potrzcbowali dorabiac sobie serbskich rodowodow, gdyz od dawna byli potęžną i zamožną rodziną, mieli wsrod siebte hetmanöw, wojewodow i kasztelanow; spowinowaceni byli z arystokratycznymi domami Sanguszkdw, Radziwilidw, Pohibinskich, Sapiehow.
Szczegolnie wielkie byly ich zashtgi w obronie wschodnich rubiezy Rze- czypospolitej. Przez caly XVI wiek i jeszcze w XVII glošno bylo o tej rodzinie w Polsce i na Litwie w związku z wojnami toczonymi z Moskwą. Nieraz Zieno- wiczowie nie tylko odpędzali wroga od murow, powiedzmy, Lepia, Polocką, Smolenską, Witebska czy Propojska, ale 5 wdzierali šią do jego twierdz, jak to pisano o jednym z nich, ktöry �pod wojnę moskiewską w najwiąkszy ogien z äudzmi swemi skoczywszy, nie tylko že ziamal šilą nieprzyjacielską, ale co wiąksza, malo kogo z swoich stracil�.
Zenowiczowie spokrewnieni byli z najznakomitszymi rodzinami Rzeczypo spolitej, takiini jak ksiąžęta Wisntowieccy, Massai scy, Zborowscy, Ogtrtscy, Druccy-Sokolihscy, Mirscy, a takže Hlebowiczowie, Chodkiewiczowie, Paco- wie, Kiszkowie, Zebrzydowscy, Iliniczowie, Chrapowiccy, Brzostowscy, Bielin- scy. Wywodzilo šią sposröd nich wielu senatorow, wojewodow, kasztelanow, namiestnikow i marszalek krölewski. Despot-Zenowiczowie - jak zauwazyi Szymon Konarski - byli spokrewnieni takže z jedną z galązi Plateröw (por, Material}� do bibliograßi genealogu i heraldykipolskiej, t. IV, s. 60).
W ciągu kilku wieköw Zenowiczowie nadzwyczaj często odnotowywani byli w dokumentach archiwalnych. Despot z Bratoszyna Zenowicz byl w roku 1506 poslem krola polskiego Aleksandra Jagiellonczyka do cara perekopskiego Mendli Gireja, co zapisane jest w Metryce titewskiej. Ott tež w 1508 roku byl wojewodą smolenskim (Archiwum Sanguszkdw, t. III, s. 63), a w roku 1514 zo- stal pierwszym polskim starostą Mohylewa. 2 listopada 1529 roku Zygmunt I wydal przywilej temuž Jerzemu Zenowiczowi na dzierženie zamkow Mäcislawia i Radotnla z gminami, z pozostawieniem mu polowy dochodöw do užytku oso- bistego oraz z przeznaczeniem poiowy na utrzymanie w naležytym porządku umocnien miejskich, zapasöw bojowych, puszkarzy i innych žoinierzy (Aitry otnosiaszczijesia k istorii Zapadnoj Rossii, t, II, s. 216).
W styczniu 1560 roku Zygmunt August wystosowa! lįst do Jana Chodkie- wicza i Jerzego Zenowicza, w ktörym zarzucal im niezdyscypiinowanie oraz ucisk ludnošci Witebszczyzny w trakcie przenosin ich oddziatöw do Inflant {Akty otnosiaszczijesia k istorii Zapadnoj Rossii, t. III, s. 108-110). W jednym z pözniejszych tistöw (z 17 VI 1568) krola tenže Jerzy Zenowicz wspomniany zostal jako jeden z glownych organizator6w obrony polskiej przed najazdem wojsk moskiewskich, zashižony i gorliwy žohtierz Rzeczypospolitej (ibidem, s. 108-110, 144).
451

Zenowiczowie brali udziai, jako oficerowie polscy, w wyprawach krbla Ste- fana Batorego przeciwko Moskwie w latach 70. XVI wieku. Jur Zenowicz, kasztelan polocki, starosta dzisnenski, i jcgo zona Hanna ze Sluszkow w 1577 roku byli wlascicielami Smorgon na Litwie oraz Wozgryniczow na Podlasiu. W roku 1584 grodzienskie akta sądowe wymieniają nazwisko Hrehora Zenowi- cza, podsędka {AWAK, 1.1, a. 157), Pan Krzysztof Zenowicz, wojewoda brzeski, starosta czeczerski i propojski, w 1589 roku wspomniany zostal w księgach grodzkich Brzešcia. W tym czasie w księgach sądu rninskiego wielokrotnie ad- notowywany by! jako swiadek ziemianin krolewski Jan Zenowicz (AWAK, t. XVIII, s. 73, 74, 98, 174).
Mikolaj Juriewicz Zenowicz byt namiestnikiem wilenskim i podkoraorzym oszmianskim w latach 1593-1595. 17 maja 1597 roku Zygmunt III nadal Witeb- skowi prawo magdeburskie, mianowat pierwszego wojta (ktory miat zawsze bye katolikiem) Jana Leteckiego oraz ustanowil godlo miasta: �w blękitnym polu obraz šw. Spasa Zbawiciela naszoho, i pry tom zaraz trochi nizej miecz goiy czerwony, szto sie ma rozumiec krwawy� (Akiy otnosiaczczijesia k istorii 2a~ padnoj Rossii, t. Ill, s. 165-170). Wsrod kilkudziesięciu podpisow zatwierdzają- cych ten doniosly akt, znajdowal się tež znak Krzysztofa Zenowicza, wojewody brzeskiego.
6w dygnitarz byt rowniez autorėm dziela historyeznego pt. Miscellanea Potoniae (355 stron), ktdrego rękopis jeszcze w polowie XIX wieku przecho- wywano w Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu (ibidem, s. 191). Krzysztof Zenowicz, wojewoda brzeski, starosta czeczerski i propojski, wspomniany zostat takže w księgach sądu wilehskiego 27 XI 1598 roku (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 137).
W zapisach archiwalnych z 1600 roku odnotowany zostal Jan Zenowicz, ziemianin z powiatu rninskiego (AWAK, t. XVII, s. 174). Jan Jerzy Zenowicz, wjlenski sędzic ziemski w 1627 roku, zbudowat w Postawach mlyn wodny na rzece Miadziolicy (S. Koicialkowski, Antoni Tyzenkaus, t. I, s. 274). W pierw- szej polowie XVII wieku spotyka się często w aktach urzędowych wzmianki o Jerzy m Zenowiczu, do ktorego monarchą skierowal list o następującym brzmieniu: �Wladyslaw Czwarty, z Božey iaski krol polski, wielki ksiąžę litew- ski, ruski, pruski, mazowiecki, inflancki, žmudzki, a szwedzki, gocki, wandalski dziedziezny krdl, obrany car moskiewski etc.
Urodzonemu Jerzemu Zenowiczowi, opeskiemu staroscie naszemu, oznay- mujemy, iž mąjąc wiadomo y nam zalecono ochotę WN do stužb naszyeh y Rzeczypospolitey WN zaciągač ludzi rycerskich, wolontaryusza takim sposo- bem, aby panstw naszycb nie pustosząc, y krzywd nie czyniąc, nieprzyjacielowi moskiewskiemu odpor byl dawany y granice nasze od nieprzyjacielskich incur- syi przez nich uwolnione byty, jakož po Was mieč chcemy, abyi z luditni swe- mi, ktorych natenezas co prędzey možesz zebrač, zaraz szlt za Džwinę y za Po- lock, broniąc od Newla y Siebieža granic naszyeh, osobliwie zamku y woje- wodztwa poiockiego, co pro dexteritate dla przyshigi oyczyzny czynic będziecie, w czym my doznawszy ochoty Twojey wiemoici, cokolwiek dla ustugi naszey uczynisz w podawających się occasiach tašką naszą nagradzač zechcemy. Dan w Borysowie dnia osmego msca sierpnia roku Pahskiego
452

MDCXXXII, panowania królestw naszych Polskiego pierwszego, a Szwedzkie- go wttìrego. Vladislaus Rex� (AWAK, t.1, s. 180-181).
Abraham Zenowìcz byl podstolim i lantwójtem pdockim w 1638 roku. Jur Jan Zenowìcz w 1639 roku byl sędzią województwa wilenskiego {Lietuvos Vyriausiojo Tribuìwlo sprendimai, s. 393). Jerzy Zienowicz, starosta opejski, w 1642 roku byl czlonkiem komisji poselskiej do rozmów z panstwem moskiewskim (VL, t. IV, s. 28; Istoriko-jurìdiczeskije materiafy izwlieczìonnyje iz aktowych knig gubemii witebskoj i mogìlewskoj, t. XXII, s. 337). Jan Wladystaw Despot Zenowìcz (1615- 1670) od 1647 roku piastowal godnosé marszalka oszmianskiego; Krzysztof (1649- 1685) byl wojskim wilenskim; Stanislaw (zm. 1672) byl leiniczym wìlkijskìm, sprawowal tež funkcję podsędka wilkomìerskiego, podkomorzego i kasztelana no- wogródzkiego; jego zaš syn Krzysztof Despot Zenowìcz (zm. 1717) wspomniany jest przez ówczesne zródla pisane jako leéniczy wilkijski, marszalek oszmianski, pisaiz litewski i wojewoda mihski (od 1709). Hieronim Zienowicz w 1654 roku uczestniczyl w obronie Smolenską przed agresjąMoskwy.
O skutkach owej wieloletniej batalii w dokumencie z XVII wieku czytamy: �W roku 1660, miesiąca Januari, siódmego dnia, od Grodna do Brzešcia szedl [kniaž Chowanski]. A wprzód zapušcil czaty swoje przed sobą, którzy ogniem y mieczem pustoszyli i gubili miasta i wsi, tak tež duchowne y panskie dwory gubili y palili, lud šcinali, mordowali. Gdzie tež y miasto Kamieniec napadlszy, pozostalych ludzi šcinali, mordowali, miasto palili, a drugich, po puszczach, lasach naszedlszy, mordowali i zabijali i niemato ludzi znacznych urzqdowych tyransko na šmierč pomordowali, a inszych w niewolq pobrali�.
Komisare królewski Jan Lasota po obejrzeniu rum tak opisywal spustosze- nia dokonane przez oddziaty carskie; Narnėk ikmšci wszystek spalony i cerkiew Božego Narodzenia i kosciói Swiqtego Ducha ze wszystkim spaiono; dzwony po wszystkich cerkwìach i košciolach, tak tež i apparata wszystkie pobrane y pora- bowane; ratusz pomienionego miasta Kamienca z xięgami i sprawami, w komo- rze ratuszney będącymi, spalili; miasto šame Kamieniec i domy, maio nie wszystkie, folwarki, gumna - są spalone y spustoszone; bydlo rožne, owce, kury, gęsi, swinìe - pobrane y zniszczone.
Ludzi, co nayzwyczaynieyszych w radzte będących, pozabijali, a drugich w niewolę pobrano; skrzynkę mieyską z przywilejamì, quitami poborowemi, donacyami, podymnemi i inszemi sprawami, dekretami y listami, miastu po- trzebnemi, odkopawszy - spalili, a dmgie pobrali. Ludzi, którzy pozostali, wi- dzialem popieczonych, posieczonych, w kurpiach, siermiągach, radnach chodzą- cych� (AWAK, t. III, s. 361-362). O Brzeiciu w tym czasie (1661) donoszono, iž �do naymnieyszego budynku jest zburzony, spalony y wniwecz obrócony�.
Hieronim Zenowìcz, podkomorzy województwa mscislawskìego, odnotowany jest zapisach archiwalnych z roku 1664. Christoph z Bratoszyna Despott Zenowìcz, lešniczy, deputat wilkomierskì, , piami propria" podpisal 1 wrzesnia 1683 roku decyzję Glównego Trybunahi Litewskiego o pnzekazaniu jezuitom domu Konstan- tynowiczów przy ulicy Wielkiej {AWAK, t. XX, s. 465). Panowie Zenowiczowie w XVII wieku legowali znaczne sumy na Kolegium Ojców Jezuitów w Polocku. Christophorus de � Bratoszyn � Despoti Zenowìcz, notarius Magni D. Lithuaniae, capitaneus Osunianensis wspomniany zostal w archiwaliach z roku 1704.
453

Zachowany lnwentarz majętnosci Zalusa wielmoznego jmsc pana Janusza Despota-Zenowicza, podkomorzego wojewôdztwa polockiego, spisany anno 1704 z pomiarem miarczego poprzysiąglego w-wa polockiego pana Gabryela Kowalewskiego wymîenial jako wlasnoàé Zenowiczôw następųjące �derewni�, czyli wsie: Aleszkowo, Kolenowo, Klemencowo, Tyszkino, Komarowo, Soba- kino, Humniczyno, Morozowo, Dulowo, Czemiczyno, Kaszyno, Zazniewo, Blažyno, Siwcowo, Raczyno, Wiertoszyno, Bohdanowo, Izakowo, Samszczyno, Dziakowo, Lachowo, Kozlowo, Mofokojedowo, Korytkowo, Kopytkowo, Mak- simowo, Obliczyno, Skorynino, Hlebowo, Szkapino, Kobylczyno, Haruszczyno. I chociaž nie byty to wsie duže i ludne, to jednak w sumie skladaly się na mają- tek wcale pokažny Ųstoriko-juridiczeskije matieriafy, izwlieczionnyje iz akto- wych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj, t. XXIX, s. 165-170), Do Zenowi- czôw nalezala rôwniez majętnosc Berezpon w powiecie borysowskim w gubemî miriskiej (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 3353, s. 100-104).
Krzysztof Deszpot z Bratoszyna Zenowicz, starosta oszmianski, w 1707 roku podpisal akt konfederacji lubelskiej, zaš w roku 1712 zostal senatorėm i wo- jewodą minskim. Franciszek Zenowicz mial nadane tytuly podkomorzego i ko- niuszego wojewôdztwa polockiego od roku 1717 roku. On tež w roku 1722 byl deputatėm z powiatu minskiego do Giôwnego Trybunahi Litewskiego w Wilnie (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dziat rçkopisôw, f. 273-3052). Pôzniej zostal przewodniczącym tego trybunalu (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dziai rçkopisôw, f. 79-500).
W tym czasie Stefan Stanislaw Zenowicz byl marszalkiem tiybunalskim w Wiinie, Antoni Deszpot Zenowicz w 1755 roku byl starostą sznitûwskim na Oszmianszczyznie. W rok požniej odnotowano w aktach Samuela Zenowicza, chorąžego màcislawskiego. Zenowicz, wojski potocki, byl w 1764 r, postem na sejm koronacyjny w Warszawie od wojewôdztwa polockiego (Publiczna Biblioteka Mîejska i Wojewôdzka w Rzeszowie - Dziaî rçkopisôw; Rk-3, k. 273).
O Michale Zenowiczu, dominikanskim plebanie mohylewskim, historycy moskiewscy opowiadają mrožące krew w žylach bajki, že oto np. w roku 1764, chcąc nawrôcié na unie pewne osîerocone prawoslawne dziewczç, ktôre nie chciato porzuciô dawnej wiary, kazat je �rôzgami bic nielitosciwie, a potem galçziami agrçstowymi khijącymi, až się zgodzi zostac katoliczką�. Inną znöw niewiasrç mial pleban mohylewski nawracac w ten sposôb, že kazal ją wtrçcié do wrçzienia, męža jej oknitnie bit, až ôw po kilku miesiącach zmarl, a jej samej � gdy powiedziala, že raczej da się spalič niž przejdzie na katolicyzm - osobi- šcie �zapaliwszy hiczywo, tak dlugo palil rękę, až ta sczemiala i się pęcherzami pokryla� (Archeogrąficzeskij sbomik dokumentow, t. V, s. 93-94).
W 1765 roku w drukami Akademii Wüenskiej odbito druczek Komeliana Pocalqjowskiego pt. Propositiones phtlosophicae, qiias sub auspiciis Janussii Despot Zenowicz, praepositi ac praesïdis Mohüoviensis (K, Čepiene, 1. Petrauskiene, Vilniaus Akademijos spaustuves leidiniai, s. 376). W 1769 roku Jözef Zenowicz byl podstolim wojewôdztwa polockiego.
W dokumentach archiwalnych z wieku XIX wztnianki o Zenowiczach są jeszcze liczniejsze. Oto kilka przykladow. Hieronim Zenowicz w 1812 roku byl wtascicielem majątku Zamosze (wsie Molczany, Klipica, Lipôwka) z 46 doma-
454

tni. Michal Zenowicz wladal mąjątkiem Januszewo (wsie Wielka i Mala Iwa- nowszczyzna, Subotowo) w sumie 109 dymdw {AWAK, t. XXXVII, s. 368). Michal Deszpot z Bratoszyna Zenowic2 w 1817 roku byl marszalkiem szlachty guberni minskiej, kawalerem Orderu Šwiątego Stanislawa (Archiwum Narodo- we Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 3, s. 200). Tenže �Michal Deszpot z Bratoszyna Zenowicz, radca stanu, marszalek szlachty guberni mihskiej, Orderu Šwiętego Stanislawa kawaler�, cząsto wspominany byl w roku 1817 w roz- maitych zapisach oficjalnych (CPAHL, f. 391, z. I, nr 227, s. 6).
Stefan Zienowicz byl nauczycielem chemii i mineralogii w Liceum Wolynskim w roku szkolnym 1822/23. Bazyli Zienowicz wykladal w tym czasie wymowę, historię i prawo w luckiej szkole powiatowej (CPAHL, f. 721, z. I, nr 26, s. 17,18). Wsrod szlachty powiatu trockiego wedlug listy z 1863 roku znajdowali šią liczni Zenowiczowie potwierdzeni jako rodowita szlachta przez hero Id ię wOen$ką w la- tach 1799-1845 (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 703, s. 6; f. 391, z. 9, nr 73, s. 16).
Wywdd urodzonych Zienowiczow herbu Deszpot oznajmial: �Roku 1799 miesiąca stycznia dziesiątego veteris, dwudziestego pierwszego novi stili dnia. Przed narni, Ludwikiern hrabią Tyszkiewiczem, marszalkiem gubernskim, ka- walerem rožnych orderow, prezydującym, i deputatam] ze wszystkich powiatow guberni litewskiey do przyjmowania y roztrząsania wywodow szlacheekich obranymi, ziožony zostal wywod urodzonych Zienowiczow herbu Deszpot, czyli Zienowicz; z ktdrego gdy šią okazalo, že familia ta jeszcze w roku 1650 possy- dowala dziedziczny majątek szlachecki w okolicy Stankiewiczach w powiecie lidzkim položony, przez Iwana Zienowicza nabyty, ktorego potomkowie w teyže ziemskiey szlacheckiey possesyi dotąd mieszkają; jako šią to wyswieca z dekretu ziemstwa lidzkiego w roku 1702 stycznia miesiąca dnia jedenastego mię- dzy Danielem Zienowiczem ferowanego.
Jako tež, že ten Daniel Zienowicz, naddziad ponižey wyszczegolnionych wywodzącycb šie teraz Zienowiczow, ktorych testamentem swym pod rokiem 1717 miesiąca Augusta 22 dnia nastalym wyrazil. Koleją, testament Leoną Zienowicza w roku 1764 miesiąca maja 10 dnia czyniony, syna jego Symona oka- zal. Kt6ry to Symon Zienowicz, syn Leoną, zrodzil wywodzących się dziš Da- niela z synarni Bonifacym y Jakubem, Antoniego z synem Karolem i Wincente- go Zienowiczow. Nie mniey tež, drugi syn Daniela, a rodzony brat Leoną Zienowicza, Stefan Zienowicz byl oycem Antoniego y Jerzego Zienowiczow. Antoni Stefanowicz Zienowicz zostawil dwoch synow, Stefana, wywodzącego šią z synem Antonim � Jana Zienowiczow.
Na fundamencie więc ztožonych wywodow my, marszalek gubemski, � deputari powiatowj, stosownie do przepisow (...) wywodzących šią Daniela z synami Bonifacym i Jakubem, Antoniego z synem Karolem, i Wincentego, braci z oyca Symona zrodzonych, oraz Stefana z synem Antonim � Jana, braci, syndw Antoniego Stefanowicza, urodzonych Zienowiczow za aktualną y rodowitą szlachtą polską oglaszamy, y onych do xięgi szlachty guberni litewskiey pierwszej klasy zapisujemy. Dzialo šią na sessyi Deputacyi Generalney Szlacheckiey Guberni Litewskiey w Wilnie (CPAHL, f. 391, z,l, nr 948, s. 276-277).
Wywod familii urodzonych Zienowiczdw herbu Zienowicz, zatwierdzony przez Deputacją Wywodową Szlachecką Guberni Minskiej 8 grudnia 1803 roku.
455 1

podawat, iž �familia Zienowiczdw (...) prawem do užycia pozwolonych z nay- dawnieyszych czasbw szlachectwa polskiego nosząc na sobie znamiona, byt swoy początkowy jedni w Podlasiu, gdzie przy licznym majątkow ziemnych posiadaniu, wysokich urzędow i cnotliwych dla oyczyzny postqpkow z zupeiną dla potomnošci chlubą okazala dowody". W ] 803 roku w Minsku S tani slaw, Jozef i Dominik Zienowiczowie uznani zostali za �rodowitą polską szlachtą� i wpisani do częšci pierwszej ksiąg szlacheckich gubemi minskiej (Archiwum Narodowe Biatomsi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 1201).
Od Aleksandra Zenowicza, kt6ry w XVII wieku przesiedlil šią na ziemie Moskwy, zacząli się stynni rosyjscy Zinowjewowie (Obszczij gierbownik dwo- rianskich rodow Wsierossijskoj Impierii, t. I, s. 371). A. Lakier (Russkaja gie- raldika, t. II, s. 429) wyprowadzat Deszpotow-Zienowiczow od �despoty mot- dawskiego Zenowicza, ktory przycišniony przez Turkow, w 1390 roku przybyl do Witolda Litewskiego i osiedlit šią w jego posiadlosciach�. Rosyjskie odgatą- zienie tego rodu uzywato nazwiska Zinowjewow oraz herbu Zenowicz.
Rola Zenowiczow w dziejach Rzeczypospolitej jest oceniana wysoko r6w- niež przez wspdlczesnych historykow, nie tylko zresztą polskich. Norman Davies (God's Playground. A history of Poland, Oksford 1988, t. I, s. 184) wspo- minat o nich np. w następującym kontekšcie: Calvinist patrons, among whom the Leszczyhski in Poland and the Chodkiewicz, Sapieha, Dorohostajski, Zenowicz and Sokotihski in Lithuania vied with the Radztwill, gave an important stimulus to learning and to all the arts...
ZGIERSKI (Zgerskis) herbu Dąbrowa, Nieczuja i Poraj. Pisali šią z �Cie- chanowca� (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3482; f. 391, z. 6, nr 707). Zamieszkiwali w powiatach trockim i wilenskim. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 736) pisat o nich; �Zgierski herbu Nieczuja w ziemi zakrocimskiej, Woyciech Zgierski podpisat elekcyą Jana III, krola, 1674�. Bartosz Paprocki zanotowat zaš; �Dorn Zgierskich w Mazowszu starodawny i znaezny, z ktorych idą Kisz- kowie, w Litwie dom možny".
Wojciech Zgierski, posel ziemi zakroczymskiej, w 1674 roku podpisat akt elekcji krdla Jana III Sobieskiego (VL, t. V, s. 158), Ksiąžą Jan Mikotaj Zgierski w 1707 roku podpisat akt konfederaeji lubelskiej. Ks. Mikotaj Zgierski, biskup smoienski, na mocy decyzji krola Augusta II kierowat akėją ratowania �ludzi gtodem ginących� (VL, t. VI, s. 97).
ZGLENICKI vėl ZGLINICKI (Žglenlckas) herbu Prus II, Pms III. Ka sper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 736) pisat o nich; �Zglinicki herbu Pms II w ptockim w-wie y ziemi dobrzynskiey, od ktorych poszli Radommscy. To- masz w ptockim, Woyciech w dobrzynskim�.
Dwoch Wojciechow oraz Stanistaw Zglenicki podpisali od ziemi dobrzyn- skiej w roku 1697 akt elekcji krola Augusta II (VL, t. V, s. 434). Stanistaw i Wawrzyniec Zgleniccy, szlachcice z ziemi dobrzynskiej, razem z grupą przyja- ciot wszczęli tumult podezas sejmiku gromnieznego w Lipnie (Lauda sejmikow ziemi dobrzynskiej, s. 402).
456

ZIABKOWSKI (Zebkauskas). Uzywali herbu Zgrąja. Zamieszkiwali na Minszczyžnie. Ich rodowitošč szlachecką potwierdzila w 1828 roku heroldia mtnska (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 149, s. 72).
ZIELANOWICZ (Zdanavičius) herbu Rudnia (powiat rosienski) i herbu Jastrzębiec (powiat szawelski). W 1799 roku heroldia wilenska wpisala ich do ksiąg szlachty gubemi litewskiej.
ZIELENIEWSKI (Zelenevskis) herbu Drzewica. Wzięli nazwisko od miejscowosci Zieleniewo w powiecie lęczyckim. Posiadali tnajątki na Gro- dziehszczyžnie i Wilehszczyznie.
ZIELEWICZ (Zelevičius) herbu Radwan, Jak stwierdzil Tadeusz Gaji (Polskie rody szlacheckie i ich herby, Bialystok 1999, s. 228), notowani byli w zapisach archiwalnych od 1700 r.
ZIELINSKI (Zelinskas). Zielinscy wywodzili się z Zielanki lub Zielonki na ziemi krakowskiej. Bardzo licznie zamieszkiwali na ziemi dobrzynskiej, skąd przeniešli się następnie do innych dzielnic Polski. Wojciech Wijuk Kojalowicz w Herbartu rycerstwa W.Ks. L. pisal: �Zielinscy (herbu Swinka) godni na Mazo wszu ludzie i urzędnicy. Konstantin Zielinski, arcybiskup Iwowski, koronowal Stanislawa I, kr61a polskiego�, Spis szlachty Krolestwa Polskiego (s, 295-296) informowal o Zielinskich herbu Ciolek, Doliwa, Grzymala, Jastrzębczyk, Jelita, Prus III, Radosz, Swinka. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 738-741) wspominal o Zielinskich herbu Ciolek (Sandomierskie), Jelita (Wielkopolska), Swinka (Plockie). Byli tez Zielinscy herbu Brochwicz.
Teodor Žychlihski w Zlote] księdze szlachty polskiej (t. XXXI, s. 74-76) pi- sal o Zielinskich herbu Swinka: �Jest to rodzina bardzo starožytna i senatorska, Piotr ze Strygi, Starego Rypina i Zielonej, Swinka Zielinski piastowal w roku 1367 godnošc stolnika dobrzynskiego; w roku 1371 chorąžego, a wreszcie zostal senatorėm, kasztelanem rypinskim 1 by! nim od roku 1375 do 1409. Z jego dwoch synėw byl Piotrasz na Zielonej w roku 1437 stolnikiem dobrzyhskim, a Jakusz ze Strygi mial za žonę corkę Zywona z Radomira, marszalka ziemi dobrzynskiej, ktora mu powila trzech synow: Piotrą, Jana i Adama�. Po kilku dzie- sięcioleciach Jan pehiit juž znaczącą rolę w szlacheckiej spolecznošci na zie- miach Rusi Czerwonej - byl chorąžym Iwowskim.
Zielinscy byli rodziną rownie liczną co uzdolnioną. Wywodzilo się spošrod nich wielu wojewoddw, kasztelanow, sędziow, a nawet arcybiskup (Konstanty Zielinski - na początku XVIII wieku we Lwowie). Malzenstwa spokrewnily tę rodzinę z zacnymi domami kresowymi, takimi jak: Tęgoborscy, Perzanowscy, Lasoccy, Krasihscy, Brzezinscy, Rembelihscy i in.
O Zielinskich herbu Ciolek Herbarz rodzin szlacheckich Krdlestwa Polskiego (cz. 1, s. 135) oznajmial: �Zielinscy. Z tej rodziny Wladyslaw, przed rokiem 1735 posiadal dobra Markowice, w dawnem wojewodztwie kaliskim položone�. O tych zas, co pieczętowali się godlcm Doliwa, dowiadujemy się (s. 159), že zamieszkiwali na ziemi dobrzynskiej. ,Z tych Jan w raku 1784 dobra Grubno i Stolno posiadal�.
457

Inne žrodio genealogiczne informowalo: ,Zielinscy (herbu Grzytnala), w dawnem wojewodztwie plockim. Z te] rodziny Feliks z Zielonej Zielinski jeszcze w roku 1545 urząd sędziego ziemskiego plockiego sprawowat� (Herbarz rodzin sziacheckich Krolestwa Polskiego, cz. 2, s. 99). Na Podolu Zielinscy roz- galęzili się na osiem rožnych rodzin, z ktorych szeič, jako starožytna szlachta polska, wpisano do częšci szostej tamtejszych ksiąg sziacheckich (Spisok dwo- rian wniesionnych w dworianskuju rodoslownuju knigu podolskoj gubernii, s. 229, 230). Byla jeszcze jedna rodzina Zielinskich, Žydow polskich, uszlach- conych, z nadaniem herbu Jastrzębczyk, przez cara Mikolaja I 29 kwietnia 1841 roku (Herbarz rodzin sziacheckich Krdlestwa Polskiego, cz. 2, s. 220).
Wzmianki w archiwaliach o rodzie Zielinskich zaczynają się od wieku XVI. Grzegorz Zielinski, wojewoda plocki, w 1587 roku podpisal �reces warszawski okolo elekcji krola Zygmunta III� (VL, t. II, s. 243). Jego nazwisko znajdujemy rowniez w przywileju krėla Zygmunta III z 17 kwietnia 1589 roku. W roku 1603 w imieniu krola wazne dekrety podpisywal jego sekretarz Valentinus Zielinski - sacrae regiae majestatis, secretarius ęancellaricte officii consulans resens (AWAK, t. X, s. 24).
Wojciech Alojzy Zielinski, wojski ziemi buskiej, w 1669 roku byl sygnatariu- szem warszawskiego sejmu walnego (VL, t. V, s. 20). On tez wymieniony jest przez žrodla owczesne jako podczaszy grodziehski i stolnik pinski, chorąžy. Bral on takže udziai w przygotowaniu obrony przeciwko naježdžcy moskiewskiemu w latach 1654-1661. Jan Zielinski, starosta ciechanowski i poset tej ziemi, w 1674 roku podpisal akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. V, s. 131).
Wiadyslaw i Krzysztof Zielinscy, towarzysze roty husarskiej, w 1676 roku uzyskaii przywrocenie czci postanowieniem sejmu koronacyjnego - wczesniej nieslusznie byli obwinieni o przestępstwo (VL, t. V, s. 196). Ludwik Zielinski, podczaszy rožanski, w 1696 roku byl czlonkiem rady sejmowej {ibidem, s. 410).
Konstanty Zielinski w latach 1700-1709 byl arcybiskupem Iwowskim. Ja- kub Zielinski, kasztelan raciąskį, 12 XI 1763 roku podpisal dekret prymasa W. Lubienskiego o zwolaniu sejmu w Warszawte {AWAK, t. XIII, s. 216). Hiero- nim, Marcei i, Szymon z Gošcisk na Steklinie Zielinscy podpisal i w 1764 roku od ziemi dobrzynskiej elekcję ostatniego krola polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 118). Jędrzej Zielinski, podczaszy ziemski i poset rožanski w 1763 roku podpisal uchwalę sejmową w Krakowie (Publiczna Biblioteka Miejska i Wojewodzka w Rzeszowie - Dziai rękopisdw, Rk-3, s. 7).
23 grudnia 1776 roku prezbiter košciota unickiego Jan Zielinski zwrocil się do sądu brzeskiego ze Skargą na zlodziei: �W roku teražnieyszym 1776 za dnia 14 na 15 maja, nocną porą do cerkwi kijowiecfciey dobyli się y w niey tak cer- kiewne srebra, idque dwa kielichy, patynę y inne cerkiewne rzeczy, jako tež pieniądze w rožnych gatunkach wiącej jak siedmiu tysięcy wynoszące, tudziež sygnety y rožne kamienie czeskie, y to wszystko, zniosiszy się z Žydami y in- nemi lepiey sobie wiadomemi osobami, utaili�. Ksiądz Zielinski uwazal, že kra- dziež dokonana zostala przez Cyganow {AWAK, t. V, s. 122-127).
W styczniu 1793 roku w aktach Gtownego Trybunahi Litewskiego zapisany zostal Jozef Antoni Zielinski, wojt grodziehski oraz Jozef Zielinski, �radca ma- jątku Jego Kxolewskiey Mosci Grodna�. Jan Zielinski, lowczy zakroczymski,
458

pehiil waznc funkcje w centralnyra aparacie wladz narodowych podczas po- wstania Tadeusza Košciuszki {por. Akty powstania KošciuszkU 1.1, cz. 1, s. 85).
Mikolaj Leopold, Jozef, Wilhelm, Ewaiyst, Maksymilian, Benedykt i Ignacy Zielinscy z powiatu trockiego w 1844 roku znaležli się na liicie tutejszej szlachty jeszcze niezatwierdzonej jako rodowici �dworianie� przez wladze rosyjskie (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 18). Natomiast wedlug listy z 1854 roku w powiecie trockini zamseszkiwaia liczna rodzina Zielinskich, ktorych rodowitosc szlachecką po- tvvierdzila heroldia wilenska w latach 1806, 1839, 1845, 1847, a petersburski Depanament Heroldii - w 1849 roku (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 73, s. 18).
Zielinscy osiedleni w powiecie trockim uzywali herbu Swinka i rod swoj wywodzili od Grzegorza, ktorego syn Justyn w 1631 roku na podstawie przy- wileju krola polskiego Zygmunta III otrzymal majątek Zielonow. Pozostawil on trzech synow: Kazimierza, Jana i Stefana, ktorzy dali początek trzem gaižiom r odų.
Geneaiogia familii urodzonych Zielinskich, zatwierdzona przez heroldię wilenską w roku 1838, przedstawiala siedem pokoleh rodu - 27 os6b ptci mę- skiej (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 3477). Jozef Zielinski herbu Pora) z powiatu zwi- nogrodzkiego w gubemi kijowskiej w 1806 roku uzyskal potwierdzenie rodo- witosci szlacheckiej od miejscowego urzędu heraldycznego (AGAD w Warsza- wie, Akta heroldii Krolestwa Polskiego, s. 23, k. 1-6).
Biedniejsze odgalęzienia rodu Zielinskich nie otrzymaly jednak potwierdze- nia szlachectwa i zostaly okreslone jako �odnodworcy�. Niedawna szlachta, owi �odnodworcy�, nazywani byli często w rosyjskich papierach urzędowych �bez- domnymi�. Od 1844 roku mieli byč oni oddawani w rekruty w pierwszej kolej- nošci. Tym, ktdrzy mieli na wlasnosc chlopow panszczyžnianych, odbierano ich, np. na Wolyniu Antoniemu Zielinskimu skonfiskowano a i 179 �dusz� (por. D. Beauvois, Polacy na Ukrainie, s. 133).
Michal Zielinski, szlachcic z wojewodztwa podolskiego, wlasciciel dobr Wo- ronki w powiecie Soroki byl šiedzony w 1863 roku przez policję rosyjską, ponie- waž byi podejrzewany o udziat w przerzucaniu do Polski broni i zlotą na cele naro- dowe (Archiwum Narodowe Moldawii w Kiszyniowie, f. 2, z. 1, nr 7643, s. 4).
ZIELONKO (Zelonkis) herbu Jastrzębiec. Dziedziczyli majątki ziemskie w powiatach wilenskim, trockim i in, (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541).
ZIEMACKI (Zemackas, Ziemaitis) herbu Rawicz. Miejscem ich osiedle- nia byt powiat wilkomierski (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2).
ZIENIEWICZ (Zenevičius) herbu Despot. Ich posiadlosci znajdowaty się w powiatach oszmianskim i sluckim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 546, 707, 2754, 2929). Zieniewiczowie znani tež byli wsrod szlachty czemihowskiej (G. Milora- dowicz, Rodoslownaja kniga..., 1.1, s. 31).
ZIENKIEWICZ vd ZIENKIEWICZ (Zenkevičius) herbu Siestrzeniec - ci osiedleni byli na Wilehszczyznie, Witebszczyznie i Grodzienszczyžnie. Na Nowogrodczyznie pieczętowali się godlem Siekierz, a w powiecie poniewieskim
459

- Pobog. Szczegölnie licznie zamieszkiwali w powiatach: trockim, wilehskim, dzišnienskim, rosiehskim i wolkowyskim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 703; f. 391, z. 7, nr 1444, 4117; f. 391, z. 4, nr 3471; f. 708, z. 2, nr 1752).
Z zamierzchlej przeszlosci tego rodu zachowato šią w archiwach niewiele zapisöw. Dowiadujemy šią z nich jedynie, že Bazyli Zienkiewicz w 1610 roku byl slonimskim sądzią ziemskim, a Jan Zienkiewicz w 1654 roku znajdowal šią wsrod obroncöw Smolenską przed agresją Moskwy.
Zatwierdzony przez urząd heraldyczny w Mihsku Litewskim 11 lutego 1819 roku Wywöd familii urodzonych Ziehkiewiczow herbu Siestrzeniec stwierdzal: �Przed narni, Michalem Deszpott z Bratoszyna Zenowiczem, minskim gubcm- skim szlachty marszalkiem, radcąstanu, kawalerem Orden) Šwiętego Stanislawa pierwszej klassy, prezydującym, oraz deputatam) z powiatöw tejže gubemi do przyjmowania i roztrząsania dowodöw szlacheckich obranemi zložony zostal Wywdcl familii urodzonych Ziehkiewiczow herbu Siestrzeniec, czyli Leliwa, na linii do wywodu podanej i przez nas, Deputację, w pokoleniach dziewięciu, imionach szešcdziesiąt pięciu konotowanej, od urodzonego Wincentego, syna Nikodemą, Zienkiewicza podpisany.
Kthrego starožytne nadanie, dystynkcja, szlachetnošč, uzywanie prerogatyw tego stanu z prezentacji mnogich dokumentow, a najbardziej z dekretow wywo- dowych: jednego - roku 1773, Januari szesnastego dnia w sądzie ziemskim pro- wincji polockiej, drugiego - roku 1792 Februari trzeciego dnia w Deputacji Na- miestnictwa Potockiego uzyskanych. Tež dowodow possessyi ziemskiej, metryk chrzestnych i spisköw szlacheckich od wskazanego protoplasty, urodzonego Hel ima Zienkiewicza, następme wykladaną byla: že urodzeni na Jelni Zienkie- wiczowie posiadali gruntą (...), takže z processem w zamku Newelskim, roku 1648�. W dalszym ciągu tego dokumentu następuje lista pokoleh i os6b panow Ziehkiewiczow, zamieszkalych w okolicy Newla na Bialej Rusi.
W poiowie XIX wieku Jan Zienkiewicz, absolwent gimnazjum w Krožach i Uniwersytetu Wiiehskiego, pracowat w pierwszym gimnazjum wilehskim jako nauczyciel rysunku, choč byl - jak šwiadczą wspölczesni - �ghichy jak pteh" (por. Zygmunt Mineyko, Z tojgi pod Akropoly s. 64),
ZIENKOWICZ herbu Jastrzębiec, Leliwa i Siestrzeniec. Mieli majątki w wo- jewodztwach wilehskim, mohylewskim i kowienskim � najwięcej w powiatach wilehskim, iidzkim, zawilejskim, wilkomierskim i oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 152; f. 391, z. 9, nr 2892; f. 391, z. 5, nr 780; f. 391, z. 4, nr 3470; f. 391, z. 3, nr III). Dziedziczyli tež od XVII wieku dobra Sobatow w powiecie rze- czyckim oraz Kaczanowicze na Mihszczyznie. W pierwszej poiowie XIX wieku jedna z galęzi tego rodu posiadala wies Pelegryndą w majątku Rymdziuny w powiecie wilehskim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2720, s. 4).
Tomasz Swięcki {Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 371) zanotowal o tym rodzie: �Zienkowicz Teodor herbu Sie- strzeniec, posel do Rossyi od senatu litewskiego 1512 roku, upominal się o do- trzymanie zawartego pokoju. Bazyli, marszalek i sędzia nowogr6dzki, posel od stanow litewskich do Zygmunta III. 1589 roku byl posrednikiem sporn religijne- go księdza Smigleckiego z nowochrzczencami w Nowogrödku stoczonego�.
460

W 1647 roku Wasil i Daniel Zienkowiczowie zarzucili Bohdanowi Marko- wiczowi Zienkowiczowi plebejskie pochodzenie, jednak nie potrafili swej sugesti] poprzeč wazkimi dowodami i zostali skazani na �dwadziescia niedziel wie- iy" oraz musieli zaplacic wysokie odszkodowanie na korzyšč Bohdana,
Rodzina Siekierzow Zienkowiczöw herbu Siekierz 11 lutego 1777 roku potwierdzona zostala w dostojnošci szlacheckiej dekretem Ziemskiego Sądu Glöwnego Gubemi Mohylewskiej. Wywöd familii urodzonych Zienkowiczöw herbu Siestrzeniec z 16 lipca 1804 roku stwierdzaf že �ta familia od dawnych czasöw w zaszczytach urodzenia szlacheckiego do dzis dnia tnva i prerogatywy temu stanowi przyzwoite piastuje�. W tymže roku liczna grupa Zienkowiczöw uznana zostala za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�. Wpisano ich do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi minskiej (Archiwum Narodowe Bialoru- si w Minsku, f. 319, z. 1, nr 37, s. 135-136, 712-717).
ZIMOWICZ (Zimovičius, Žemaitis) herbu Zimowicz. Posiadali dobra w Malopolsce. Wzmiankowali o nich Wiktor Wittyg i Tadeusz Gaji.
Z1NK-ZINIEW vei ZINIEW-ZINK vel ZYNIEW-ZYNK vel ZYNK- ZYNIEW (Zink-Zinevas) herbu Pierscien Zlamany. Miejscem ich osiedlenia byl powiat braslawski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
ZLODZIEJ (Vagis) herbu Niesobia. Pochodzili z Malopoloski. Znani byli tež na Wolyniu. Wspomniat o nich Tadeusz Gaji (Polskie rody szlacheckie, s. 228).
ZLOTARZ (Zalatorius) herbu Ziotarz. Pochodzili z Podola. Od początku XVIII wieku notowani byli rowniez na Litwie.
ZLOTY (Auksinis) herbu Ostoja. W XVI wieku dziedziczyli Dajnowo w powiecie trockim. 29 listopada 1832 roku potwierdzeni zostali jako rodowita szlachta przez heroldię wilenską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, s. 75-77).
ZNAMIEROWSKI (Znamerovskis) herbu Gryf albo Swoboda (oraz Prus i Rawicz). Herbarz rodzin szlacheckich Krolestwa Polskiego, cz. 2, s. 86} infor- mowal o Znamierowskich herbu Gryf, že zamieszkiwali �w dawnem woje- wödztwie ruskiem. Z tych Wojciech w roku 1739 urząd komomika ziemskiego otrzymat�'.
Jan Dworzecki-Bohdanowicz podawal o tej rod2inie: �Znamierowski herbu Gryf albo Swoboda. Waleryan syn Zygmunta, zona Katarzyna Mystowska, ich syn Leon, skarbnik ziemi mielnickiej, zona Anna Jabionska, ich synowie: Kazimiera, skarbnik ziemi mielnickiej, Adam, lgnacy i An ton i; wnuki Rozalia i Franciszka. Z nich Kazimieraa zona Barbara Cudniewska, ich syn Jözef, rotmistrz pinski, Wa- lenty, komomik katedralny kieki, mihski, smolenski i braeski; pralat scholastyk kapituly olyckiej, regent seminarium i prorektor szkoly olyckiej�.
Gniazdo rodowe Znamierowskich znajdowalo się w wojewödztwie sando- mierskim, skąd Krzysztof Znamierowski przeniösl się na początku XVIII wieku
461

do powiatu lidzkiego, gdzie nabyl majętnošč Wodeyki. Pôzniej Znamierowscy byli wlascicielami zasciankôw Wierzchocin, Kolesiszcz, Podstokôw. Posiadaij tež Stary Dwôr, Stamirowszczyznç, Pôlstoki na Grodzienszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 154, s. 1-134).
Poprzez oženki Znamierowscy spokrewnieni byli m.in. z Mikuiiczami, Kuncewiczami, Narbutami (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 1232), a takže z Jurszami, Dziczkancami, Butrymowiczami, Lubiancami, Piadziewiczami, Smilginami, Stecewiczami, Podejkami, Stockimi, Wojszwilami, Malewskimi, Hurynowiczami.
Marcin Znamierowski podpisal 1 V 1619 roku uchwalç szlachty wojewôdztwa krakowskiego �na okazowaniu� pod Kazimierzem. Szlachcic z powiatu sandomierskiego Walerian Znamierowski, porucznik, trafil do niewoli rosyjskiej w 1665 roku {Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, L V, s. 285). Zygmunt Znamierowski 23 lipca 1668 roku podpisal uchwatç sej- miku w Proszowie {Akta sejmikowe wojewôdztwa krakowskiego, t. Ill, s. 216). Z tej rodziny wywodzil się Mikolaj Znamirowski (Znamierowski), profesor prawa kanonicznego na Wszechnicy Wilenskiej w latach 1710-1712.
Walerian Nekanda Trepka {Liber generationis plebeanorum, s. 488) w XVli wieku podawat: �Znamierowski zwal się Sebastyan, syn Goczala tkacza w Taba- szowej, mila od Czcbowa. By! zyw ten tkacz i anno 1630; Goleszôwnç mial za sobą, z ktorą mial tego Sebastyana, ktory anno 1629 pojąl byt Gorską. Ten Sebastyan w tej Tabaszowej kupil zakupienstwem rolę pustą z domem, na ktôrym mieszkal i anno 1630. Za szlachcica poczynal się udawac. Siostrę jego pojąl Olszowski, chiop w Witowîcach u Czchowa.
Znamierowski zwal się chiopski syn. Ten w Podgorzu za cymbal istę grywal na miasteczkach, Služyc go byl wziąt žotnierz; uciekl od niego, okradtszy go bardzo. Zas circa 1622 w powietrza po miasteczkach zachadzal, a odumorki zarywal, zadawszy sobie, co mu nie szkodzilo powietrze, že z tego anno 1624 trzymal arendę pod Krosnem od opata tynieckiego. Pojąl w Podgôrzu Czermin- ską szlachciankę�. Chociaž Trepka uwazal owych Znamierowskicb za ,,cha- mow�, wydaje się bardziej prawdopodobne, že byla to po prostu zbiedniala szlachta.
Wywôdfamilii urodzonych Znamierowskich herbu Gryfz 29 maja 1800 roku stwierdzal, že �przodkowie dziį wywodzących się Znamierowskich, szlachta, Polacy, od dawna z wojewôdztwa podlaskiego do Lîtwy w powiat lidzki prze- niôsiszy się, rožne ziemskie dobra possydowali, mianowicie Krzysztof Znamierowski mial zastawną ziemską possesyą we wsi Wodeykach, jak poswiadczyl to dekret zlemski lidzki z xięžmi karmelitami roku 1695 Apryla 27 dnia zapadly. Zostawil po sobie synow dwôch: Stanislawa y Adama Krzysztofowiczow Znamierowski ch*\
Po ponad stu latach, w 1800 roku, heroldia wilehska uznata za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� liczne grono Znamierowskich: Macieja z synami Jôzefem, Stanislawem, Wincentym, Piotrem i Jerzym; Ludwika z synami Jôze- fem, Leonem i wnukiem Janem oraz Adama z synami Kajetanem, Augustynem, Antonim i Janem; tudziež Michata, Dominika, Jana i Antoniego, synôw Jakuba (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948, s. 904-905).
462

W 1803 roku czionkiem Rzymskokatolickiego Kolegium Duchovvnego na ziemiach zabranych przez Rosję byl kanonik Znamierowski {AWAK, t. XVI, s. 49). W 1816 roku Adalbert Znamierowski, kanonik wilehski, otrzymal w je- zuickiej Akademii Polockiej lytui doktora swiętej teologii katolickiej (CPAHL, f. 721, z. l,nr 1084, s. 7).
Wywod genealogiczny rodu Znamįerowskjch, zatwierdzony przez heroidię wilenską w 1832 roku, przedstawial dzieje pięciu pokoleh tego rodu (32 osoby plci męskiej). Jak wynika z owego rodowodu, Znamierowscy szczegdlnie często pošwięcali się siužbie w wojsku polskim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 782).
W 1849 roku heroldia wileriska potwierdzila rodowitošč szlachecką Zygmunta Romualda Znamiermvskiego herbu Gryf, wlašcidela zašcianku Jawor. Za protopla- stę galęzi rodu, z ktorej pochodziį uznano Krzysztofa Znamierowskiego, ktėry w 1708 roku zapisal swoj majątek Porzecze synowi Stanislawowi. Ten zaš w 1758 roku pozostawil go swym synom Karolowi, Maciejowi, Ludwikowi i Adamowi.
W 1849 roku pohvierdzono takže przynaležnosč do stanu sziacheckiego in- nycb przedstawicieli rodu Znamierowskich, zamieszkafych w Wi1nie i na Wi- lehszczyžnie, m.in.: Ksawerego, Ludwika, Franciszka, Leopoldą Franciszka, Jana Jerzego, Antoniego Pawla, Jozefą, Fabiana Sevveryna, Pawla, Szymona, Feliksą, Karola Wincentego, Antoniego Ignacego, Jana, Florianą, Piotrą, Kajeta- na Justyna. W 1851 roku heroldia wileiiska odnotowala tylko w powiecie lidz- kim pięč gniazd rodu Znamierowskich (CPAHL, f, 391, z. 7, nr 73).
ZNAN1ECK1 (Znaneckas) herbu Krzywda (powiat malborski) i Lubicz (po- wiat brodnicki i rypiiiski}. Znanieccy notowani byli takže w Inflantach i na Žtnudzi. Z tego rodu pochodziį wybitny socjolog Florian Znaniecki (1882-1958).
ZNOSKO (Znoskas) herbu Košciesza. Miejscem ich osiedlenia byt powiat oszmianski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7; f. 391, z, 10, nr 155). W grudniu 1840 roku przy okazji swiąt Božego Narodzenia kanonik katedry wilehskiej Znosko, będąc w kawiami, �prawjl o zaletach katoiicyzmu�, o czym natychmiast donie- siono policjantowi, a ten nakazal biskupowi Kląglewiczowi niezwlocznie napo- mnieč księdza, ktory się wažy... chwalič katolicyzm, torpedując tym samym žmudną pracę carskich politykow nad przenicowaniem sumieh poddanych mo- skiewskiego samowladcy (CPAHL, f. 378, op. 1840, nr 143),
ZOREWICZ (Zarevičius) herbu Polkozic. Pisali się �z Niewiarowskich�', Dziedziczyli dobra ziemskie w powiatach kowiehskim i wilenskim. 31 paždzier- nika 1832 roku szlachecką rodowitošc Zorewiczow potwierdziia heroldia wilen- ska (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, z. 72-74).
ZUBKOWSKl-RAPCEWlCZ (Zu b k a u s ka s-Ra p ce v ič iu s) herbu Kos. Zamieszkiwali w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 157).
ZUBLEWICZ (Zublevičius) herbu Pobog. Ich rodowe posiadiošci znajdo- waly się w powiatach oszmiahskim, wi1ehskim i wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3450, 3453).
463

ZUBOWICZ (Zubavičius) herbu Jastrzębiec, Labędž (powiat te]$zewski), Pobog, Prawdzic (powiat wilkomierski).
ZUBOWSKI (Zubauskas) herbu Pomian (powiaty plocki, brzeski, rze- czycki, stucki, mo2yrski) oraz Prawdzic (powiaty lidzki i wilenski). Spokrew~ nieni byli z Chlewinskimi, Sawickitni, Terleckimi. Kazimiera Zwierozub Zu- bowski byl namiesfnikiem grodzkim wojewodztwa brzeskiego w XVII wieku (AWAK, t. IV, s. 504, 507).
ZWIEROWICZ (Zveravičius) herbu Ancuta. Miejscem ich osiedlenia byl powiat vvolkovvyski (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2443).
ZWrERZDOWSKI (Zveždauskas) herbu PrzyjacieL Zamieszkiwali w po wiatach fcoįvienskim, trockini i wi laiški m (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7). Potwier- dzenie rodowitosci szlacheckiej uzyskali w roku 1811 i 1821 (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3447).
ZVVIERZYNSKI (Žvermskas) herbu Top6r. Dziedziczyli mąjątki w po- wiecie newelskim (CPAHL, f, 391, z, 6, nr 707).
ZWYCEWICZ (Zvicevičilis) herbu Lubicz. Osiedleni byli na Wilehsz- czyžnie i Kowietiszczyžnie (CPAHL, f, 391, z, 8, m 2567).
ZYGADLOWICZ vėl ZEGADLOWiCZ (Zegadlovičius) herbu Lubicz. Znani byli od wiekow w Malopolsce Wschodniej.
ZYGMUNTOWICZ vėl ZYGMUNT (Zigmuntavičius) herbu Natęcz. Za ich gniazdo rodowe uchodzily Zygmunciszki w powiecie oszmianskim. Za- mieszkiwali rowniež w powiatach trockim i witkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2,654; f. 391, z. 8, nr 85).
ZYLEWICZ (Žilevičius) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat rosiehski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
ZYMAN (Zimanas). Notowani byli w zapisach aręhiwainych od okolo roku 1780. Zamieszkiwali na Litwie. Zdaje się, iž byli žydowskiego pochodzenia.
ZYRKIEWICZ (Zirkevidius) herbu Wąž odm. Bolesiaw Starzyhski umie- scil ich wšrod tzw. rodzin matoruskich (Biblioteka Jagielloriska w Krakowie - Dzial rękopis6w, 7015-JII, t. X, s. 60).
ZYRKLEWICZ (Zirklevičius) herbu Šlepovvnon. Ich dziedziczne posiadlošci znajdowaty się w powiecie telszewskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
464

ŽABA (Žabas, Varle) herbu Koiciesza. Dawny i wplywowy rod szlachecki osiedlony w powiatach wilenskim, lidzkim, oszmianskim i in, (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, 2443, 2541). W XIX w. Žabowie posiadali w powiecie wilenskim dobra Bortkuszki, Utuszle, Girfwany, Mierzkajnie (CPAHL, f, 391, z, 8, nr 2541, s. 46).
ZABKA (Zabkas) herbu Lubicz. Znani byli w Polsce wschodniej i naLitwie.
ŽABOGONSKI vel ŽABOGONSKI (Žabogonskis) herbu Karp. Dziedzi- czyli dobra ziemskie na Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1539).
¿ABOWICZ (Žabovidius), Miejscem ich osiedlenia by! powiat shicki. Znani tež byli na Grodziehszczyžnie. Wydaje šią, it uzywali herbu Pobög.
ZABUNKIEWICZ (Žabunkevičius). Zamieszkiwali w powiecie shickim. Ich przynaležnošč do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia wilenska w XIX wieku.
ZADWOJiSl (Žadvalnis) herbu Boža Wola. Posiadali raajątki na Ko- wienszczyznie i Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 22).
ŽAGIEL (Žagelis) herbu Trąby. Pradawna rodzina, tytuiująca šią kniaziami juž od XV wieku. Do ich posiadlosci naležaly m.in. Kielpszyszki, Szurkiszki, Wojdzinliszki, Antonöw w powiecie wilenskim; jak rowniez Kurkle Milowdow- skie, Powiryncie, Radziuny w powiecie wilkomierskim w gnbemi kowiehskiej.
Boleslaw Starzyhski w herbarzu Familie litewskie (t, X, s, 35) odnotowal w 1632 roku pochodzącego z powiatu witkomierskiego Grzegorza Michatowi- cza Žagiella, biskupa pihskiego (Biblioteka Jagiellohska w Krakowie - Dzial rąkopisow, 7015-IU). Adam A. Kosihski (Przewodnik heraldyczny, Kraköw 1877, s, 152-153) podawal: .Žagiel herbu Trąby, wywodzą šią od Stanislawa, syna Mi- chaia, a wmika Zygmunta, wielkiego ksiącia litewskiego, zabitego w 1444 roku, to jednak ich pochodzenie bardzo jest wątpliwe�\
W innym dziele genealogicznym czytamy: �Žagiei herbu Trąby. Od 1590 w Wilkomierzu. W 1798 uznanie tytulu ksiąžącego w Rosji. Rodzina jest po- chodzenia litewskiego i rod swoj wiedzie od wielkiego księcia Giedymina� (Stefan graf von Szydlow-Szydiowski, Nikolaus R. von Pastinszky Der polnische und litauische Hohchadel, s. 103).
Polska encykiopedia szlachecka (t. I, s. 249) informuje: �Žagielowie herbu Trąby. Rodzina ksiąžąca litewska, pochodząca rzekomo od wielkiego ksiącia litewskiego Giedymina�*. Jeden z bohateröw naszej najwjqkszej epopei narodo-
465

wej, Žagiei wtašnie, m6wi w Panų Tadeusz�* že na Litwie �znajdziesz pono milry i w niejednym domu�, mając na myšli lytui ksiąžęcy, užywany tu przez wiele rodzin.
Obszeme materialy do dziejow rycerskiego domu Žagidow znajdują się w Centralnym Panstwowym Archiwum Historycznym Litwy w Wilnie (f. 391, z. 1, nr 1203, s. 1-106 oraz f. 391, z. 1, nr 1235, s. 1-49). W dawnych Žr6dlach pisanych wzmianki o reprezentantach tego rodu są spotykane od początku XVII wieku. Najsiynniejszym byl wowczas bodaj Marcin Žagiei, �canonik y deputat wilenski�, ktory 23 czerwca 1609 r. podpisal jeden z dekretow Glownego Try- bunab Litewskiego (AWAK, t. XX, s. 212). On tež w 1631 r. byl dziekanem katedty wilenskiej (ibidem, s. 302). Zaš w 1636 odnotowany juž zostal jako �proboszcz wilenski, oszmiansky deputat duchowny� (ibidem, s. 317).
O Mareinie Žagielu tekst z 1626 r. mforinowat, ii byl to �mąž powažny L došwiadczony, oddany studiom filozoficznym i teologicznym, niezrownany w gorliwosci nad szerzeniem dobra w Košciele". W 1643 roku tuž przed smier- cią tenže pralat Marcin Žagiei ofiarowal na utrzymanie bursy uniwersyteckiej 2150 zlotych polskich.
L. Kodini k (jDzieje Akademii fVileiiskiej, t, �, s. 191) pisal o nim: �Marcin Žagiei, promowany na magistrą filozofii prawdopodobnie w pienvszych latacb XVII w., odznaczal się wielką gorliwošcią o sprawy Košciola. Wydat kilka roz- praw przeciw innowiercom, ufundowal w kolegium akademickim misję, tzn. ofiarowal fundusz na utrzymanie dwoch księžy, ktorzy mogliby podejmowač wyprawy do tych szczegoMe okoiic, gdzie z powodu braku kaplanow panuje nieznajomosč prawd wiary�.
W roku 1707 jednym z lawnikow sądu w Mohylewie byl Samuel Žagiei, vvystępųjący w rožnych dokumentach takže jako Žaglewicz lub Žaglewski. W roku 1730 Jan Antoni kniaž Žagiei], sędzia grodzki i koniuszyc powiatu wil- komierskiego, towarzysz chorągwi znaku petyhorskiego wojsk Wielkiego Księ- stwa Litewskiego, po swym zmartym tešciu i žonie Klarze Zarankownie, staro- šciance žmudzkiej, štai się wlašcicielem cudownego obrazu Przenajšwiętszęj Mary i Panny Laskawej.
W dntczku, ktory się ukazal w 1819 roku, czytamy: �Po šmierci ktorey [tj. Klary Zarankowny - przyp. J. C.] 1737 roku Juli 15 dnia takowy obraz zostal kosztem i staraniem pomienionego Žagtelia w ramy pozlociste oprawiony. A nazajutrz jako to: dnia 16 czasu obchodu festu Przenayšwięszey Maryi Panny Szkaplemey w košciele oo. Dominikanow Wiienskich, pod tytulem Šwiętego Ducha wystawionym, przy odprawowaniu mszy šwiętey solenney, obrządkiem religijney konsekracyi przez xiędza Michala Jana Zienkowicza, biskupa dyece- zyalnego wi)enskiego, pošwięcony i ocierany. Odtąd takowy obraz pozostaje w domie Žagie!low ze czcią i naležytem utr2ymywany poszanowaniem. Ktore- mu od roku 1640 až do roku ninieyszego 1819 policza się spelna lat 179.
Niech zatem wyražony obraz, okryty nieskonczoną pobožnych chrzešcijan chvvalą, utrzymųje się na tem mieyscu, gdzie się teraz znaydųje; w swey nieska- žoney mocy i trwalošci, po wiek wiekow. Amen. Wyszlo spod prasy drukami kosztem Adama i Antoniny z Kordziuk6w kniaziow Žagiellow, marszalk6w powiatu witkomierskiego� (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow,
466

f, 273-3631). To, že ten druczek zostal wydany, swiadczy nie tylko o pobožno- šci panstwa ZagielEow, ale i o ich pragnieniu slawy. Warto jeszcze dodac, že obraz, o ktorym pisali, zostal narnalowany przez jednego z wioskich malarzy XVII wieku i znajdowal šią wowczas we dworze Zagietlow w Kadziunach.
Spis szlachty powiatu wilkamierskiego z 1795 r. zawieral m.in. Listę familij szlachty Adama, pisarza ziemskiego powiatu onikszlyhskiego, Marcina, dworza- nina skarbowego Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y Antoniego, czesnikowicza wilkamierskiego, kniaziow Michaylowiczdw Zagielldw, žyjących w powiecie wilkomierskim w mąįątku Powirynciu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 389). Dowiadujemy šią z tego dokumentu, že rodzina ta uzywala herbu Trąby. A oto wywod jej szlachectwa: �Pra-, pra-, pra-, p ra-, pradziad wywodzących šią Mi- chaylo syn Bohdana oprocz dalszych swych braci y potomkow po stryju swem inaczey Szczepanem zwanym, byl z gtowy swych przodkow dziedzicem dobr Kurki, czyli Powjryncia, niegdyš przed unią w powiecie trockim kurklewskim, a teraz wilkomierskim ležących.
Ten w dacie indykta 2, a to jest w roku ] 390 pospot z swą zoną Anną Woy- ciechowną w sądach trockich za namiestnictwa brata swojego Mikotaja Bohda- nowicza uzyskai dekret z Januszką Mistyszkowiczem y dalszemi. A indykta 4, to jest w roku 1420 od brata rodzonego Serafimą Bohdanowicza nabyl siedlisko gruntow, wyražając w prawie, iž to w potomnošci dziedziczyli.
O koto tegož czasu, jak swiadczy regestr popisowy rycerstwa szlachty wo- jującey z Krzyžakami za krola Wladyslawa Jagielly, po skonczoney woynie spisany, tenže Michaylo, czyli tež ktoryš z braci lub syn6w jego, jeden pod rot- mistrzostwem Perchura Perchurewicza Kopcia, drugi pod chorągwią rotmistrzo- stwa Alexieja Joszkiewicza 1420 na tey znaydowali šią kampanii�.
Jeden z synow Michayla, Bartlomiej, oženil šią z Nastazyą Frąckowną i mial z nią synow: Mikolaja, Jana i Jerzego. W roku 1631 Marcin kniaž Žagiell �bądąc dziekanem katedrai ny m wilenskim, proboszczem oszmianskim y altary- stą wilkomierskim (...), uczynit dzial wieczysty w gruntach" między krewnymi (posiadali wowczas Zagiellowe Towiany i inne wsie). Marcin Žagiell byl zna- nym polemistą, z szacunkiem piszą o nim kronikarze: ,jvfartinus Žagteli praepositus cathedralis Vilnensis eruditione, polemicae Theologiae lucubrationibus hae re se r proligavit, Animarum lucris intentis missionem ad agrestes Uthuaniae incolus in Collegio Vilnensi S.J. fundavit, ut animarum proventum caelo post fatadue provideret. Byl wielkiego za czasow swych znaczenia�.
�Adam z kniazia Michaytowicza Žagiell, pisarz ziemski powiatu wilkomirskie- go", podpisal 23 X 1796 inwentarz d6br Czadosy i Kotpaciszki položonych w powiecie wilkomierskim (AWAK, t. XXXVIII, s. 309). Aniol kniaž Žagiell byl pisa- rzem powiatu wilkormerskiego w 1818 roku (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 588, s. 40).
W grudniu 1819 r. heroldia wilenska potwierdzila rodowitosc Jana, Jakuba i Ignacego Zagiellow, szlachcicow z powiatu wilenskiego (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1006, s. 65). Wedlug ustalen hercEdii wllenskiej z 1847 roku dwaj brada Ža- gielowie wspolnie posiadali majątki Szczurkiszki i Kielps2yszki w powiecie wilenskim.
Starszy z nich, opiekun wiejskich magazynow zapasowych powiatu wilehskie- go, �kolležski sekretarz�, Adam Edward Maksymilian, lat 36, byl žonaty z Pelagią
467

2 Soroków i miai w tym czasie 4-letnią cėreczką Mari į. Mlodszy, lekarz 1 Od- dziaht Kijowskiego Cesarskiego Uniwersytetu Medyko-Chirurgicznego, 32-letni Ignacy Tadeusz Marciti žonaty byl z wdową po Feliksie Abramowiczu, z domu Mazaraki, lat 35 (CPAHL, f. 391, z. 10. tir 131).
Genealogia rodu Zagielów z 1847 roku jako protoplastą rodziny wskazy- wala Piotrą Žagiela, žyjącego w polowìe XVII stulecia, który posjadal majątek Powirytity w powiecie wiìkomierskim i miai czterech synów: Mikolaja, Jana, Aleksandra i Gabry ei a, z których ten ostami równiez doczekal šią czterech po- tomków: Rafata, Samuela, Jerzego t Michala. Z tych Rafai miai syna Tadeusza, ten zai znów czterech potomków: Antoniego, Adama, Marcina i Jozefą. Spošrod nich Antoni miai trzech synów; Ignacego Tadeusza Marcina, Adama Edwarda Maksymiliana, oraz czterech imion - Adolfa Napoleona Antoniego Filipa (CPAHL, f, 391, z, 1, nr 1203, s. 1-106). Matką chlopców byla Anna z domu Gorska.
Przed 1833 rokiem Zagìelowie mianowali šią kniaziami, lecz poniewaz me przedstawili w heroldii papierów potwterdzających ten ich rodowód, rozkazem generala-gubematora Wilna zostali pozbawieni prawa uzywania tytulu ksiąžęce- go. Ale w 1864 roku znów w dokumentach oficjalnych figurują Zagidowie jako kniaziowie. W owym czasie byli oni spokrewnieni ze szlacheckimi rodzinami Wersockìch, Lipskich, Tomkiewiczów, Lojbów.
W 1852 roku Zgromadzenie Szlacheckie Guberni Wilehskiej ponownie potwierdzilo przynaleznosc do stanu szlacheckiego opiektma rolniczych maga- zynów powiatu wilenskiego Adama Edwarda Maksymiliana (syna Antoniego) Žagiela, zamieszkalego razem z zoną Pelagią z Soroków w majątku Szczurkiszki (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 58, s. 4-5).
W 1868 roku zietnianìn Edward Žagiel, pochodzący z gubemi kowienskìej, a gospodarujący we wlasnym majątku Powierynce w powiecie wiìkomierskim, znajdowai šią pod tajnym nadzorem policji jako �politycznie podejrzany" (CPAHL, f. 378, op. 1868, tir 228, s. 82).
Ukazem z 31 paždziemika 1880 roku cesare Rosji Aleksander II i Senat Rządzący Cesarstwa Rosyjskiego odmówili Žagiellom prawa do uzywania ty- tuhi ksiąžęcego, mimo iž w zalączonej przez nich genealogii z 1794 roku znaj- dowala šią informacja, že brada Zagiellowie są �w cztemastym pokoleniu po- tomkami wielkiego ksiącia litewskiego Giedymina, syna jego Kiejstuta, wnuka Zygmunta Kiejstutowicza i prawnuka Michajta Zygmuntowicza, od syna które- go Stanislawa jakoby pochodzą kniaziowie Michajtowiczowie, przezwanì pož- niej Sagiellami lub Žagiellami�.
Zgodnie z tym dokumentem przed wiekami Zagiellowie, zaczynając od Sta- nislawa Michajlowicza, mieli jakoby nieprzerwanie wladac ksiąstwami: Staro- dubowskim, Nowogrodzkim, Trockim, Druckim oraz majątkami: Witoldowskie, Kurkle, czyli Powirynce, Onikszty, Pieniany, Traby, Bogdanowo i in. Heroldie Cesarstwa Rosyjskiego bardzo wniklìwie badaly przeszlosó rodów szlacheckich i przy najmniejszej wątpliwošci prošby o nadanie tytulów honorowych odrzu- caly. I tym razem po doktadnym sprawdzeniu Melryki litemkiej okazato šią, že Zagiellowie nigdy nie byli wlascicielami nie tylko księstw, ale nawet majątk0w, które w wywodzie (sfabrykowanym i opatrzonym podrobionym podpisem hra-
468

biego Kazimierza Konstantego Platera) podali jako swe rzekome dawne pūsia- dlošci,
Dwa autentyczne przywileje nadane Adamowi Zagielfowi przez krola Stani- slawa Augusta Poniatowskiego IS lutego 1791 i 17 marca 1794 r, nie nazywają Zagiellow ani �ksiąžętami�, am �Michajlowiczami�, lecz po prostu �urodzony- mi�, czyli zwyklymi bradą szlaęhtą. W ten sposob decyzja heroldii wilenskiej z 25 lutego 1866 roku, uznająca prawo Žagiell6w do tytuhi ksiąžęcego, okazala šią bezpodstawna. Wieloletnia walka tej rodziny o naležne im jakoby �prawa� swiadczy o niewątpliwej sktonnošci jej cztonk6w do mistyfikacji (CPAHL, f. 391, z. l.nr 1235).
Sktonnošc ta byla tak silna, že nie potrafil jej zneutralizowac nawet wspo- mniany ukaz carski, gdyž Zagiellowie nadal �walczyli� o tytul ksiąžęcy, zarzu- cając urzędy podaniami až do roku 1897, kiedy to domagal się �sprawiedliwo- šci� syn Ignacego Žagiella Witold Kazimiera i jego zona Maria z hrabiow Plate- row,

ŽAGONVICZ (Žagovičius) herbu Leliwa i Zagloba. Posiadali dobta ziem- skie w powiatach rosienskim i szawelskim (CPAHL, f. 708, z, 2, nr 2170, 2157).
ŽAKIEWICZ (Žakevičius) herbu Trach i Pilawa. Užywali przydomku Dowmont I wywodzili šią z pradawnego rodu ksiąžąt litewskich. Dziedziczyli dobra Dowmonty w powiecie kowienskim. Zaraieszkiwali tež w powiatach wi- lenskim, wįlkomierskitn, upickim i poniewieskirn (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 433, 649, 721, 927, 1192, 1694, 2035,2170), Potwierdzenie rodowitošci szlachecklej uzyskali z heroldii wilenskiej 2 listopada 1837 r. (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 154-157; f, 391, z. I, nr 1029, s. 90-92).
ŽAKSTANKIEW1CZ (Zakstankevičius) herbu nieznanego. Miejscem ich osiedlenia byt powiat pinski. Odnotowani zostaSi przez heroldią wilenską w XIX wieku.
ZALGIEWICZ (Zalgevičius) herbu Pobog. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 785; f. 708, z. 2, nr 356, 2157, 2170, 2358).
ŽALKOWSKI (Zaikauskas) herbu Jastraębiec. Ich rodowe posiadtošd znajdowaly šią w powiecie wolkowyskini.
ŽARSKI (Žarskas) herbu Leliwa i Starykon. Znani byli w Malopolsce Wschodniej, szczegdlnie na ziemi rzeszowskiej.
ŽARVNSKI (Zarinskas) herbu Rogala. Zamieszkiwali w powiecie szawel- skim (CPAHL; f. 708. z. 2. nr 2170, 2353).
ŽDANOWICZ (Zdanovičius) herbu Pomian. Byli znani i wptywowi na ziemi czemihowskiej. Zamieszkiwali takže na Grodziehszczyžnie i Wilensz-
469

czyžnie (por. W. Lukomskij, W. Modzalewskij, Malorossijskij gierbownik, s. 52-53).
ŽEBIENKO (Žebenka) herbu Pobog. Posiadali majątki na Wilenszczyznie i Kowienszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 24-25).
ŽEBRAK (Pavargėlis) herbu Korab. Andrzej, Aleksy, Konrad, Piotr, Jakub i Jan Zebrakowie, mieszkancy siola Bocharewicz w powiecie slonimskim, figų- rują w inwentarzu tegož siola z roku 1609 (A rcheograficzeskij sbomik doku- mentow, 1.1, s. 244). Stanowili jeden rod z Rusakiewiczami, lecz dla skromnego stanu posiadania przezwani zostali wlasnie �Žebrakami�.
ŽEBROWSKI (Žebrauskas) herbu Jasienczyk, Leliwa i in. Ignacy Kapica Mi- lewski pisal, že rod ten wywodzil šie z ziemi iomžynskiej, gdzie byl notovvany w dokumentach od 1403 roku. Wedhig innych heraldykow Zebrowscy mieli pocho- dzič z miejscowosci Žebry na pograniczu wojewodztw Iwowskiego i kiakowskiego.
Byli wsrod nich uczeni, rycerze, sądziowie. Przez malzenstwa spowinowa- cili šią m.in, z Brodowskimi, Gąsiorowskimi, Kleczkowskimi, Jablonowskimi, JundziHami, Krzetnienieckimi, a takže z Arciszewskimi, Woronowiczami, Ro- dziewiczami, Kirgalami, Wilczyiiskimi, Poplawskimi, Blazewiczami, Gorskimi, Grabowskimi, Klukami, Bankowskimi, Dowojnami, Wiesztortami, Michalow- skimi, Koncewjczami, Silickimi, Danowskimi, Kowzanami, Gintowtami, Ko- rzeniewskimi.
O Zebrowskich w Herbarzu Inflant Polskich z roku 1778 (s. 57-58) czyta- my: �Žebrowscy herbu Jasienczyk. Dom starožytny i dobrze osiadty w Koronie Polskiej, od pradziada swego w Litwie zawiedli šią, z ktorych przez glowy Bar- tlomieja i Mikolaja ichmošc panowie: Stanislaw - w prowincji polockiej, Fran- ciszek - rotmistrz inflancki, w dzwinskiej prowincji przy posesji wieczystej majątnošci Skajsty (..,). Stara rodzina, wywodząca šią z Podlasia, rozrodzona w rožnych stronach Rzeczypospolitej�,
Wiktor Wittyg pisal o kilku rodzinach užywających nazwiska Zebrowski herbu Nalęcz (Krakowskie), herbu Polkozic (Podole), herbu Roch III (Podlasie). Herbarz rodzin szlacheckich Krolestwa Polskiego z roku 1853 (cz. 2, s. 147) podawal o nich: �Zebrowscy rožne strony kraju zamieszkiwali. Jan, podsądek ziemski zambrowski, posiadal dobra Žebry z przyleglosciami w powiecie kolen- skim, ktoremi šią w roku 1641 synowie: Jakub, Szymon, Jan i Stanislaw podzie- lili. Michal, jeneral Jego Krolewskiej Moici, w r. 1675 byl dziedzicem dobr Šlesina Większego, Marszewska i Bolatowizny w wojewodztwie tączyckim.
Maciej synom swoim: Krzysztofowi, Piotrowi i Walentemu w roku 1691 dobra Szumisz-W61kę w spadku pozostawil. Andrzej Mikotaj na Žebrach- Wierzchlesie Zebrowski, pisarz ziemski i sędzia grodzki Iwowski, w roku 1696 byl poslem na sejm z ziemi halickiej. Kazimierz w roku 1758 dobra Wądolki Borowe w ziemi Iomžynskiej dziedziczyl. Wojciech, byly sądzia ziemski stą- žycki, w roku 1792 orderem Šwiętego Stanislawa zaszczycony zostal�.
Zebrowscy herbu Jasienczyk byli rodziną znaną takže w Wielkim Księstwie Litewskim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 786). Pierwszy z tego rodu Adam Zebrowski
470

posiadal nabyty majątki Kizemencowszczyzna, Konczyszki i Tunszyszki w po- wiecie wilkomierskim (1664), które to miejscowosci po ich przemianowamu na Radzyniuny i Andrej unce dostaly šią w spadku jego synowi Matyasowì, a od niego jego synom Jerzemu i Andrzejowi. Poniewaz tyiko Jerzy miai syna Igna- cego, on tež zostaí \v koncu wlascicielem majątku, który podzielil następnie miįdzy swych synów: Tomasza, Macieja į Marcina,
Od roku 1791 Tomasz Zebrowski byl wlaácicielem majątku Pikiszki w po- wiecie lidzkim; Maciej, od roku 1797 - majątku Dobkowszczyzna. ¿ebrowscy rozgalązili się po cafej Wilehszczyzníe i Grodzieriszczyžnie. Syn Feną Augustyn gospodarzyt w Przedborzu, a trzej inni jego synowie (Karol, Antoni, Stanislaw) równiez mieli posiadlošci (Žyrmuny, Konewka, Dobkowszczyzna etc.). Chociaž Zebrowscy nie byli zbyt zamožni, to jednak piastowali rozne wybieralne urzędy.
W ¿ródtach archiwalnych infonnacje o tym rodzie pojawiają się od XVI wieku. Szczęsny Zebrowski, student wilenskiego Kolegium Jezuickiego, w 1591 roku zostal oskaržony o wspóhidzial w spaleniu zboru ewangelickiego w Wilnie razem z kolegami Janem Mosakowskim, Krzysztofem Bychowcem, Janem Ra- jeckim, Stefanem Kuzborskim, Wawrzyñcem Kosmowskim i innymi (Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae, z, 1, s. 83).
W XVII w. Andrzej Zebrowski by! Iwowskim pisarzem ziemskim oraz zy- daczowskim podstaroscim sądowym. 19 grudnia 1619 r. urodzony pan Stanislaw Zebrowski zložyf w magistracie wilenskim skargę na niejakiego Andrzeja Ja- szewskiego, z której wynika, že oskaržyciel, �bądąc na niektórych potrzebach swych tu w miešcie wilenskim j odprawiwszy nabozeiistwo swe w košciele Šwiątego Ducha nieszpome, jako i u inszych rzemieálników potrzeby swe, szedt do gospody swey, ulicą Wielką, która od košciola Swiętojanskiego mimo ko- šciota éwiqtego Ducha do Bramy Trockiej prowadzi, do mieszkania pana Andrzeja Wujewicza, krawca.
Wieczorem, na ziimoku przechodzil on, pan Stanislaw Zebrowski, tą pomienío- ną ulicą do ulicy Niemieckiej, jako cztowiek spokojny i nigdy nikomu w niczym niewinny. I gdy tylko tę ulicą Krzyžowąku pomienionej gospodzie swej przeszedl, pomieniony pan Andrzej Jaszewski, zapomniawszy bojažni Božey i srogošci wprawie pospoKtym opisaney, mąjąc na pana ¿ebrowskiego dawną nienawisé, jako j už przedtem na wielu miejscach będąc przed rožnymi ludžmi opowiadal i pochwalkę czynil, tak na zdrowie jego samego, jako i malžonki jego, takže na majętnosč ich czynil, obiecując ich samych pozabijaó, majętnosc zas ich nazwaną Brekiszki, w powiecie wilenskim ležącą, ogniem spalic przegražal się.
Który temų zlemu przed siebte wziętemu umyslowi czyniąc dosyc, sam sobą i z innymi mnogimi pomoenikami swymì, uczyniwszy okrzyk i przypadlszy z tylu, poczęli na niego, pana Stanislawa ¿ebrowskiego, szablami i rožnymi broniami bič, siec, karnienmi ciskač. Który taki gwalt widząc on, pan Zebrowski, od niego, pana Jaszewskiego i pomocników jego, obronną ręką do gospody swej uchodzi! i ukladal, a gdyby niektórzy ludzie, uslyszawszy taki na ulicy balas i tumult, przypadlszy, jego, pana ¿ebrowskiego, nie ratowalì, snadž byliby jego na émieró zabili.
Jakož i potem, odchodząc, znowu, w oczy jemu panų ¿ebrowskiemu odpo- wíedz i pochwatkę na zdrowie jego samego i malžonki jego uczynil, mowiąc
471

tymi slowy: �Dziękuj Panų Bogu i tym ludziom, ktdrzy tu natenczas przybyli i ciebie ratowali, zeš žyw zostal, ale przed się i na potem będę się wszelakim sposobem starač, že ciebie samego, malžonkę twą z tego swiata šmiercią zgladzę i mąjętnošč twą ogniem spalį�. Wszystko to wytuszczyl pan Zebrowski przed urzędem grodzkim w Wilnte {AWAK, t. XX, s. 261-262),
W archiwaliach z roku 1622 wymienia się nazwisko pana Stanislaws Že- browskiego, �sędzi pulku na Kokonawzie jegomošci pana Mikolaja ICorffa, pul- kownika Jego Krölewskiey Mošci, woyska inflanckiego� (Istoriko-juridiczeskije matieriafy, izwlieczionnyje iz aktowych knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXIII, s. 421). Mikolaj Zebrowski, ziemianin z powiatu wilkomierskiego, 26 lipca 1647 r. uczestniczyl jako strona w posiedzeniu Trybunahi Glöwnego w Wilnie {Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 474). Stanislaw i Jakub Zebrowscy z ziemi lwowskiej stawali 1 VI 1651 r. pod Lwowem do pospolitego ruszenia. Wojciech Zebrowski w 1654 r. bronil Smolenską przed agresją mo- skiewską.
28 lipca 1654 r. Jan Zebrowski, chorąžy i deputat chorągwi jašnie wielmoz- nego jegomošci pana podskarbiego wielkiego i hetmana polnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, przywiözl do Pinską uniwersal krola Jana Kazimierza, w ktorym monarchą zwracal się do obywateli miasta i powiatu: �Uprzeymi y wiemie nam mili! Žyczylišmy y sobie, y wszystfciey oyczyžnie, aby po tak dhigich wojennych klotniach tandem požądanego doczekac mogla pokoju, w czym nie tylko nie na usilnym a ustawicznym staraniu naszym nie schodzilo, ale y zdrowie nasze dla miley oyczyzny nieraz chętniešmy odwazyli i ochotnie przeciwko nieprzyjacieiowi niesli nie dla czego innego, tylko abychmy tandem kwitnącą w pokoju tę Rzeczpospolitą.widzieli.
Jakož po tak wielu pienvszych oyczyzny niebezpieczenstwach, gdychmy juž de respirio wiemych poddanych naszych staranie czynič y myšlič poczęli, zagniewane na grzechy nasze niebo nowe na oyczyznę naszą niespodziewanie wnioslo calamitaietn. Wiarotomny nieprzyjaciel Moskwicin wieczny, šwięto- bliwie poprzysięžony pokoy zlamawszy, a w panstwa nasze pokojem wiecznym od tey šciany ubezpieezone, niespodziewanie ze wszystką potęgą swą wpadlszy, oyczyznę z rėžnych stron ogniem y mieczem wojuje, zamki, miasta y miastecz- ka posiada, krew chrzešcijanską okrutnie rozlewa y juž hostiiaatis sue wodze na wszystką oyczyznę y jey Opanowanie tak rozpušcil, že nie možemy sobie nie pociesznego po nim obiecowac, ješli prędko a ochotnie jako na ogien do obrony miley oyczyzny wszyscy nie rzucimy się.
Wyciska tedy na nas zdradliwie wyuzdana na panstwo nasze nieprzyjaciela tego chciwosc, že w tak naglym a niespodziewanym oyczyzny niebezpieczen- stwie przychodzi nam na generalną przeciwko niemu wojenną zawolac editią y pospolitym ruszeniem takowym jego zapędom wstręt czynič�. Aby zagrodzič drogę pochodowi nieprzyjacielskich zagonow, ponaglal krol rycerstwo pinskie do stawania pod sztandary bojowe (AWAK, t. XXXIV, s. 10-11).
Mimo wysiiköw krölewskich dyplomatöw i krwawego trudu kresowego ry- cerstwa walki na wschodnich rubiežach Rzeczypospolitej nie ustawaly. Więc rowniež kilkanascie lat pozniej, w 1666 roku, general Jego Krolewskiej Mošci Žebrowski musial wyruszyc w pole, dowodząc oddzialami polskimi broniącymi
472

Wielkìego Księstwa Litewskiego przed najazdem wojsk cara Aleksego Michaj- iowicza (por. Akty otnosiaszczijesia k ìstoriì Juinoj i Zapadnoj Rossii., t. VI, s. 116-118),
20 sierpnia 1689 r. spisany zostat następujący testamene �Ja, Thimateusz Janowicz Zebrowski, ziemianin Jego Królewskiey Mosci zietni žmuydzkiey, bądąc od pana Boga cięžką y obložną chorobą nawiedzony, ale jednak przy zu- petnym rozumie y paminei, y zdrowym na umysle zostając, ni z žadney namo- wy, ani z przyinuszenia czyjego, tey ostatniey wolì testamentowey [dają wyraz].
Ciato moję jako ziemię ziemi leguję, które malžonka moja mila pani Zophia Mikotajewna Juszkiewiczówna y z dzietkami inojemi, ježeli będą mogli byé przy tym, wedtug przemozenia domowego porządkiem chrzešcijanskim ze mszą swiątą y z jatmužną na ubogich za duszą moją w košeiele botockim ma pocho- wac, o co pilno proszą y žądam matžonki mojey y dziatek moich, mianowicie syna mėgo Stefana Zebrowskiego, ježeliby mógt ze shtžby przybyč, a ubogiemi majątnošciami merui obiema, jedną nazwaną Wìtkiszki Pojurze w ziemi Žmuydzkiey w powiecie trockini ležącą, drugą nazwane Lomže w teyže ziemi žmuydzkiej w powiecie korszewskim ze wszystkiemi przykupami do nich nale- žącemi tak rozporządzam�. Z testamentu dowiadujemy šią równiez, že Tymote- usz Zebrowski miai jeszcze corkę Heleną zamąžną za Pajewskim (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dziat rąkopis0w, f. 198-643).
Michat Zebrowski, �oberster Jego Króìewsktej Mosci�, byt jednym z po- stów na sejm warszawski i adresatėm instmkcjì do wojsk Rzeczypospolitej, uto- žonej 6 wrzesnìa 1670 r. (Risma do wieku i spraw J ana Sobieskiego, Kraków 1880, t. I, cz. 1, s. 548). Tomasz Zebrowski, komomik graniezny ziemi mielnic- kiej na Podlasiu, w 1690 roku razem z innymi bracią szlachtą podpisat w Lubli- nie swiadectwo potwierdzające dawną rodowitosc sziachecką zacnych panów z Jaruzel Jaruzelskich herbu Èlepowron (A. Wtodarczyk, Ród Jaruzelskich herbu Slepowron, s. 23). Salomon Jerzy Salomonowicz Žebrowski i jego zona Magdalena Walerianowiczówna z Rymka Witortowa Szczepanowiczówna, ziemianie z Ksiąstwa Žmudzkiego, w 1697 roku przekazali cząšc swych posiadlosci Dwomików panų Dominikowì z Burga Bogdanowiczowi (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dziat rąkopis0w, f, 198-650).
Andrzej Mikolaj na Žebrach Wierzchlesie Zebrowski, pisarz ziemski lwow- ski, podstarošei i sądzia grodzki oraz poset ziemi halickiej, podpisat w 1699 r. akt warszawskiej konfederaeji generalnej (Vi, t. V, s. 441). Mikolaj Zebrowski i jego zona Regina z Labunskich odnotowani zostali w 1700 v. w ksiągach sądu brastawskiego jako ziemianie z powiatu witkomierskiego, wtaÈciciele wsi Ru- dziany (CPAHL, F,D,A� r. 1700, nr 46, s. 233-234).
Wojciech Zebrowski, czesnik i pose! ziemi stąžyckiej w województwìe san- domierskim, w paždziemiku 1763 r. podpisat uchwatą sejmową, w której m.in. stwierdzono, že �cudzoziemcy žadnych urządow, žadnych starostw, žadnych dziedzicznych lub zastawnych possesyi mieč u nas nìe powìnni, ani šią w urządy y dyspozycye tego panstwa wdawaó� (Publiczna Biblioteka Miejska i Woje- wódzka w Rzeszowie - Dziat rękopis6w, Rk-3, s. 3, 5).
Spis szlachty powiatu wiikotnierskiego z 1795 r. zawiera rodowody czterech rodzin o nazwisku Zebrowski (wszystkich herbu Jasienczyk), najprawdopodob-
473

niej wywodzącyęh się od tego samego przodka (CPAHL, f. 391, z. 1, nr L 690, s. 380, 381, 382, 385). W dokumencie czytamy: �Žebrowski herbu Jasieiiczyk, Wywod jego następny. Adam Zebrowski, prapradziad wywodzącego się, zbrzmienia dokumentdw zjawil się w powiecie wilkomierskim. Ten mial syn6w dwoch Matcusza y Stanislawa Adamowiczow Zebrowskich� - bylo to w pierw. szej polowie XVIII wieku. Z wywodu dowiadujemy się rowniez, že rodzina ta posiadala majątek Rudziany.
Wywod familii urodzonych Zebrowskich herbu Jasiehczyk z 1800 roku po- dawat: �Dominik Wladyslaw z Zebrowa Zebrowski, przenioslszy się z Polski do Litwy, mia! wprzod possessyą w powiecie oszmianskim, gdzie w sąsiedztwie zGoyzewskimi rožne kloto i e mając (wedle poswiadczenia manifestu roku 1691 Aptyla 10 dnia w grodzie oszmianskim zaniesionego), przeniosl się pozniey w powiat lidzki y wziąl zastawą w sumie 8200 zlotych Žyžmę od Michala Oran- skiego (1711)�.
Mial on trzech synow: Stanislawa, Antoniego i Mikolaja. Stanislaw pozo- stawil synow Aleksandra, Leonarda i Jozefą. W 1798 r. heroldia wilenska uznala za �rodowitą y starožytną szlachtę polską� Macieja, Andrzeja, Piotrą, Jakuba, Michala, Franciszka, J ana, Kazimiera, Jozefą Zebrowskich, mieszkancow po wiatu lidzkiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948, s. 596-597).
Wywod genealogiczny rodu Zebrowskich herbu Leliwa (pięč pokolen, irzy- našcie osob), sporządzony przez Deputację Wywodową Minską na początku XIX wieku, jako protoplastę wskazywat Pawta Žebrowskiego, ktory mial syna Jana oraz wnukow Mikolaja i Wawrzynca. Ten ostatni zaš mial syn6w: Jana, Marcina i Mikolaja. Rodzina byla dosc rozgalęziona, miata posiadlošci w po- wiatach mihskim, grodzienskim, wileiiskim i wilkomierskim (Archiwum Naro- dowe Biatorusi w Minsku, f, 319, z. 2, nr 1069, s. 1-245).
Liber continens Nomina et Cognomina Studentium in Imperatoria Academia Poiocensi Societatis Jesu zawiera zapis, že w roku szkolnym 1814/15 studiowal tu na wydziale lagiki m.in. Constantinus Zebrowski, annorum 19, Filius Con- stantini ex districtu Dyneburgensi oraz Stanislaus Zebrowski, Filius Constantini - od roku szkolnego 1816/17. W kilka lat požniej odnotowana zostala w obec- nošė jeszcze jednego czlonka tej rodziny na uczelni ojcow jezuitow: Donatus Zebrowski, annorum 19. Filius Constantini ex districtu Dyneburgensi, ad finem anni post examen factus est Candidatus Philosophiae (CPAHL, f. 721, z. 1083). W 1818 roku Donat Zebrowski otrzymal w jezuickiej Akademii Polockiej tytui kandydata fitozofii i magistra sztuk wyzwolonych po zloženiu egzaminow z wielu dziedzin wiedzy šcistej i humanistycznej {CPAHL, f. 721, z. 1, nr 1082, s. 24-25).
Wywod familii urodzonych z Ziebraw Zebrowskich herbu Jasiehczyk z 22 grudnia 1819 r. podkrešlal, že �familia urodzonych na Žebrach z Ziebrow Zebrowskich jest dawna szlachecka i starožytna, ktorej potomkowie po rožnych pahstwa polskiego rozsiedlili się prowincyach, zawsze dostojnoscią prerogatyw szlacheckich i publicznych urzqdowan stopniami zaszczyceni� (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 305-309).
15 paždziemika 1819 r. heroldia wilenska potwierdzila szlaęhecką rodowi* tose Gabryela Zebrowskiego herbu Jasieiiczyk z synami: Jozefem, Wincentym
474

Jakubem i Kazimierzem oraz Tomasza z synarni: Janem, Kazimierzem, Jerzym i Stanisiawem, szlachcicow z powiatu oszmianskiego (CPAHL, f. 391, z. 1. nr 919, s. 55).
Drzewo genealogiczne rodu Žebrowskich, sporządzone w Wilnie w 1829 roku, jako protoplastę rodu wskazywato Bartlomieja Tomasza Žebrowskiego, kloty mial synow Mikolaja i Aleksandra; wnukow Franciszka i Stanislawa, pra- wnukow: Pawla, Jana, Jozefą, AJojzego, Ignacego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr
1775a, s. 98).
Wywod famiiii urodzonych z Surdowiczow Žebrowskich, zatwierdzony w Wil- nie w 1832 r,, stwierdzal, iž �famiiii tey przodkowie (...) w glębokiej starožyt- nošci dostoynošcią szlachecką uprzywilejowani, majątki ziemne za uslugi dla kraju i tronu polskiego poniesione od swych monarchdw nadane posiadali, ktore wespol z prerogatywami stanowi szlacheckiemu wtašciwemi w sukcesyi następ- com swym przestali.
A ei rozgalęzieni dosyč licznie, gdy dalsza od antecesorow na ich przcszia, na drobne częšci porozdzielali i ulegając kūlėjom zmiennej fortuny, gdy nie mogli sami utrzymač w swoim dzierženiu, wybyli zatem one obeym wespot z transaktami do takowych dobr naležnemi, a tem samym nie tylko takowe wy- zucie šią z dobr, ai e nadto wydarzone w czasie inkursyow przypadki nieszczę- sliwe, niszcząc wszystko, wywodzących się dziš pozbawily dowodow, a naybar- dziey przywilejow i nadan ai nadto wysoką procedencyą rodowitošci szlachec- kiey wykazad by mogących, ale jednak šlady dosyč dowodne onym pozostaly� (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3524).
Wywod famiiii urodzonych Žebrowskich herbu Jasienczyk z 1835 r. poda- wal, it ,,wzięty za protoplastę Adam Hrehorowicz Žebrowski jako aktualny szlachic (...) mial dziedziezne ziemne wlasnosci Ludziany Andrejance zwane w powiecie wilkomirskim� - w drugiej potowie XVII stulecia (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 182-183). Wielu Žebrowskich osiedlilo się takže na Podolu. W 1853 r, heroldia kiszyniowska potwierdzila rodowitošd szlachecką Liberego ignacego Žebrowskiego (.AĮfawitnyj spisok dworianskim rodam biessarabskoj gubernii, s. 10; Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju rodosiownuju knigu podolskoj gubernii, s. 36). Tam takže pieczętowali się herbem Jasienczyk. Za ich protoplastę uchodzil Daniel Adamowicz Žebrowski, towarzysz poezep- skiej sotni, ktorego odnotowano w archiwaliach w roku 1665 (por. W. Lukom- skij, W. Modzalewskij, Malorossijskij gierbownik, s. 53).
W XIX wieku Žebrowscy mieszkali w powiatach zawilejskim, lidzkim, wi- lenskim, trockim, oszmianskim, £więcianskim, wilkomierskim i w Wilnie. Na Bialej Rusi mieli m.in. dobra Gazopole kolo Borysowa. Jak podawat Spis zie- mian minskiej gubemi, w powiecie minskim naležaly do nich posiadlosci Rato- miel, Wroblewszczyzna, Kijowiec, Stog Kijowczyk, Tupalszczyzna. Niekt6rzy z Žebro wskich mieli znaczniejsze majątki, inni utrzymywali rodziny, uprawiając zawod kowala, šlusarza iub byli zwyklymį hreczkosiejami. Inni, w poszukiwa- niu chleba, zaciągali się na rosyjską stužbę panstwową i trafiali do Tyflisu, IVto- skwy, innych miast imperium.
W roku 1863 na wniosek general-gubematora zwolniony zostal ze shižby Romuald Žebrowski, lawnik minskiego sądu kryminalnego, radea tytulamy.
475

Wina jego polegala na tym, že byl autorėm projektu o przylączeniu gubemi min- skiej do Krolestwa Polskiego. �Zajmuje się obecnie ukladaniem listow dla pry- watnych osob� - donosil 6wczesny dokument policyjny (CPAHL, f. 378, P/o 1866, nr 181, s. 55). Auna i Wincenty Žebrowscy, zamieszkali w majątku Lipiu- ny w powiecie kowiehskim, od 1864 r. znajdowaii šią pod nadzoretn policji jako polscy patrioci (CPAHL, L 378, o. 1868, nr 228, s. 68 i in.). W grudniu 1864 r. Aleksander Žebrowski, syn Jozefą, z powiatu trockiego zvvrocil šią do kancelarii cara Aleksandra II z prošbą o potwierdzenie szlacheckiego pochodzenia (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1634, s. 100).
ŽEGŽDRA herbu Pomian. Zamieszkiwali na Kowienszczyžnie. Ich gniaz- dem ojczystym byly Žegždry (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 35).
ŽEJC (Žeicas) herbu Žejc i Lubicz. Dziedziczyli majątki w powiecie wit- komierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2, 488).
ŽEJMO (Žeima) herbu Sas. Miejscem ich osiedlenia byl powiat lidzki. Walerian Nekanda Trepka odmawial, swoim zwyczajem, rodzinie tej szlachec- twa. W Liber chamorum (s. 484-485) pisal: �Žejma zwa! šią na Žmudzi mlynar- ski syn. Ten byl za čiūrą u lisowczyk6w anno 1620 i na Šląsku i z tego się za- pomogl, že dal od Sieradza milą na wioskę za klika tysiący. Pojąi byl w kaliskim kraju Wyležyriską wdowę anno 1628, Droszewską z domu, z kilkorgiem dzieci. Miat na Žmudzi shižkę Lubanskiego Aleksandra od kilku lat. Od Zatora ten Lubaiiski byl.
Jak odstal od Žejmy, služyl w sieradzkiej ziemi p. Rogozinskiemu, a že znal rodziną jego [Žejmy] chlopską we Žmudzi ten Lubanski, czuwal nan dhigo za- gladzič go, aby go nie oslawil byč chlopem. Že raz wstąpil jadąc po drodze do tego Žejmy w mięsopusty anno 1630 z Wysctelskim niejakim do domu jego nad Wartą rzeką, rad mu byl w rzeczy, až potem w nocy do tej izby, gdzie im dal zloženie, wpadl z kilką czeladzi, haniebnie - špiącego zastawszy - porąbat i zawieš6 nocą do laša, strzeliė jeszcze w leb i zakopac kazal. Pan Rogozinski, dowiedziawszy się o zabiciu slugi Lubanskiego, kazal go wykopaė i protestacyą uczyniwszy oraz inkwizycyą, pozywal Žejmę, a Wy£cielski tež, co byl z Luban- skim natenczas u Žejmy, pozywal o więzienie swe i przewiodl prawo. Dal mu Žejma 200 zl�. Plotkarskie wywody wieloslownego autora są jednak, podobnie jak w wielu innych przypadkach, bezpodstawne.
ŽELAZO vėl ŽELAZNY (Geležis) herbu Jezierza i Rawicz. Zamieszkiwali w Matopolsce i w innych dzielnicach Rzeczypospolitej.
ŽELAZOWSKI (Želazovskis) herbu Jezierza. Užywali przydomki Cwik. Posiadali m.in. folwaxk Delbiszki w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 180-181).
ŽELECHOWSKI (Želechauskas) herbu Ciolek. Želechowscy osiedleni w Malopolsce Wschodniej Želechowscy pieczętowal: się godlem Cholewa.
476

Wywodzili šią z ziemi wiskiej, gdzie byli notowani juž okoio 1430 roku. W czasach nowozytnych zamieszkali licznie w okolicach Przemyšla i Lwowa.
Tomasz Swięcki {Hisloryczne pamiąiki znamienitych rodžiu i osöb dawnej Polski, t. II, s. 369) podawah �Zelechowski Stanislaw herbu Ciolek z Želecho- wa, Jądrzeja syn z Jadwigi, Hieronima Laskiego, wojewody sieradzkiego, cörki zrodzony, w jązykach obcych wielce biegly, odwazny wojownik, przy osadzeniu przez Mieleckiego Bohdana, wojewody, na hospodarstwie woloskim wiele do- kazywal. Benedykt, kanonik zamojski�.
�Zelechowski nazwal się - ironizowal Walerian Nekanda Trepka - miejski syn z Zelechowa, miasteczka pana Gostomskiego, wojewody mazowieckiego. Ten nazwany služyl u pana Plazy, starosty lubaczowskiego, circa 1620 i 1633. Pojąl byl szlachciankę pod Jaworowem ze 4 tysiąee i tamže mieszkal i 1633�.
ŽELEŽNICKI (Železnickas) herbu Zgraja. Ich rodowe siedziby znajdo- waly šią w powiecie brasiawskim.
ZELICHOWSKI (Želichovskis) herbu Ciolek. Dziedziczyli majątki na Wileftszczyznie, Žmudzi i Podolu (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, 2111, 2567). Niewykhiczone, že stanowili jeden rod z Zelechowskimi.
�Pan lantwojt� mohylewski Franc Zelichowski odnotowany zostai w doku- mentach magistratu tego miasta w styczniu 1578 roku, kiedy to na czele komisji mającej ziikwidowac nielegalny wyszynk alkoholu u pewnej szynkarki imie- niem Tomila �znaležli i zapieczatowali miodu kisloho boczku niepolnuju� (Isto- riko-jundiczeskije matieriafy, izwlieczionnyje iz aktowych ktiig gubernii witeb- skoj i mogilewskoj, t. VII, s. 309-310).
Adam Aleksander Želichowski, byly sędzia graniczny powiatu wilkomier- skiego, zamieszkal požniej we wlasnej kamienicy w Wilnie i oženiony z Julią Hryniewicz6wną, mial trzech synöw: Teodora, Antoniego i Jozefą oraz pięė cörek: Teodoru Olimpią, Heleną, Marią i Antoniną. W 1804 i 1835 roku wszy- scy oni uzyskali potwierdzenie starožytnego polskiego szlachectwa (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 3520).
W 1832 r. heroldia wilenska potwierdzila starožytną rodowitošč szlachecką Eustachego Zelichowskiego, syna Jana i Urszuli z Loyböw, wlascicieli mąjątku Powiryncie na Wilkomierszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 990, s. 54-57). Že- lichowcy zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta röwniez przez Zgromadze- nie Deputatöw Szlacheckich w Minsku 5 lipca 1802 oraz 21 paždziemika 1838 roku (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3883).
ZELIGOWSKI (Želigovskis) herbu Belina. M. Paszkiewicz i J. Kulczycki (Herby rodow polskich, s. 478) podawali, že byli tež Zeligowscy pieczątujący šią godlem Labądž. O Zeligowskich herbu Belina wzmiankowal natomiast Bole- slaw Starzynski w swym niewydanym herbarzu, przechowywanym w dziale rąkoptsow Biblioteki Jagielloriskiej w Krakowie.
Wywod famiiii urodzonych Zeligowskich herbu Belina z 20 VI 1802 r. stwierdzal, že �familia ta w dawnych czasiech urodzeniem szlacheckim zaszczy- cona bądąc, wszystkiemi wedlug prawa ojczystego kraju polskiego cieszyla šią
477

prerogatywami, jakož utworzywszy dawne swe siedlisko w wojewodztwie no- wogrodzkim na dziedzieznych ziemi posessyach� - przeniosla się następnie do powiatu pinskiego, gdzie Zeligowscy nabyii dobra Dubienie, Mohilno i Ja- strzembla. W XVIII wieku odgalęzili się tež na gubemię kijowską W 1802 r. duža grupa Zeligowskich uznana zostala za �aktualną i rodowitą szlachtę pol- ską�. Wpisano ich do pienvszej częšci ksiąg szlachty gubemi minskiej (Archi- wum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 391, z. 1, nr 32a, s. 197-199).
Przedstawiciele tej rodziny wzmiankowani są w przekazach archiwalnych od wieku XVII. Jan Zeligowski, ziemianin z powiatu pinskiego, odnotowany zostal w dokumentach z roku 1654 (AWAK, t. XV, s. 63-65, 75-76). W owcze- snych raporcie podsumowującym oplakane skutki kozackiej eskapady na pogra- nicze Rzeczypospoiitej czytamy: ,,Ja Jan Uszacki, jenerat Jego Krolewskiej Mo- šci powiatu pinskiego, zeznawam tym moim kwitem, iž roku teražnieyszego 1695, m-ca Decembra 28 dnia, mając ja przy sobie stronę dwoch szlachcicow, pana Bohdana a pana Jana Wysockich, [udalem się] do majętnosci y dworu Mutkowicz, w powiecie pinskim ležącego, tamže za okazaniem pana Jana Stani- slawa Zeligowskiego widzialem swimow trzy, w ktorych zamki poodbijane y drzwi pohipane.
Tam skrzyn trzy wielktch rozbitych prožnych, ¿adney rzeczy w nich nie masz. A w izbach, komorach w tym dworze piece pobite, okna pothiczone, w sal ach ul6w dwadziescia siedm, w ktorych pszczoty byly, znac, že swiezo pszczoly powydzierano, między ktoremi ulow cztery rozrąbanych jest.
Mianowal pan Zeligowski y pani maižonka jego, že w roku 1659, Decembra 19 dnia, Kozacy swawolni z Ukrainy do miasta Pinską napadtszy, potem dwory szlacheckie rabowali, na tenže czas y na dwor Mutkowicze naježdžając, rožney majętnošci y zboža pobrali y szkody na ziotych polskich pohora tysiąca uczyni- li� (AWAAT, t. XXXIV, s. 140-141 ).
Pod Akiem przywileju miasta Czaus krola Jana Kazimierza z roku 1666 widnieje wsrod innych podpis: , JCazimierz Leopold Zeligowski, podczaszy pin- ski, administrator mohylowski y rewizor". W kwietniu 1863 r. do niewoli rosyjskiej trafil po klęsce oddzialu Narbuta 14-letni powstaniec Jozef Zeligowski (Archiwnyje matieriaty Murawiewskogo Muzteja, t. II, s. 129). W grudniu 1867 r. Hektor Zeligowski, urodzony w Mariampolu w powiecie wilenskim, zostal zapisany w poczet mieszkancow Warszawy (CPAHL, f. 391, z, 7, nr 1206).
Zeligowscy znani byli od dawna z mqstwa i patriotyzmu. Z tego rodu wy- wodzit się wybitny dowodca wojskowy i polityk Lucjan Zeligowski (1865- 1947), wspolpracownik Jozefą Pilsudskiego, ktoremu w niesprzyjąjących oko- licznošciach historycznych przyszlo realizowac smiale wizje Marszalka, oraz poetą Edward Zeligowski (1816-1864).
¿ELNIĄ herbu Dąbrowa. Miejscem ich osiedlenia byl powiat kowienski (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 788).
ŽENKIEVV1CZ (Zenkevičius) herbu Potkozic. Starožytna rodzina rycerska od wiekow znana na Wilenszczyznie i Zmudzi. Oto obszemy fragment Gene- abgii rodziny tenkiewiczow, opracowanej przez Jerzego Zenkiewicza, pracow-
478

nika Uniwersytetu Mikolaja Koperniką w Toniniu, i udostępniony autorowi niniejszego herbarza.
�Wedhig szezątkowych danych najprawdopodobniej protoplastami Ženkie- wiczöw byli Zenowie pochodzący z Maiopolski lub Mazowsza, ktorzy w XV wieku po zbliženiu Polski z Wielkim Księstwern Litewskim przeniešti się na tereny öwczesnej Žmudzi, otrzymując tam wtosci z nadaii krölewskich.
W tych czasach byta to sytuacja charakterystyczna, ii znaczna częšč szlachty i mieszczanstwa, szczegolnie z gęsto zaludnionego Mazowsza i Mato- polski, dziqki bardzo dogodnym warunkom, zasiedlata m.in. stabo zaludnione tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Z nazwiska Zenow (Zenowicöw) rozwinęty się požniej takie nazwiska jak Zenowicz, Zienowicz czy Zieniewicz, o ktörych wspominali w swych herbarzach m.in. B. Paprocki, K. Niesiecki i W. Wielądek. Najprawdopodobniej z tego rdzenia wywodzi się nazwisko Zenkiewicz (...).
Zachowana rosyjska wzmianka urzędowa z 1857 r. mowi o rodzinie Žen- kiewjczöw herbu Pötkozic z powiatu rosiehskiego, wylegitymowanej w Cesar- stwie i zapisanej do ksiqgi szlachty gubemi kowiehskiej, Dokument z 6 czerwca 1877 roku, Swiadectwo uznania szlachectwa nr 32 wydane przez Departament Heroldii Rządzącego Senatu w Sankt Petersburg!! dla Franciszka Zenkiewicza, zamieszkalego w majątku Szafkoty w powiecie rosäenskim w gubemi kowien- skiej, sędziego ziemskiego, mowi o zaliczeniu rodu Zenkiewiczöw do szlachty rodowej - postanowieniem Szlacheckiego Zgromadzenia Przedstawicielskiego w Kownie wydanym 4 lutego 1877 roku i zatwierdzonym przez wspomniany Departament Heroldii 14 maja 1877 roku.
Rodzina Zenkiewiczöw byta blisko spokrewniona z wieloma znanymi rodami zamieszkującymi na Litwie, jak: Staniewiczowie, Bielscy, Butrymowie, Tyszkiewiczowie, Bielawscy, Wojtkiewiczowie i Szymkiewiczowie. Byiy to polskie rodziny osiadle od wiekow na Litwie, a dzieje ich przodkow sięgaty czqsto czasöw unii horodelskiej. Dalsi krewni lub spowinowaceni z rodziną Zenkiewiczöw to rodziny Paszkowskich, Nagurskich, Hurczynöw, Kierbedziöw, Koztowskich, Rakowskich i Urbanowiczow.
To między innymi za namową Stanislawa Kierbedzia, znanego budowni- czego mostöw oraz kolei i zaprzyjažnionego z Franciszkiem Zenkiew iczem, Jözef Zenkiewicz ukottczyl studia i podjąt pracę jako budowniczy kolei i drög w Cesarstwie Rosyjskim,
Zdecydowana większosč wymienionych rodzin ziemianskiqh w wyniku zda- rzen historycznych ulegla degradacji i zniknęta catkowicie z nadniemenskich ziem litewskich - Auksztoty i Žmudzi. Podobny ios spotkal rodzinę Zenkiewiczöw. Na początku XIX wieku przodkowie rodziny Zenkiewiczöw z Torunia zamieszkiwali na Žmudzi. Posiadali majątek w Szafkotach w powiecie rosien- skim. Piastowali rožne funkcje publiczne, m.in. sędzią ziemskim w powiecie rosienskim byt Franciszek Ženkiewicz.
W wyniku prowadzonej przez aparat carski polityki zmierzającej do dekla- sacji stanu szlacheckiego w zaborze rosyjskim oraz czynnego uczestnictwa rodziny Zenkiewiczöw w powstaniu styczniowym znaczna częšč ich majątku zo- stala skonfiskowana. Po powstaniu styczniowym pozostal w Szafkotach jedynie
479

niewielki folwark i mlyn. Rodzina, począwszy od II polowy XIX w., zmuszona byla dostosowac siq do nowych warunkow ekonomicznych.
Jej cztonkowie konczyli studja, giownie w Sankt Petersburgu, poswiqcali siq karierze inzyniersko-urzqdmczej (Wiadyslaw Zenkiewicz, Jozef Zenkiewicz) bądž znajdywali msejsce w hierarch� Kosciola katolickiego. M.in. Jan {?) Zenkiewicz by! pralatem polskiej parafii w Sankt Petersburgu,
W 1904 roku, po šlubie Jozefą Zenkiewicza z Marią z Bielskich, rodzina Zenkiewiczbw sprzedala folwark w Szafkotach į przeniosla siq do majątku Adamajcie, gmina Krože, powiat Rosienie. Powiqkszyia majątek, ktory wcze- šniej byi w!asnošcią rodziny Bielskich. Proces dalszego rozwoju i unowocze- šnienia gospodarki w majątku Adamajcie przerwal wybuch I wojny swiatowej.
Okres wojny i wybuch rewolucji bolszewickiej doprowadzil do kolejnej de- gradacji rodziny Zenkiewiczow. W 1915 roku Zenkiewiczowie zmuszeni byli opušcič majątek i wyjechac do Homla, gdzie przebywali do 1919 r. W trudnych chwilach pomocy udzieiila im rodzina Nagurskich. Dziqki temu udalo siq im ujšc spod wladzy bolszewickiej. Niemniej pobyt w Homlu to okres okropnošci I wojny i rewolucji bolszewickiej, przemarsze wojsk rosyjskich i niemieckich, glod, rabunki i walka o fizyczne przetrwanie.
Po I wojnie Zenkiewiczowie powrocili do swojego majątku Adamajcie na Zmudzi. Kolejny cios to nacjonalizacja przez Litwinow w latach 1922-1923 roku majątkow i okrojenie ich arealu do 80 ha. Rodzina Zenkiewiczow, podob- nie jak wiqkszosc Polakow w Repub lice Litewskiej, mimo szykan i skierowane- go przeciwko nim nacjonalizmu litewskiego � starala siq organizowad i rozwijac wlasne podstawy ekonomiczne, polskie žyde kulturalno-oswiatowe oraz związ- ki spoteczno-gospodarcze na Žmudzi.
Edward Zenkiewicz po studiach w Paryzu i Antwerpii podjąl pracq w pol- skim gimnazjum w Wiikomierzu. Witold Zenkiewicz dziqki pracowitosci Marii Zenkiewiczowej i swojej, kupil niedaleko Krož od rodziny Porazinskich majątek Gudete. Odbudowal w Gudelach gospodarkę rolną i rozwmąt stadninq koni. Utrzymywal nadal majątek w Adamajciach.
Rodzina ¿enkiewiczow w latach trzydziestych aktywnie uczestniczyla w žydu polskich organizacji jak Towarzystwo �Pochodnia�, �Jutrzenka� w Ro- sieniach, �Oswiata� w Wiikomierzu i Klub Sportowy �Sparta�. Witold Zenkiewicz byl znanym w powiatach rosiehskim, witkomierskim i taurogskim organizatorėm imprez kulturalno-sportowych i baldw dobroczynnych, z ktbrych do- chod przeznaczano na wspieranie dziatalnošci polskich organizacji i polskiego gimnazjum w Wiikomierzu.
W okresie II wojny Swiatowej Edward i Witold ¿enkiewiczowie aktywnie uczestniczyli w polskim ruchu konspiracyjnym. W 1941 roku ukrywali siq i uniknqli szczqsliwie wywbzek sowieckich. Požniej zorganizowali siatkq AK w ramach Podokrqgu Kowienskiego ZWZ AK. Witold Zenkiewicz mianowany przez tącznika AK na ziemiq kowienską - Teodora Nagurskiego - dowodcq grupy AK na powiat Taurogi, utworzyl siatkq celem przerzutow broni do Okrq- gu Wilenskiego AK oraz uciekinierow i wojskowych na trasie pomiqdzy Prusa- mi Wschodnimi a Wilnem.
Majątek Gudele Zenkiewiczow stanowil wazny punkt konspiracyjno- przerzutowy, wspoldzialający z podobnym punktem w majątku Bolcze rodziny
480

Wielhorskich. Do Gudei często przyježdžala tączniczka z Okrągu Wilenskiego AK, corka gen. Bietnackiego � Zofla. W 1944 r. przed nadejšciem frontu so- wieckiego Gudele byly punktem oparcia i schronieniem dla kilkudziesięciu Po- lakow, gtownie z Wilehszczyzny.
W paždziemiku 1944 roku przed grožbą nadciągającego frontu sowieckiego i wywozek rodzina Ženkiewicz6w wyjechala do Polski, pozostawiając caly do- robek swojego žydą i poprzednich pokolen. W Polsce osiadla pod Žninem na ziemi patuckiej. Traktowali to jako stan przejsciowy. Wierzyli, jak większošč przybyszow z Kresow Wschodnich, w powrot do rodzinnych stron. Wiarą tą utracili ostatecznie w latach szeščdziesiątych. Kolejne pokolenie rodziny Žen- kiewiczow wychowalo šią w warunkach powojennych. Osiadlo w Toniniu i utrzymuje tradycje rodzinne i pamięč o przodkach.
Linia žmudzka rodziny: Kazimierz Zenkiewicz, ur. w 1786 r., zm. w 1856 r., wlasciciel majątku Szafkoty, powiat rosienski, gubernia kowienska. Franciszek Zenkiewicz, syn Kazimierza, ur. 1825 r., zm. 1889 r. oženiony z Elžbietą (?) zTyszkiewiczow. Gospodarowal w rodzinnym majątku w Szafkotach. Sądzia ziemski powiatu rosienskiego. Wspieral aktywnie pov/stanie styczniowe na Žimidzi. Po powstaniu cząšč majątku ulegla konfiskacie. Pozostal mlyn i folwark. Pochowany w Szafkotach. Miat brata Jana (?), pralata polskiej parafii w Sankt Pe- tersburgu. Jan (?) Zenkiewicz wspieral finansowo studia Jozefą i Wladyslawa Žen- kiewiezow w Sankt Petersburgu.
J6zef Zenkiewicz, syn Franciszka i Elzbiety (?) z Tyszkiewiczdw herbu Le- liwa, ur. 1860 r., zginąl w 1911 r. llkohczyl gimnazjum w Szawlach i studia techniczne w Sankt Petersburgu. Oženiony z Marią z Bielskich (1871-1958), ktorej ojeiee Mamert Miron Bielski byl prawnikiem i piastowai stanowisko se- kretarza w Dumie, Byl wfascicielem majątku Adamajcie oraz folwarkow Dy- dweje i Lauksminiszki w powiecie rosiehskim.
Jozef Zenkiewicz byl budowniezym drog i kolei, W požniejszym o krėsi e byt naczelnym inžynierem nadzoru budowy Kolei Transsyberyjsktej Moskwa - Wladywostok w Srodkowej Syberii (Krasnojarsk, Blagowieszczensk). Zgi- nąt postrzelony podezas napadu na budowniezyeh kolei przez bandą niedaleko Bajkaiu. Pochowany w rodzinnych Szafkotach. Odznaczony posmiertnie przez cara. Tytulamy general-major drog i komunikaeji. Jozef Zenkiewicz posiadal następujące rodzenstwo: Wtadyslaw (1865-1906, urządnik w Sankt Petersburgu), Wincenty (1867-1907, administrator majątku), Wincenta (1868-?, zamąž- na za Antonim Myszejką, Antonina (1869-?, zamąžna za Januszem Paszkow- skim).
Witold Zenkiewicz; syn Jozefą i Marii z Bielskich, ur, w 1907 r. w Sankt Petersburgu, zm. 1995 r. Ukohczyl polskie gimnazjum w Poniewiezu i pogimna- zjalną szkolą rolniczą w Wieprzach k, Wtlkomierza. Odbyl praktyką rolniczą w niemieckim majątku pod Tylžą. Wlasciciel majątku Gudele i stadniny koni kolo Krož. Aktywny dzialacz polonijny na Žmudzi. Po II wojnie osiadly pod Žninem w woj. bydgoskim. Oženiony z Haliną Anną Staniewicz (ur. 1921 r,), herbu Gozdawa, ktorej ojeiee Zygmunt Staniewicz byl prawnikiem i adwokatem w Poniewiezu (posiadal majątek Nowa Dola, aktywny polski dzialacz z grupy �zubrow� na Litwie Kowienskiej).
481

Witold Zenkiewicz mial brata Edwarda (1905-1965), ktory ukonczyl Wyz- szą Szkolą Handlową w Antwerpii {Institut Superieur de Commerce d'Anvers), apotem by! nauczycielem gimnazjum polskiego w Wilkomierzu, dzialaczem oSwiatowym, aktywnym cztonkiem ZWZ AK; šcisle wspolpracowal z prof, Teodoram Nagurskim - wiceprezydentem Wilna i ekonomistą.
Jerzy Ženki ewicz, syn Witolda i Haliny Anny ze Staniewiczow herbu Go- zdawa, ur. 1950 r. w Toniniu, absolwent Politechniki Gdanskiej, elektronik i informatyk. Pracowat w Geofizyce Torun, požniej dyrektor Centrum Oblicze- niowego Uniwersytetu M. Kopemika, odbyl specjalistyczne staže w Norwegii, Anglii i USA, czlonek založyciel międzynarodowego stowarzyszenia Internet Society, autor kilkudziesięciti publikacji. Oženiony z Ireną Bączkowską (ur. 1956 r., ekonomistka).
Jerzy Zenkiewicz ma nastąpujące rodzenstwo: Marian (ur. 1945 r., absolwent Politechniki Gdanskiej i UMK w Toniniu, dr hab. i profesor Wyzszej Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy, pose! trzech kadencji sejmu, senator RP, oženiony z Renatą Gorczycą, Irena (ur. 1957 r,, absolwentka AWF w Gdansku, nauczycielka), Stanislaw (ur. 1961, zm. 1974). Marek i Madej Zenkiewiezowie, synowie Jerzego i Ireny z Bączkowskich, ur. 1980 r. i 1984 r., zamieszkali w Toniniu�,
ŽEROMSKĮ (Žeromskis) herbu Gryf, Godziemba, Korab, Nowina, Pobdg. Na Kresach uzywali najcząšciej herbu Jelita. O Zeromskich herbu Godziemba, Gryf, Korab i Nowina wzmiankowal Boleslaw Starzynski w swym herbarzu, ktorego rękopis przechowywany jest w dziale rękopisow Biblioteki Jagiellon- skiej w Krakow ie.
Wojciech Wijuk Kojalowicz pi sal o Zeromskich Korabach: �Zeromskich dom z Korony w wojewodztwie wilenskim. Kazimierz Chwalibbg Žeromskį, stolnik wileiiski, starosta opeski, ciecierski; marszalek wojsk Wielkiego Księ- stwa Litewskiego 1662. Synowie jego: Aleksander, zabity od swoich związko-
wych 1662".
Tomasz Šwiącki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob davmej Polski, t. II, s. 370) zanotowal: �Žeromskį. Chwalibog Žeromskį, stolnik wilen- ski, starosta opeski i ciecierski, porucznik pod hussarską chorągwią Wincentego Gosiewskiego, hetman a polnego, podczas oblęženia zamku wilenskiego regi- mentarz, wojskiem litewskim dowodzący; pod Kuliszkami do zwyciąstwa przy- czynil šią, od związkowych žohuerzy zabity".
Walerian Nekanda Trepka (Liber gene rationis plebeanorum, s. 484) znal kilku Žeromskich, jego zdaniem, nieszlachcicbw: Žeromskį nazwai šią Waw- rzyniec, chlopski syn z Ciekanowa; od opactwa sulejowskiego ta wioska. Tego Wawrzynca wziąl by! anno 1613 konfederat moskiewski shižyč sobie, przy kt6- rym tak bardzo szarpai w koronnych panstwach albo raczej odzieral, z ktdrego žeru nazwai šią Žeromskim�.
Žeromscy herbu Jelita potwierdzeni zostali jako rodowita szlachta polska przez heroldią witebską w 1835 r. (CPAHL, f 391, z. 6, nr 609, s. 135).
ŽER]\OWlCZ (Žernavičius) herbu Rola. Zamieszkiwali na Wilehszczyznie.
482

ŽLOBICKI (Žlobickis) herbu Leliwa. Dziedziczyli dobra ziemskie w po- wiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3515).
¿MITROWSKI (Žmitrauskas) herbu Waga, Icb rodowe siedziby znajdo- waly šią w powiecie braslawskim.
ŽMUJDECKI (Žmuideckis) herbu Pomian. Posiadali majątki w powiecie wilenskim.
¿OCHOWSKJ (Žochauskas) herbu Brodzicz. Zbigniew Leszczyc w dziele Herby sdachty polskiej wymienial Zochowskich w szeregu rodôw pieczątųjących šią godlem Brodzic. Takže Polska encyklopedia szladiecka (t. XII, s. 362) podaje: �Zochowski herbu Brodzicz, 1500; 1782 ponownie; Žochy powiat ciechanowski, bielski-podlaski, miftski, oéwiçcimski. Z tej rodziny: Adryan z Krakowa, 1674 ka- nonik wiznehski; Cyprian, 1674-1693 arcybiskup potocki, metropolitą ruski".
Jan Bohdanowicz-Dworzecki w niewydanym Herbaria szlachty liiewsktej pisal � Zochowskich herbu Brodzic odmienny (bez pierscienia): � nich 1602 Krzysztof, paroch wilenski i rudomiiiski; 1618 Wîodzimierz - w Wilnie; 1637 Walenty, pleban jasionowski. Požniej takže na Polocczyžnie - Cyprian na Wiel- kich i Matych Žochach, biskup htcki i ostrogski, metropolitą kijowski�.
Zochowscy spokrewnieni byli z takimi kresowymi domami szlacheckimi, jak; Bielikowiczowie, Czyzowie, Zabloccy, Kollontajowie, Kozielscy, Winiar- scy (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 86). Nie przcszkodzilo to jednak staropol- skiemu plotkarzowi w množeniu odbierających im czešč kalumnii.
�Zochowscy nazwali się dwaj bracia - pisal Walerian Nekanda Trepka w XVII wieku - chlopscy synkowie z Zuchowa, wsi w Podgorzu Rzemienia. Ci uczyli šią w Sandomierzu circa 1625, potem anno 1629 do Krakowa przywędrowali; uczyli šią przy szkole �� Maryjej, Starszy mial lat 22. Mlodszy Wojtek mial 19 w tem roku 1629, wąsy puszczaly się îm. Do kancelaryjej udač šią myšleli, a potem za szlachtą�,
ŽODAN (Zodanas) herbu Leliwa. Ich rodowe posiadlosci znajdowaly šią w powiecie telszewskim na Zmudzi,
ŽODEJKO (Žadeika) herbu Odrowąž. Zamieszkiwali na Kowienszczyznie i Wiîenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 44).
ŽOLPA herbu Jastrząbiec. Dziedziczyli dobra ziemskie na Kowienszczyznie i Wiîenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr2567, s. 26-27).
ŽOLĄDŽ (Gilis) herbu Syrokomla. Przynaležnošč tej rodziny do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia wiîenska w 1800 roku (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 18, s. 13).
¿OLKOWSK1 (Zaikauskas) herbu Jastrząbiec (powiat wilenski) i Doląga (powiat tidzki).
483

ZOLTKIEWICZ (ŽaltkeviČius) herbu Jastrzębiec. Rodowe siedziby mieli na Wilenszezyznie.
ŽOMOJTEL (Žemaitis) herbu Junosza. Dziedziczyii majątki ziemskie w powiatach lidzkim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3509).
ŽONGOLLOYVICZ (Žangalavičius) herbu Leliwa i Odyniec. Znani byli na Wilebszczyinie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 935, 2567). Najliczniej zamieszkiwaii w powiatach wilkomierskim, poniewieskim i szawelskim (CPAHL, f. 708, z. 2. nr3l9,927, 1694,2157, 2360).
ŽORAWOWICZ (Gervelis) herbu Druck. Ich rodowe siedziby znajdowaly się na Wilenszezyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 716).
ZORAWSK1 (Žoravskis) herbu Trzaska. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat lidzki.
ŽOROMSK1 (Žoromskis) herbu Korab i Pobog. Dziedziczyii dobra w po- wiecie rosienskim (CPAHL, f�. 391,2. 8, nr 33, 60).
ŽUBR (Stumbras) herbu Sas. Zamieszkiwaii w okolicach Halicza.
ZUBRAWSKI (Žubravskis) herbu Šlepowron. Posiadali majątki w powie- cie lidzkim.
¿UBREWICZ (Stumbraitis) herbu Paprzyca. Miejscem ich osiedlenia byl po wiat szawelski.
ŽUDYCKI (Žudickas) herbu Lubicz. Mieli majątki na Kowienszczyznie i Wi- lenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 10).
ŽŪK (Žukas, Vabalas) herbu Leliwa, Ogonczyk, Trąby, Pobog, Šlepo- wron. Niekiedy uzywali przydomku Dudar. Zamieszkiwaii w powiatach troc- kim, oszmianskim, polockim, wilenskim, wilkomierskim oraz w dzielnicy Wilna zwanej Antokol (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1690; f. 391, z. 9, nr 2782. s. 71). W XVIII i XIX wieku Zukowie posiadali np. drobne majątnošci w parafii poru- dominskiej w powiecie wilenskim, w kluczu Kompy w powiecie trockim.
Zukowie herbu Slepowron (jak podawal Boleslaw Starzynski w swym nie- wydanym herbarzu) znani byli w Wielkim Księstwie Litewskim jeszcze przed rokiem 1526 (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rękopisow, 7014-IH, s. 65). Jak podkreslono w zapisie heroldii wilenskiej z 1797 roku, �imię Zuköw szlachetnej rodowitofoi tytulem zaszczycone od dawnych czasöw będąc, užy- wato wszelkich prerogatyw, szlacheckiemu dozwolonych stanowi�. Zukowie byli spokrewnieni przez malzenstwa m.in. z Lenkiewiczami, Sobolewskimi, Mickiewiczami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3504, s. 1-47).
484

ZUKOWSKI (Žukauskas) herbu Zukowski, Gryf, Junosza, Kosciesza, Sas, Jastrzębiec, Prus III, Nieczuja, Korona Margrabska, įlepowron, Waga, Prus, Wszystkie te rodziny pochodzily z województwa podlaskiego lub z Mazowsza, cbociaž dose wczesnie osiedlity się tež na ziemiach Wielkiego Księstwa Litew- skiego - na Litwìe, Biatej Rusi, Žmudzi, Ukrainie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 8, 12, 18, 709, 1623, 2754 i in.)
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t, IV, s. 760-761) znat Zukowskich herbu Gryf (z Krakowskiego, osiedlonych na Litwìe od 1399; slynnych z udziahi w walkach z Tatarami), Jastrzębiec i Junosza (z Podlaskiego) oraz Pms III - zamieszkalych w województwie jdockim, W. Wittyg pisal o trzech rodzinach Zukowskich; herbu Nieczuja (Sandomierskie), herbu Ogonczyk (koto Wolko- wyska), herbu Prus I {woj. plockie).
Inne ¿ròdio genealogiczne podawalo: �Fabian Zukowski sprawowal w roku 1731 urząd skarbnika zi ein i liwskiej. Antoni z Zukowa Zukowski, czesznik ki- jowski, w roku 1732 na sejmiku województwa sandomierskiego, jako asessor z zierai stęžyckiej, zasiadal� - ci Zukowscy pieczętawali się herbem Jastrzębiec (Herbari rodzin szladieckich Królestwa Polskiego, cz. 2, s. 186). Zukowscy mieszkający na Podolu uchodzili za starožytną szlachtę polską {Spisok dworian wniesiotmych w dworianskuju rodoslownuju knigu podolskoj gubernii, s. 223).
Wywódfamili urodzonych Zukowskich herbu Junosza z roku 1799, podawal, že �familia ta przed unią Korony Polskiej z Wielkim Xięstwem Litewskim ro- dowitoscią szlachecką zaszczycona, iiezne w rožnych wojewódzlwach i powia- tach Wielkiego Xięstwa Litewskiego posiadala dobra, že z tej famiìii Lawryn, czyii Wawrzyniec Jakubowicz Junosza Zukowski po ojeu swym Jakubie dobra Podhorowia w pow. wilehskim, Polany w pow. oszmianskim, Sedelniki w trockini dziedziczyl.
Prawem zamiennym między nim a Zygmuntem Lukaszewiczem Swirskim w roku 1562 o częšci tychže dóbr zawartym, okazano; že syn jego Pawel zosta- wit syna Jakuba Zukowskiego�. Ci wlasnie - jak się pisali - �z Lešna Zukowscy� lieznie osiedlili się w pózniejszych wiekach w najdalszych zakątkach ziem kresowych (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1061, s. 310-313),
Tomasz Šwięcki w dziele Historyczne pamiątki znamienitych rodžiu i osób dawnej Polski (t. II, s. 377) zanotowal: �Žukowski Rezeslaniec herbu Junosza z województwa podlaskiego, syn Stanislawa, urodzony ze Skolimowskiej, wslawil się bohaterskimi czynami w Węgrzech. Zukowski Walenty herbu Prus z Plockiego w wyprawie przeciw Skinder Paszy polegi Tomasz, stawając jako žolnierz W wielu potrzebach, w niewolę wzięty, siedm lat więzy cierpial. Woj- ciech Maksymilian, poborca województwa sandomierskiego, bywal w roku 1628 i 1633 poslem na sejiny i deputatėm po dwakroc na Trybunal Koronny; dia bie- giosci swej w nauce prawa do poprawy ustaw koronnych wyznaczony�.
Pan Sebestyan Zukowski figuruje w księgach sądu grodzieiiskiego jako ¿wia- dek w roku 1541 {AWAK, t. XVII, s. 238). Feliks Zukowski herbu Sas jest wspo- mniany przez Metrykę koronną 30 kwietnia 1537 r. (Wladyslaw Semkowicz, Wy- wody szlachectwa, nr 283). Lawryn Zukowski by! wolkowyskim ptsarzem ziem- skim w 1609 roku. Wojciech Maksymilian Zukowski z Zukowa, czešnik plocki, sędzia kapturowy chęcinski, w 1632 r. podpisal akt elekcji Wladyslawa IV (VL,
485

t. III, s. 366). 4 pazdziemika 1765 roku do pospolitego raszenia obywateli powiatu grodzienskiego między innymi stanąl ,jegomošč pan Jerzy Zukowski na koniu kary ra, z dobrym moderunkiern do woyny zgodnym� {AWAK, t. VII, s. 409),
Henryk Žukowski od 1825 do 1831 roko uczyt siį sztuki rysunku na Wszechnicy Wilenskiej, okazując przy nienagannym zachowaniu się dobre po- stępy w nauce (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 839, s. 137). Po studiach otrzymai nastę- pujący dyplom: Auspiciis augustissimi et potentissimi Imperatoris Nicolai I., Russorum Autocratoris etc., etc., etc. Cum nobilis Hernicus Francisci filius Zukowski, studiorum curriculo in Gymnasio Vilnensi emenso, in Civium hujus Caesareae Litterarum Universitatis Vilnensis numerum adscripttis, in Ordine Professorum Litteraturae et Artium elegantiorum: Litteraturae Latinae, Rossicae et Franco-Gallicae, Linguae Graecae et Slavonicae, Rhetoricae et Poesi, gram- maicae universali, Historiae Universali et Rossicae, nec non Logicae; trium annorum spatio multam et assiduam operam dederit, atque in examinibus diligentiam suam et processus Praeceptoribus suis adeo probaverit, ut ad formulam legis 22. de conferendorum honorum academicorum ratione modoque die VII, Maii Anni MDCCCXXXI1 Professorum Ordinis Ethico-Philologici suffragiis Studiosi actualis gradum et honorem meruisse judicaretur.
Nos proinde, ea, qua pollemus, auctoritate, eumdem Henricum Zukowski Studiosum actualem in Ordine Ethico-philologico renuntiamus ac declaramus, atque Xll-ae civium classi adscriptum, cunctis juribus atque commodis huic loco et ordini propriis, eumdem gaudere testamur. In cujus rei fidem Diploma hoc publicum, manu nostra subscriptum sigilloque Universitatis munitum eidem dedimus. Vibiae in Aedibus Academicis Anno MDCCCXXXII die XXX mensis Maii. N. 1399 (CPAHL, f. 72L, z. 1, nr 839, s. 158).
W 1832 r. rodowitosc szlachecka Zukowskich potwierdzona zostaia przez hero! di ę w Warszawie (AGAD w Warszawie, Akta Heroldii Krolestwa Polskie- go, s. 24, k. 12, s. 10). Zukowscy potwierdzeni zostali jako rodowita szlachta takže przez heroldią wilensk^m.in. w 1833 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1623, s. 91). Z tej rodziny pochodzil artysta malarz Stanisiaw Zukowski (1873-1944), jak tež wielu wybitnych tworcow kultury na Litwie, Bialorusi i w Rosji.
ŽUPRANSKI (Župranskis) herbu Abdank. Miejscem ich osiedlenia byl powiat oszmianski,
ŽUROMSKI (Žuromskis) herbu Jelita. Dziedziczyli dobra w powiataoh wiikomierskim, oszmianskim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3499).
ZUROWSKI (Žurovskis) herbu Leliwa. Pisali się �z Zurowiczek�. Gniaz- do rodowe mieli na ziemi halickiej.
ZUTOWT (Žutautas) herbu Grzymala. Osiedleni byli na Kowienszczyznie i Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 16).
ZWANSKI LUSKANOS (Žvanskis) herbu Rawicz. Ich przynaležnoši do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia witebska w 1835 r.
486

ŽWINKLEWICZ (Žvinklevičius). Dawna rodzina rycerska osiadla na Kowie6szczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2567, s. 48).
ŽYCHOROWlCZ (Žiehorovičius) herbu Polkozic. Mieli majątki w po- wiecie lidzkim.
ŽYDANOWICZ (Židanavičius) herbu Lubicz. Dawny i waleczny rod ry- cerski. W XVII w. Žydanowiczowie posiadali Porudominą w povviecie trockim. 30 stycznia 1837 r. zostali potwierdzeni jako rodowita sziachta przez heroldię wį]ehską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 143-145).
ŽYDECKI (Žideckis) herbu Junosza. Miejscem ich osiedlenia byl povviat kobrynski.
ŽYDOWICZ (Židavičius) herbu Lubicz. Znani byli 6d wiek6w w Mato- polsce i na Litwie.
ŽYDOWO vėl ŽYDOWA (Židovas) herbu Lubicz. Posiadali majętnošci w Malopolsce. Wspominai o nich Sylwester Korvvin-Kruczkovvski w ksiąžce Poczet Polakom wyniesionych do godnošci szlacheckiej przez monarchovv au- striackich,
ŽYDOWSKl (Židauskas) herbu Doliwa i Nalęcz. Rodowita sziachta na Rusi Czenvonej. O Žydowskich herbu Doliwa wspominal Bolestavv Starzynski w swym rękopišmiennytn herbarzu przechowywanym w dziale rękopisow Bi- blioteki Jagiellonskiej w Krakowie, Natomiast Sylwester Korwin-Kruczkowski
(Poczei Po!akow wyniesionych do godnošci szlacheckiej przez monarchow au- Hriackich, s. 52) informowai takže o panach Žydowskich herbu Poraj i Jastrzę- biec osiedlonych w Malopolsce.
ŽYDYKOVVICZ (Židikavičius) herbu Sas. W žrodlach archiwalnych no- towani byli od XVI wieku.
ŽrYLEWICZ (Žilevičius) herbu Lab^dz. Ci zamieszkiwali w powiecie sza- welskim na Žmudzi, Byli jeszcze Žylewiczowie herbu Lubicz. 2ylewiczowie znani byli w Wieikim Księstwie Litewskim jeszcze za ksiącia Witolda Wielkie- go. Posiadali liczne dobra w powiatach wi]enskim i rosieiiskim. 24 wrzesnia 1837 roku potwierdzeni zostali jako rodowita sziachta przez heroldię wilehską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 151-154).
ŽYLIC2 (Žiličius) herbu Lubicz. Znani byli na ziemiach Wielkiego Księ- stwa Litewskiego od XVI wieku.
ŽYLINSKI (Žilinskas) herbu Lubicz, Ciolek, Pogon odm., Janina. Węgier- skie žrodlo heraldyczne podawalo o nich: �Žylinski herbu Pogon Ruska. Od 1500 r. w Smolensku. Ruska rodzina ksiąžęca wywodząca się od wielkiego księ-
487

čia Ruryka z gaiązi kniaziów smoleñskich. Zaprzestali uzywania tytulu ksiąžę- cegó" (Stefan graf von Szydlow-Szydlowski, Nikolaus R. von Pastinszky, Der poinische und litauische Hochadel, s. 106). Obszczij gierbownik dworianskich rodow Wsierossijskoj Impierii (t. VII, s. 142) oznajmíaí: �Familia Žylinskich proischodit iz smolenskogo szlachectwa�.
Polska encyklopedia szlachedw (t, I, 5. 249) informowata podobnie: �Žylin- scy. Rodzina ksiąžęca, szczepu Ruryka, galąž w. ks. smoleñskich, byli na Biatej Rusi w XVII w.� Jak się wydaje, bylo kilkanaácie róznych rodzin tego imienia, pieczętujących się mžnymi godlami. O Žylinskich herbu Ciolek Herbari rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego (cz. 1, s. 136) podavval: �Žylinscy, pochodzą od Mateusza Žylinskiego, obožnego wotkowyskiego, któremu król polski Augusi III w roku 1735 folwark Khisowszczyzna na dziedzictwo nada!".
Wywádfamüii urodzonych Žylinskich herbu Lubicz, sporządzony w Minsku w marcu 1802 roku, stwierdzal, ¿e �ta familia (...) od naydawnieyszych czasów polskich kleynotem szlachectwa będąc zaszczyconą, wszystkich z praw pozwo- lonych temu stanowi uzywala przywilejów�. Z dokumentu wynika równiez, že Žylinscy spokrewnieni byli z Suszczewskimi, Maszewskimi, Lichodziejewski- mi, Domejkami, Swiderskimi i innąszlachtąkresową,
W 1802 roku Dominik, Mikolaj, Tomasz, Franciszek, Antoni, Jan, Józef, Jakub, Wincenty, Karo] i inni Žylinscy uznani zostali przez Deputację Wywo- dową za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� j wpisani do częsci pierwszej ksiąg szlacheckich gubemi miñskiej (Archiwum Narodowe Bi alo rus i w Minsku, f. 319, z. 2, nr 1076).
Žylinscy herbu Janina od XVII wieku dziedziczyli majątek Bitowtowicze w powiecie trockim. Protoplasta rodu Stefan Žyiinski miaf synów Więclawa i Samuela, a ci odpowiednio pozostawili potomków Aleksandra i Ludwika, od których wywodzily się dwie linie tej znakomitej rodziny (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1388, s. 1-203).
W 1832 roku Szlachecka Deputacja Wileñska potwierdzila starodawnosc i szlachecką rodowitosc familii Žylinskich herbu Janina, wywodząc ich od Wen- clawa i Samuela Stefanowiczów Žylinskich, odnotowanych w roku 1666 w trockich księgach grodzkich. Wenclaw mial syna Aleksandra Jana, a Samuel syna Ludwika. Ci równiez pozostawili męskich potomków (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, s. 84-86).
W dawnych przekazach archiwalnych, pochodzących z początku XVI wieku, zawarte są liczne wzmianki o reprezentantach domu Žylinskich. Kniaziowie Jan i Bazyii Žylinscy figų rują w księgach buchalteryjnych Wielkiego Księstwa Litew- skiego z lat 1506-15Í1 (Russkaja ¡storiczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 660). �Kniaž Wasilej Žyiinski majet stawic dwa konie� - postanawial sejm wileñski w 1528 roku w uchwale o pospolitym mszeniu. Pan Mikolaj Žyiinski i jego zona Alena wspomnia- ni są przez księgi magistratu wíleñskiego 1 kwietnia 1592 r, (A WAJT, t. XX, s. 71),
W archiwum zachowalo się Przyznanie prawa zasíawnego od kniazia Žylinskiego jašnie wieimoinemu panų Starosielskiemu na majętnosč Wielidzicze od Tulowia odlączoną danego z 7 czerwca 1594, w którym ksiąžę Andrzej Žylin- ski, wojski witebski, poáwiadcza, ii zaciągnąl dhig �pięčset kop groszy liczby Í monety, z dawna w Wielkim Ksiqstwie Litewskim zwyktych� u Balcera Staro-
488

sielskiego, witebskiego sQdziego ziemskiego, i obiecuje mu splacic te naleznosc w scisle okreslonym czasie. Tenze ksi^zq wyst^puje w niektorych innych doku- mentach pisanych cyrylic^, jako Zylenski (np. w doniesieniu Krzysztofa Rusien- ca o wytyczeniu granicy miqdzy posiadlosciami kniazia Zyfenskiego wfasnie a dziedzinami Jana Chrapowickiego, witebskiego chor^zego grodzkiego z 7 czerwca 1592 roku).
,fenerat Pawet Zylinski�' odnotowany zostal w jednym z zapisow magistratu brzeskiego z 1666 r. {AWAK, t. V, s. 39). Waclaw Zylinski byl piecz^ta- rzem wojewodztwa trockiego w 1666 roku {AWAK, t. XXXI, s. 386-387). Na- zwisko to nosili i Tatarzy litewscy. W 1672 r. w trockich ksiqgach ziemskich zapisano bowiem kniazia Szachmancera Achmiecjewicza Zylinskiego i jego zonq Szuchne Wilkamanowne {AWAK, t. XXXI, s. 426). W 1707 roku witebskie ksiqgi grodzkie wymieniaj^ pana Zylinskiego, wlasciciela dobr Bobry. Bojar Zylinski byl natomiast wtascicielem gruntow w okolicy miasteczka Zyrowice w 1751 roku {AWAK, t. Xlf. s. 31).
Jozef Zylinski podpisal uchwalq grodzienskiego sejmiku szlacheckiego 19 kwietnia 1764 r. {AWAK, t. VII. s. 344). Wincenty ¿ylinski byl majstrem ruszni- karskim w Wilnie w roku 1789 {AWAK, t. X, s. 537). Ks. Jan Zylinski, honoro- wy kanonik minski, w roku szkolnym 1822/23 pelnit funkcje kapelana gimna- zjum w Minsku (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 26, s. 16).
Senat i rektor Wszechnjcy Wilenskiej w 1827 r. wydali Hipolitowi Zylin- skiemu nast^puj^ce swiadectwo: Auspiciis augustissimi et potentissimi Imperatoris Nicolai I, Russorum Autocratoris etc. etc. etc. Quum nobilis Hippolytus Ludovici filius Zylinski, studiorum curriculo in Gymnasio Vilnensi emenso, ante die XVII Septembris anni MDCCCXXll in Civium hujus Caesareae Litterarum Universitatis Vilnensis numerum adscriptus, in ordine Professorum scientiarum physico-maihematicarum Physicae, Chemiae, Zoologiae, Botanicae, Mineralo- giae, Algebrae, Geometriae ana lyricae, Calculo differentiati et integrati, Geode- siae, Astronomiae et Architecturae, per quadriennium inultam et assiduam operam dederit, atque in examinibus semestribus diligentiam suam et processus praeceptoribus suis adeo probaverit, ut ordinis scientiarum physico- maihematicarum die XIX Junii Anni MDCCCXVIII lata sententia Candidati gradum et honorem meruisse judicaretur.
Nos proinde, ea, qua pollemus, auctoritate eumdem Hippolytum Zylinski Candidatum in Ordine physico-mathematico creamus ac renuntiamus atque proinde in XII Civium classem referimus cunctisque juribus atque commodis huic gradui et ordini propriis gaudere testamur. In cujus rei fidem diploma hoc publicum, manu nostra subscriptum sigilloque Universitatis munitum eidem dedimus. Vilnae in aedibus academicis anni MDCCCXXVH die XXIV mensis Aprilis (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 834, s. 24).
Wincenty Zylinski, mieszkaj^cy w majitiku Lejpnny w powiecie wilenskim, od stycznia 1832 r. znajdowal si$ pod tajnym nadzorem policji za udzial w po- wstaniu listopadowym (CPAHL, f. 378, op. 1840, nr 174, s, 40), Wedtug danych z 1846 roku Jozef Zyl iri ski, syn Benedykta, lat 32, wyznania rzymskokatolickie- go, byl wraz z rodzicami wspdtwlascicielem maj^tku Roszanowo w powiecie tiockim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1183),
489

W latach 1840-1856 ziemianin z powiatu wiikomierskiego Michai Žylinski, wspolwlašdciel miasteczka Šredniki, procesowai šią ze swymi krewnymi
0 spadki; przy okazji we wzajemnych skargach do sądow i urzqdow krewtii szczodrze poievvali šią nawzajem pomyjami, tak i i lektūra prawie 150 stron tej �sprawy� robi wraženie nad wyraz przygnąbiające (CPAHL, f. 378, r. 1840, nr 1087). Ziemianin Stanisiaw Žylinski w latach 1884-1898 roku pociągany byt do odpowiedzia)nošci kamej za niezwracanie dhigu klasztorowi Bemardynow w Nowych Trokach (CPAHL, f. 381, z. 19, nr2I36).
Podpulkownik inžynier w stanie spoczynku Ludwik Žylinski od 1861 roku przez kilka lat znajdovval šią pod nadzorem policji w swym majątku Šredniki w powiecie kowienskim, gdyž wziąl udzial w �procesji košei ei n ej mającej cele polityczne� zorganizowanej w Kownie 31 VII 1861. Jeszcze w 1867 roku poli- eja uvvazala, že trzeba na mėgo nadal mieė baczenie (CPAHL, f. 378, o. 1868, nr 228, s. 7). Szlachcic z powtatu rzeczyckiego Jan Žylinski w latach 1863-1868 rowniež znajdowal šią pod nadzorem policji, gdyž lepeiskie dowodztwo woj- skowe podejrzewato go o udzial w powstaniu polskim (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 21 ).
Wie!u Žylinskich zaslužylo šią dla kultury Polski, Litwy, Rosji, Biatorusi, Lotwy, Ukrainy. Z tej rodziny pochodzil m.in. Arwid Janowicz Žylinski (ur. w 1905 r), wybitny kompozytor Iotewski, profesor konserwatorium ryskiego.
ŽYLA vėl ŽYLLO (Žilys) herbu Pomian. Pisali šią �z Hryniewskich�. Wywodzili šią prawdopodobnie z Mazowsza, nastąpnie mieli posiadlošci w powiecie kowienskim, Kilkakrotnie potwierdzani byli w XIX wieku przez heroldią wilenskąjako rodowita szlachta polska (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, s. 87-89).
ŽYLKIEWICZ (Žilkevičius) herbu Grzymaia odm. W žrodlach archiwal- nych notowani byli od XVI wieku.
ŽYRKIEWICZ (Žirkeviiius) herbu Wąž. Zamieszkiwali na Litwie i Biatorusi.
ŽYRMONT (Žirmantas) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat slonimski (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3488).
ŽYRYNSKI (Žirinskas) herbu Janina. Znani byli od wiekow na Biatorusi
1 Ukrainie. Piotr Žyrynski, �ziemianin hospodarski� z wojewodztwa brzeskiego, wymieniany jest w przekazach z roku 1611 (Archeogmflczeskij sbornik doku- mentow, t. IV, s. 72).

ŽYTKIEVVICZ (Žitkevičius) herbu Jastrzębiec. Posiadali majątki w Mot- dawii i na Ukrainie.

ŽYWILLO (Živilas) herbu Abdank. Dziedziczyli dobra ziemskie na Li- twie. W zapisach archiwalnych notowani byli od XVI wieku.
490
Wilno 1912.

john1 — Mon, 07 Feb 2022 21:25:21 +0300

VIRYON (Virionas) herbu Leliwa. Viryonowie herbu Leliwa z powiatu grodzienskiego zostali w 1848 r. potwierdzeni jako rodowita szlachta przez he- roldi? grodzietisk^ i Departament Herold� Senatu Rz3.dz3.cego w Petersburg� (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s. 192-194). Röd swoj wywodzili od uszlachconego 22 listopada 1793 r. sztabslekarza wojsk litewskich Karola Viryona. W XtX wieku ich przynaleznosd do stanu szlacheckiego potwierdzita röwniez heroldia wilehska (CPAHL, f. 291, z. 6, nr 12, 18).W I E L I C Z K 0. i

Roku 1774, msta Nowetdliru fl dnin, J: PP, Stefon j Nilodem. sjoowie buki, Renmsz srn Ktefcna. Ignnry eyn Reminaza, Martey z trzems .�ynami: AndrZojem. Kn�- prem y Kondratem. Twdor sjn Audrieji, Pawel. Swiryd, Zaoluryasz k syisem Jaku* be�i, Wnsil. Awlas j Jan syoowie Maeiiya. Heliais sjn fPasila, Jan Sfn Aulas*. H ritery z tnenui sjnimi: Andrtejem, Kundrotam y Hikcdajem; Stefan y Anton! synowie Andriejų, Audrioj y Jan synowie Bazyleg� z Zabolotnia Wiel ¡�kome, herbem p<>- nižey ednaoiranym pLeezftuJąry sif, wynridswvy w ziomaivrie Orazabäkim luzynili.

Dowodiili szlifbectwu snego:
1700 roku Muren I dnU dane j w tjtože roku Maja 14 dnia w powieefe Or* szaüskim iirmnane praiva wiitsysto no |�il slnihy gruntu ml mnjftMsei Puzyrowt otlliĮczūnego oil J. Pana Jerže.o Burego SinnislQ�owi VYieliczkowi daiijui.
1720, Dekret ein uivewistym zäeinskiui OrSfcaii skini.
■s
1721, Dekreten! trybuiinl&tiin vr sprawlo Andriejų Stunislawowirza Wieliezki t J. P. Zubofcskini ferowanyn!.
1743, Prawetn priedainyui folmirku Puiyrowa ml J. P. Antoniegį Wielitzli J. Pana Xiedzwiortiemu dnnjtu.

Herl� SYBOKONLA (odmienny).

(/Vewj. u, bmO. �Mjų.

i. 302� 303; 304�306 (B).

Wywod szlachectwa panöw Wieliczköw wedlugHerbarz� orssanskiego (koniec XVIH w.)

WABISZEW1CZ (Vabiševičius) herbu Grzymala. W XÏX wieku zamiesz- kîwali na Wîlehszczyznie.
WACH1LL (Vachilis) herbu Trąby. Posiadali majątki w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr707).
WACHOWICZ (VadiaviÈius) herbu Dąbrowa. W ¿rôdlach archiwalnych notowani byli od XVII wieku.
WADOWSKI (Vadovskis) herbu Ostoja. Najliczniej zamieszkiwali w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2577a). Znani tež byli w Mato- polsce Wschodniej. Tomasz Swiçcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodžiu i osôb dawnej Pateki, t. II, s. 254) zatiotowal o nich: �Wadowski herbu Ostoja z Wadowa w Krakowskiem. Waciaw, mąž rycerski, przeniôsl šią w Lubelskie. Wojciech, mąžnie nacierając na Tatarow pod dowodztwem Chmielnickiego, polegl. Jan w potrzebie pod Chocimiem za Zygmunta III polegl. Krzysztof od Tatarow zabity. Tomasz w Niemezech przeciw Gustawowi, krolowi szwedzkie- mu, wojując, zszedl z tego swiata, Jakub i Stanislaw, mçiowie rycerscy".
WADWICZ (Vadvicius) herbu Wadwicz. W zaborze pruski m pisani byli takže von der Langenbrocken.
WADZ1CZ (Vadičius) herbu Wadwicz. Miejscem ich osiedlenia by! po- wiat wiikomierski (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2).
WAGIAD (Vagedas) herbu Abdank. Znani byli od wiekâw na Litwie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WAGLÔW (Vaglovas) herbu Trąby. Dziedziczyli dobra ziemskie na Li- twie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WAGNER (Vagnorius) herbu Brochwicz III, Lew, Newlin. Ksiądz jėzuitą Kasper Niesiecki w Koronie Potekiej (t. IV, s. 448) zanotowat: �Wagner. N. Wagner w woysku polskim zastuzony; dla mçstwa swego nobilitowany na seymie 1662 (...). Wagner w Prusiech. Adam Wagner pojąt Katarzynq Dziewanowską, z ktorey syn Jędrzey w zakonie naszym�.
Pisząc o tym rodzie w Herbaria polskim (t. IX, s. 212-213), Kasper Niesiecki stwierdzil, ze juz w XVJI wieku polscy Wagnerowie spokrewnieni byli z Dembinskimi, Pierzchami, Krokowskimi, Bialochowskimi, Ciecholewskimi, Gralewskimi, Dziewanowskimi, Laszewskimi, Pląskowskimi i Gohtchowskimi.
311

Wywod familii urodzonych Wagnerow herbu Brochwicz W z 7 kwietnia 1817 roku oznajmiat, že �urodzony Karol Wagner, užyvvając zaszczytow szla- checkich, posiadal ziemny majątek w powiecie nowogrodzkim, folwark Koh- czany, ktory wyprzedal dziedzicznie urodzonym Stanislawowi i Rozalii z Dmu- chowskich Dachnowiczom (1721)�.
Tomasz Šwięcki (Historyezne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Poiski, t. II, s. 254) podawal: �Wagner w wojsku polskim zashižony, nobilito- wany ua sejmie 1662 roku. Tenže urodzony Karol Wagner zostawii synow dwoch: Bogusiawa i Jozefą, z ktorych Boguslaw umarl bezpotomnie, a Jozef, ozeniwszy stę z Felicjanną Szantyrowną, kupil dziedziczny folwark Sopi icy zwany, w powiecie nowogrodzkim ležący od urodzonych Soplicow (1790)�. Zostali po nim synowic Jan t Stanisiaw, ktorzy uznani zostali przez heraldic za rodowitą szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 244-245).
Oficjalnie zatwierdzone w heroldii wilehskiej drzcwo genealogiczne Wagnerow herbu Lew wywodzilo ten rod od Bartlomieja, ktory pozostawil syna Gotfrydą, wnuka Jana Mikolaja i prawnuka Adama. Kolejne pokolenia to Ignacy, Andrzej, Jan, Marcin, Karol Ferdynand i Olgierd Karol Wagnerowie. Islniafy oczywi- šcie rowniez inne odgalęzienia tego rodu. Wagnerowie brali žony ze szlacheckich domow Krakowskich, Lojkow, Jankowskich, Ciechomskich, Schwembergerow, Laszewskich, Ciechanowiezow, Rymkiewiczow, Kędzorowiczow.
W XIX wieku Wagnerowie posiadali majętnošci ziemskie na ziemi žmudz- k'iej oraz w powiatach minsktm, wilenskim i oszmianskim. Byli protestantam! i katolikami (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1154, s. 1-185). Wagnerowie spod Wilna potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldię wilcnską m.in. w latach 1817, 1827, 1845, 1846 (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 131, s. 19; f. 391 , z. 6, nr 7, 707, 873; f, 708, z. 2, nr 2157). Departament heroldii Senatu Rządzącego w Petersburg potwierdzil natomiasl w 1837 r. rodowitosc J6zefa, Bogusiawa, Jana į Stanisiawa Karola Wagnerow herbu Brochwicz (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr L s. 1).
Karol Wagner za udziat w demonstracjach politycznych zostat w czerwcu 1862 roku zeslany przez policje rosyjską w giąb pahstwa rosyjskiego, do tzw. oddalonych gubemi (Archiwnyje matieriafy Murawiewskogo Muzieja, 1.1, s. 86).
WAJDYELO (Vaidila) herbu Suchekomnaty. Dziedziczyli majątki w powiecie rosienskim (CPAHL, f. 391, z. 6. nr 7).
WAJSZNOR vel WOJSZNAR (Vaišnorius) herbu Kot Morski, Osiedleni byli w powiecie rosienskim.
WAKULEWICZ (Vakulevičius) herbu Nalęcz. Uzywali przydomku Kmi- ta. Dziedziczyli liczne dobra na Woiyniu oraz Stodolniki w powiecie oszmiah- skim na Litwie. W 1820 r. Zostali uznani za starožytną szlachtę polską gubemi wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 174-175).
WALENTYNOWICZ (Valentinavičius, Valentmaitis). M. Paszkiewicz i J, Kulczycki w Herbach roddw polskich (s. 471) wspominali tylko o gaięzi
312

rodu pieczętującej się godĮem Lubicz. W žridlach archiwalnych są jednak in- formacje takže o Walentynowiczach herbu Dotęga, Pobog, Podkowa, Bawola Giowa, Topor, Jastrzębiec,
Wywod familii urodzonych Walentynowiczdw herbu Podkowa z 17 XII 1819 r. shvierdzat; �Przodkowie tej familii, a mianowicie Wysogin Kuprewicz Walen- tynowicz, od dawna osiadly w kraju litewskim, posiadal dobra w powiecie wil- komierskim i miaf synovv dwoch: Michala i Samuela Z tych dwoch synow Sebestyana, to j ėst z Michala i Samuela familia, dopiero wywodzących się, Wa- Ientynowicz6w, na kilka galęzi rozdzielona, pochodzi. Najprzod Michal Wyso- gin Kuprewicz Walentynowicz dziedziczyi gruntą ojczyste (Lejszyszki, Kater- liszki, Ubogiszki) i nabyte od Mickiewicz6w za prawem 1683 Novvembra 10 dnia w ziemstwie wilkoiriierskim przyznanym. Tenže Michal Wysogin Kupre- wicz Walentynowicz sptodzil synow dwoch: Jana i Jakuba. Jakub umart bezpo- tomny, a Jan splodzil synow trzech: Wladyslawa, Stanislawa i Kaziinierza�.
Požniej odgalęzili šią Walentynowiczowie takže na powiat wilenski. Spo- šrod nich w 1819 roku za �rodowitą i starožytną szlachtę polską" uznano, wpi- sując ich do pienvszej częšci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilehskiej, Igna- cego, chorąžego powiatu wilehskiego, z synami Kazimierzem, deputatėm wy- wodowym povviatu wi!enskiego, Jerzym Konstantym i Hipolitem; księdza Jana, kanonika smolehskiego, oraz Marcina, Dominika, Jozefą, Karola Aleksandra, Samuela, Hieronima i kilknnastu innych Walentynowiczow (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2892, s. 333-334),
Wywod familii urodzonych z Wysogina Walentynowiczow herbu Pobog z 13 sierpnia 1820 r., stwierdziwszy fakt starožytnošci tego rodu, podkrešlit, iž dzie- dziczyl on od 1684 r. majętnošč Poobole w povviecie szawelskim w Księstwie Žmudzkim. Ci Walentynowiczowie pochodzili prawdopodobnie z Wilenszczy- zny, gdzie zresztą požniej powr6cili. Spošrod nich w 1820 r. heroldia wilenska uznala za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� Tomasza, Jozefata Anttmiego, Mateusza, Krzysztofa, Jčzefa, Szymona, Andrzeja, Jakuba, Karo 1 a i Pawla Wa- lentynowicz<5w (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2892, s. 128-129).
Pob6g-Wafentynowiczowie w koiicu XVIII w. posiadali Bijuciszki i Cha- sniki w powiecie wilehskim oraz Jurgiszki, Swimy i Zosnice w vvitkomierskim. Ta galąž rodu spokrewniona byla z Syrwidami, Micktevviczami, Mackiewicza- mi, Daniiowiczami, Parfianovviczami, Frąckiewiczami, Pietkiewiczami, Niekra- szami, Straszami, Kwintami (CPAHL f. 391, z. 1, nr 1690, s. 353).
Wywdd familii urodzonych Walentynowiczdw herbu BawoIa Glowa z 20 grudnia 1819 r. stwierdzat rowniež, iž rodzina ta �od niepatniętnych lat dosto- jenstwy i wszelkiemi prerogatywami szlacheckiemi zaszczycona, dziedziczyla i possydowala rdžne ziemne majątki�, a mianowicie fo!wark Kirklany oraz Jur- szany Mikolaiszki w powiecie oszmiahskim. Ci Walentynowiczowie spokrew- nieni byli z Wnukowiczami, Ciejdami, Genickimi. Heroldia wilenska uznala za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� Tadeusza, Michala, Dominika, Nikodemą, Mikolaja, Jakuba, Jozefą WaIentynowicz6w (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, S. 104-105).
Wywod familii urodzonych Walentynowiczow herbu Topor z 18 grudnia 1819 r. oznajmiat: �Familia urodzonych Walentynowiczow od dawnycli czasow
313

zaszczycona prerogatywami szlacheckimi, w powiecie zawilejskim posiadala majątki zierane�. Z tej galqzi rodu heroldia wilenska uzna-fa wowczas za �rodo- witą i starožytną szlacbtq polską� Jakuba, Macieja i Antoniego, synow Macieja, Walentynowiczdw (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 74-75).
Drzewo genealogiczne Walentynowiczow herbu Dolęga, sporządzone 12 sierpnia 1904 roku w heroldii wilenskiej, przedstawialo dzieje szešciu pokoleh rodu, jako protoplastą wskazując Jerzego Stanistawa, ktory w 1734 r. pozostawil synowi Maciejowi w dziedzictwie majętnošč Grygule w Ksiqstwie Žmudzkim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1744). Jeszcze inna gaiąž tego rodu, osiedlona na Žmu- dzi, uzywala herbu Jastrzqbiec.
WALEWSKI (Valevskis) herbu Roch. Bartosz Paprocki podawat: �Dom Walewskich herbu Roch starodawny, byli dwaj bracia rodzeni, ktdrzy mieli za sobą Košcieleckie, wojewodzianki koscieleckie�. Jerzy Wislicki w Herbach rod6w polskich (t. II, s. 839) pisal, že jedna z odnog rodu posiadala na ziemi cheimihskiej dobra Dorposz, Czersk, Rybieniec i inne. Na Litwie natomiast Walewscy osiedleni byli w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2).
W jednym z przekazow archiwalnych z XIX wieku czytamy: �Napoleon, z Božey laski cesarz Francuzow, krol wloski, protektor Konfederacyi Rehskiey, pošrednik Konfederacyi Szwaycarskiey. Wszystkim teraz i na przyszlošč po- zdrowienie. Droga nasza i kochana Maryia hrabina Kolumna Walewska, z domu Lączynska, dzialająca w imieniu Alexandra Floryana Jozefą Kolumny Walew- skiego, maioletniego syna swego, urodzonego w Walewicach, w Polszcze, w Wielkiem Xiqstwie Warszawskiem, dnia czwartego maja 1810, na mocy wy- ražnego upowaznienia danego Jey przez nas dekretem naszym z dnia 5 biežące- go miesiąca, przetožyla nam, iž rzeczonym dekretem raczylišmy uczynič dona- cyą. wzmiankowanemu Kolumnie Walewskiemu dbbr ležących w Krolestwie Neapolitanskim, wymienionych w etacie zalączonym do tegož dekretu, a skla- dających czqšč prywamych dobr naszych koronnych, a to celem, aby tworzyly majorat dla wspomnianego Kolumny Walewskiego, do ktorego przywiązališmy tytul hrabiego panstwa, iž pragnąc uzywac skutku tego czynu hoynošci naszey cesarskiey i zaszczytow, ktbresmy do niego przywiązali, udala siq do kuzyna naszego, xiąžqcia arcykanclerza panstwa, mąjąccgo wyrazne zlecenie uskutecz- nienia rzeczonego naszego dekretu.
Stosownie do tego wzmiankowany nasz kuzyn, xiąžę arcykanclcrz panstwa, kazal Radzie Pieczqci i Tytulow rozpoznač podaną prošbę w sposobie przepisanym statutėm naszym z dnia 1 marca 1808, i przedstawii nam wnioski naszego prokura- tora jeneralnego, tudziež zdanie naszey Rady Pieczqci i Tytutow wzglqdem celu wspomnionego (...), Z takowych pobudck i tych samych wzglqdow, ktore powo- dowaly rzeczonym dekretem naszym, podpisalismy ninieysze pismo wtasnorqcznie, utworzylismy i utwarzamy na majorat dobra wymienione w etacie zalączonym do wzmiankowanego dekretu oraz dom mieszkalny, przeznaczony na stolicq tego majoratu we Francyi, kt6ra rzeczona prosząca winna wskazac w czasie podlug dekre- tow naszych, do ktoiych to dobr przywiązalismy na zawsze tytul hrabiowski.
Wspomniane utworzenie majoratu z tytulem, uczynione dla rzeczonego Alexandra Floryana J6zefa Kolumny Walewskiego i potomkow jego plci mqskiey
314

w liaii prostey i prawney, bądz naturalney, bądz przysposobioney, wedlug porządku pierworodzehstwa, w sposobie ustanowionym Chcemy nadto, iž w przypadku, gdyby wzmiankowany hrabia Walewski umar), nie zostawiwszy dzieci ptci męskiej, corki jego, ješiiby by)y, spfodzone z prawego malzenstwa, dostaną w rownym mię- dzy sobą podziale dobra skladąįące rzeczony majorat, a częšci objęte przez každą z nich z podobnym tytutem hrabiowskim spadną na potomköw prawych i prostych, bądz naturalnych, bądz przysposobionych každey z nich, w linü podlug porządku pierworodzehstwa, tvvorząc odtąd, na pizypadek przewidziany, z každey z tych cząšci osobne mąjoraty i przywiązując do nich tytul hrabiowski
Pozwalamy wspomnianemu Alexandrowi Floryanowi Jözefowi Walew- skiemu mienic šią i tytulowac hrabią naszego pahstwa we wszystkich aktach i ukladach, tak w sądzie, jak i za sądem chcemy, aby wszędzie za takiego byl uznawatiy i uzywal honorow przywiązanych do tego tytuhi Obowiązujemy naszego kuzytia, xiąžęcia arcykanclerza pahstwa, aby uwiadomil Senat o niniey- szym pismie i kazal wciągnąč w księgi jego, bo taka jest wola nasza, i aby to bylo rzeczą stalą i niewzruszoną na zawsze. Dzialo šią w Krölewcu dnia 15 czerwca roku 1812. Napoleon� (Archiwum Gtowne Akt Dawnych w Warszawie, Aktaheroldii Krdlestwa Polskiego, s. 4, k. 37-57, s. 180-182).
WALICKI (Valiekas) herbu Lada, Walbach. Posiadali majątki w powia- tach wilehskim, wilejskim, dzisnenskim, kobryhskim i nowogrddzkim. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 451) donosil: �Walicki w w-wie rawskim. Kazimierz Walicki podpisal elekcyę Jana III kröla. N., zona jego Katarzyna Kruszyhska, z niey syn Marcin. Micha) mial za sobą Rožę Wahkowiczowną3 podczaszankę smolehską, by) obožnym mihskim. Jakub Walicki� altarysta ko- dehski, wydai do druku Historyę o obrazie kodeaskim cudownym Nayšwiętszey Matki w Toniniu 1720�.
Waliccy herbu Lada od 1436 r. notowani byli na Mazowszu (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 142). Wojciech Wielądko w Heraldyce pisal o nich: �Walicki herbu Lada. Dom Walickich starožytny ma swöj początek w Kięstwie Mazo- wieckim, ziemi czerskiej, jako czytalem dokument oryginalny nadawezy na Waliskach roku 1436. Z tych požniejszego wieku Jan na Waliskach Ladzic Wa- licki, podwojewodzic rawski�. Waliccy z tego odgaięzienia rodu znani byli tež w Matopolsce. Na akeie konfederaeji ziemian halickich z 5 XI 1787 widnieje podpis: �Franciszek Walicki, skarbnik liwski, przy wierze i wolnosci".
Waliccy herbu Lada z powiatu oszmiahskiego i dzisnenskiego zostali po- twierdzeni jako rodowita szlachta przez heroldię wilehską m.in. w latach 1826, 1834, 1846 i 1898. Drzewo genealogiczne z kohea XIX wieku przedstawia dziewięc pokoleh (22 osoby) jednej gatęzi tego rodu, jako protoplastę wskazując Krzysztofa Walickiego, ktöry mial syna Andrzeja i wnuköw Stanislawa i Krzysztofa Walickich (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3206).
W XIX wieku heroldie mihska i wilehska kilkakrotnie potwierdzaty szla- checką rodowitoic galęzi domu Walickich, ktora dziedziezyla dobra Rosciewsz- czyzna w powiecie oszmiahskim; byli to Waliccy z tego odgaięzienia rodu, ktöre osiedlone byio na Podolu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 151)- Departament heroidii Senatu Rządzącego w Pelersburgu odmöwil w 1848 r. potwierdzenia rodowito-
315

sei jednej z galęzi rodu Walickich, herbu Lada i herbu Walbach, wbrew sugestom heroldii grodzienskiej (CPAH Bialomsi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr I, s. 10-13; 14-23; 29-31).
WALIJNÖWICZ (ValinaviCius) herbu Wal, Jest to röd pochodzenia nie� mieckiego (z Walöw). Za Wladyslawa IV Zygmunt Walinowicz byi pulkowni- kiem wojsk polskich. W XVII į XVIII wieku Walinowiczowie znani byli na Wilenszczyznie, 29 tipea 1820 r. ich rodowitosc szlachecką potwierdzila herol- dia wileriska (CPAHL, f. 391, z. l,nr 1010, s. 116-118).
WALISZEWSKI (ValiŠauskas) herbu Leszczyc. Adam Waliszewski, podsta- rošei sieradzki, byl jednym z poslöw na sejm wielkopolski w marcu 1607 r. {Akta sejmikowe wojewödztw poznanskiego / kaliskiego, cz. 1, s. 362). Adam, Antoni i Franciszek Waliszewscy (pierwszy od ziemi dobizynskiej, dwaj kolejni od woje- wodztwa minskiego) podpisali w 1697 roku akt elekcji krola polskiego Augusta � (VL, t. V, s. 434, 458). Wojciech i Stanislaw Waliszewscy w 1764 roku od woje- wodztwa sieradzkiego ztozyli podpisy pod aktem elekcji ostatniego monarchy polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 116). 5 pazdziemika 1765 r. do popisu szlachty powiatu grodzienskiego stanęli: �Jegoruose pan Mactej Wali- szewski na �� karym, z szablą. Jmč pan Wawrzyniec Waliszewski, z szablą, pieszy. Jmč pan Piotr Waliszewski, na �� karym, z szablą, pistoletami�.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 452) pisal � dziejach tego rodu: �Waliszewski herbu Leszczyc w sieradzkim w-wie. Stanislaw z Waliszewa Wolę Skarbkową, wies, za Siedlec zamienit z Maciejem Drzewickim, biskupem kujawskim, kolo roku Pahskiego 1520. Adam, podstarosci sieradzki, w roku 1607 podpisat edykt w-wa sieradzkiego przeciwko rokoszanom. Dway Waliszewscy Roykowie mieli za sobą dwie rodzone siostry Kowalskie herbu Wie- rusz. N. zona jego Stokowska Anna herbu Jelita. Dobrogost Skarb (nie wiem, czy nie od Skarbowey Woli tak nazwany) Waliszewski z Maryanny Suskiey spiodzii Macieja Konstantego, pisarza ziemskiego sieradzkiego, ten naprzod na dworze Mikolaja Prazmowskiego, areybiskupa gniežnienskiego, potem na krö- lewskim Michata, krola, poborn nabywszy, sekretarzem stanąl Moskiewskiey Kommissyi, więc na seymy rožne poshijąc, marszalkując seymikom, tyle zebrai szacunku cnöt swoich, že mu pioro ziemskie sieradzkie wolnemi glosami dane, ktöre on przez lat dziesiąc godnie piastowal.
Zlączyl się byl l-�� voto z Katarzyną Surmowską. Z tey byl syn Jan, ale mlodo umarl. 2*do voto z Heleną z Smardzewa Zaleską, ktöra po jego smierci poszta za Morsztyna, starostę sieradzkiego, ale y ta potomstwa nie zostawila. Wlat 55 szedl do grobu w kosciele naszym kaliskim, ktöremu collegium pa- miętne uczynil dobrodzieystwo. Stanislaw Waliszewski, kustosz lęczycki w roku 1525. Floryan, kanonik chelminski, deputat na Trybnnal Koronny 1723. Franciszek Waliszewski w w-wie minskim 1674�.
H. Stupnicki (Herbarz polski, t. III, s. 165) podawal: �Waliszewski herbu Leszczyc. Maciej, pisarz ziemki sieradzki, mlode lata przetrwal na dworze pry- masa Prazmowskiego, krola Michala Wiszniowieckiego. W ukladach z Rosją urządowal jako sekretarz komisji�.
316

Walerian Nekanda Trepka odmawiat tetnu rodowi sziacheckošci, pisząc: �Waliszewski nazwaì się chlopski syn. Kupil byt tež u chtopa rolę z domem w Waliszowach, odrabial z lego dni, a kopając kopaninę, nalazl byt pieniądze, z ktòremi do czasu tai! się. Jednak chtopi inszy niektórzy wiedzieli i w posie- dzeniu Skarbkiem zwali go. Potem tamže skupit byt role i z domkami u kilku chiopów. Zaš w krótkim czasie kilka wiosek w sieradzkiej ziemi kupih Kiedy go tykali szlachta, že on chtop byt i dopiero kupiwszy kilka chatup w Waliszowach, przybrat to przezwisko, on zaš począj machlowac, že byt przedtem zwany z domu Kuliszewski. Jako mógt, tak oczy mydlib Tak teraz myšii, cicho siedząc, w drugim wieku, aby potomek jego potęžniej szlachtą udawac się mógt� (Liber generationis plebeanorumt s. 429). Wydaje się jednak, že i w tym przypadku ztosliwosc Nekandy Trepki przewažyta nad dociekliwošcįą, byli bowiem Wali- szewscy herbu Leszczyc dobrą szlachtą, dziedziczącą m.in. Wolę Skarbkową- stąd tež ich przydomek: Skarbek.
WALKIEWICZ (Valkevičius) herbu Košciesza, Posiadali majątki na Wi- lenszczyžnie i Witebszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WALMONT (Vilmantas) herbu Odrowąž. Spokrewnieni byli z Paszkow- skimi, Domaszewiczami, Rajuncatni, W 1835 r. zostali uznani za �dworzan pierwszej klasy� gubemi wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 143-145).
WALMUS herbu Hotownia. Zamieszkiwali przede wszystkim na Žmudzi (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2, 306, 403, 845). Znani tež byli w Inflantach. Przez wieki dziedziczyli równiez Lotowiany w powiecie witkomierskim na Litwie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 363).
WALTER (Valteris) herbu Walter. Miejscem ich osiedlenia byl powiat witkomierski (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2),
WAMBUT (Vambutas) herbu Pogonia. Ich dziedziczne majątki znajdo- waty się na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).

WANDALOWICZ (Vandalavičius) herbu Wadwicz. Užywali przydomku Popiawa. Osiedleni byli na Litwie (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dziat rąkopisow, 7015-111, s. 22).
WANDZIUK1EWICZ (Vandiukevičius) herbu Košciesza. Dziedziczyli liczne dobra na Kowienszczyžme (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 5, s. 526-530).
W Abi KO (Vankas) herbu Korczak. Znani byli na Litwie od XV wieku.
WAbiKOWICZ (Vankavičius) herbu Lis i Boža Wola - ei, ktorzy za- mieszkiwali w powiecie witkomierskim (CPAHL, f, 708, z. 2, nr 2). Węgierscy heraldycy pisali o nich: �Wankowicz herbu Lis. Od XV wieku w Litwie. Biato- ruska rodz'ma ksiąžęca nieznanego pochodzenia. Zaprzestali užywania tytutu
317

ksiąžęcego� (Stefan graf von Szydlow-Szydiowski, Nikolaus Ritter von Pastin- szky, Der polnische und litauische Hochadel, s. 98).
Herbarz orszaiiski z konca XVIII wieku zawiera następujący fragment: �105 Wankowiczowie. Roku 1773, msca Oktobra 21 dnia. Jmšė pan Gasper Wanko- wicz, sędzią ziemski wojewodztwa minskiego, herbem ponižey odrysowanym pieczętujący się, wywod swoy w ziemstwie orszanskim uczynil.
Herb Lis. Ma bye strzala biala w polu czerwonym, dwa jelca na niey tak utožone, že się zdadzą jakby dwa krzyže; nad hehnem lis, z korony niby wyska- kujący; tytnych u niego nog nie widac, ogon tylko zadarty, nogi przednie wznie- sione, sam glowąw lewo tarezy obrocony.
Dowodzili szlachectwa swego: 1640, Juli 20 dnia. Testamentem JP Anny Tur- skiey Hrehorowey Wankowiczowey. 1643. Zapisem kwitacyjnym od Jmšė pana Piotrą Wankowicza Jmšč panų Gtuszynskiemu danym. 1640 datowanym, a 1671 przyznanym zapisem kwitacyjnym od JPP Jana, Wladyslawa, Teodora y Stanislawa Piotrowiczdw Wankowiczow JP Stefanowi Wankowiczowi, stryjowi Jchmšč, danym. 1765. Pizywilejem od kr61a polskiego Stanislawa Augusta na sędstwo ziem- skie wojewodztwa minskiego WJP Mateuszowi Wankowiczowi konferowanym�.
Byli Wankowiczowie pradawnym rodem, znanym w Mafopolsce, na Wiled szczyžnie, Minszczyžnie, Nowogrodczyžnie. Odnotowywani w zapisach archiwalnych od XV wieku. �Kirdeju Wankowiczu 8 kop z myta w Lucku� wy- placono w 1486 r. ze skarbea krola Kazimierza Jagiellonczyka (Russkaja Istori- czeskaja Biblioteka, t. XV, s. 364). �Juchno Wankiewicz majet stawic dwa kome� - postanawiai sejm wilertski 1 maja 1528 roku. Zapewne tenže dworzanin krolewski Juchno Wankowicz wspomniany jest w lišeie Zygmunta I z 25 lutego 1532 r. oraz figunije jako swiadek w hramocie krola Zygmunta I, wydanej w Krakowte 4 marca 1543 r. (Archiwum Sanguszkow, t. IV, s, 343).
Mateusz Wankowicz, minski sędzia ziemski, zapisany zostal w przekazach archiwalnych z roku 1550 {AWAK, t. XXXIU, s. 48). Wtadyslaw Wankowicz (zm. 1695) by! od 1680 roku wojskim minskim, a od roku 1692 - sędzią ziem- skim minskim. Bral udzial w walce przeciwko naježdžcy moskiewskiemu w latach 1654-1661 (Jan W. Poczobutt-Odlanicki, Pamiętttik, s. 289}. Teodor Antoni Wankowicz, starosta uswiacki, stolnik i podstarosci wojewodztwa min- skiego, w 1697 roku od tegož wojewodztwa zložyl podpis pod aktem elekcji krola Augusta II (Vi, t. V, s. 458). On iež jest wzmiankowany przez witebskie księgi grodzkie w roku 1709,
Wladyslaw Tadeusz Wankowicz by! starostą ruszewskim w 1726 roku. W księ- gach magistratu wilenskiego 30 maja 1736 r. wzmiankowany jest on jako starosta brzeski, marszalek Trybunalu Glownego Wielkiego Księstwa Litewskiego (A WAX, t. X, s. 468). W latach 1764-1775 Mateusz Wankowicz by! początkowo podsędkiem smoleriskim, potem minskim sędzią ziemskim. Inwentarz zascianka Agrypina 23 IV 1793 podpisali podsędkowie powiatu ihumenskiego, dobra szlachta Ewaryst Stotwih- ski, Antoni Pomian i Melchior Wankowicz (A WAX, t. XXXV1I1, s, 176). Ksiądz Wankowicz byi proboszczem koscioia famego w Minsku w roku 1798 (AWAX, t. XVI, s. 593),
Stefan Wankowicz byl latem 1812 r,, po wyzwoleniu Mmszczyzny spod okupaeji carskiej, podkomisarzem biurą policji w Dokszycach. W dokumencie
318

urządowym z okrcsu wojen napoleohskich czytamy: �27 lipca 1812 r. Do pod- . kotnisarza policji wojenno-borysowskiey wielmoznego jėgom ošci pana Stefana Wankowicza. Od obywatela powiatu borysowskiego Justyna Jozefowicza.
Teražnieyszego miesiąca Julij, przechodząc przez powiat borysowski, fran- cuskie woysko, žolnierze po wsiach chtopow ze wszystkim porabowali, na polu y ogrodach zbože u niektorych pokosili y pospaszywali. Takož y we dworze Tomilowiczach wide produktow, zboža, bydla, ptactwa y konie po chlopach y we dworze pozabierali y pospędzali z sobą. Nie kontentując šią tym, chodząc po wsiach partijoma y do dworow z nabitym oręžem, do ludzi strzelali, gdzie jednego chtopa do šmierci zabito y pochowany, a drugiego strzalem ręka ranio- na, ktorą wladac nie može.
Takož kobieta, w bok bagnetem raniona, ktdra niepewna jest žycia. Zaiem wielmoznemu panu dobrodziejowi donosząc, naypokomiey proszą te moje do- niesienie dla wiadomoici o rabunku, zabiciu do šmierci y ranieniu ludzi, gdzie naležy odeslač, a regestr poczynionych rabunkdw, ježeli potrzebny będzie, prze- ze mnie dostawionym zostanie w przeznaczone mieysce" (AWAK, t. XXXVII,
s. 232).
Podkomisarz policji kantonu dokszyckiego Stefan Wankowicz donosil 13 wrzesnia 1812 r. do dowodztwa w Borysowie, že oficer francuski Bernard ,,sa- mowolnie na kilka domow, a szczegolnie na plcbanię rzymską w Dokszycach (w ktorey poczta y Lokacya magazyndw zostaje) do sta žotnierzy naštai, ktorzy oną do szczątu zrabowali, samego gospodarza, xięžy y wszystkich ludzi z oney wypedzili, pokoje wszystkie pozaymowali, slomy pelno ponanosili y tylko co nie spalili. Okna powybijali, ogrody zupelnie spustoszyli, ploty y sztakiety po- palili, y co šią itn podobaio, wszystko pelnili, ognie duže kolo samych domow porozkladali i žeby nie ostroznosc gospodarza, to wszelka budowia i magazyny zostalyby spalone, Widząc ja takie postąpowanie žolnierzy, kiedym zacząl przedkladač rzeczonemu kapitanowi, on nie tylko že tego nie zaprzeczyl, ale owszem vviększe krzywdy domienzac dozwolil, bič się porywal� - i nie mogfa zresztą nawet �centrais� przyjšė z pomocą w takich sytuacjach (AWAK,
t. XXXVII, s. 389).
Joachim Wankowicz byl w 1812 r. komisarzem nowo utworzonych wladz polskich w Smolewiczach w powiecie borysowskim i organizowal dostawy prowiantu dla wojsk francusko-polskich (AWAK, t. XXXVII, s. 289). 19 lipca 1812 r. Tymczasowy Rząd Prowincji Minskiej, reprezentujący polską ludnosč tych terenow przy wojskowych wiadzach francuskich, zwrocil šią z wezwaniem do wspolobywateli: �Seym w Wielkim Xiąstwie Warszawskim dopiero exystu- jący zawiązal akt konfederacji calego Krolestwa Polskiego, wzywąjąc wszystkich synow ojczyzny do lączenia šią z sobą, Jašnie wielmozny Bronikowski, general woyska francuskiego, gubemator minski, oznaymil tak wažną okolicz- nošč y komunikowac raczyl akt konfederacji rzeczoney.
Natychmiast czlonkowie Komissyi pod prezydencyą szanownego gubema- tora swego do tak požytecznego ojczyžnie przystąpili związku, podpisując z zapalem przyrodzonym Polakowi akt wspolnego naszego szcząšcia. Ziomko- wiel Przesylamy warn onego wyrazy y razem akt generalney warszawskiey kon- federacyi. Kto Polak - polączy šią nayspieszniey z namį y odpowie gorliwie
319

nadziejotn wielkiego naszego wybawictela y oczekiwaniom wspotbraci naszych, General-gubemator rainski Oppeln Bronikowski, prezydent Michal xiąžę Fuzy- na, viceprezydent Ignacy Moniuszko, Jan Chodzko, Antoni Wankowicz, Xaweiy Lipski� (A WAX, t. XXXVII, s. 207). Apolinary Watikowicz rowniez by! w 1812 r. wysokiej rangi urzędnikiem w administracji polskiej na Minszczyznie.
W pierwszej polo wie XIX wieku rodzina Wankowiczow byla tak liczna, že oiicjalna genealogia öwczesna, zatwierdzona urzędowo w Wilnie, wyliczala až trzydziestu žyjących jej męskich przedstawicieli z rodzinami. Zarnieszkiwali oni na Wilenszczyznie, Minszczyznie, Witebszczyznie, Grodzieiiszczyznie. Byli od 1834 roku wpisani do szöstej częšci ksiąg genealogicznych Rosji, posiadali Jiezne raajątki i folwarki, losy midi bardzo rožne (CPAHL, f. 391, z. I, nr 150). Wankowiczowie byli tež wielokrotnie potwierdzani w XIX wieku jako rodowita szlachta przez heroldię wilenską (CPAHL, f. 391, z. I, nr 185, s. 7-8).
Stanislaw Wankowicz okoto 1840 r. gospodarowal w majątku Zadziewo. Znajdowal się pod tajnym nadzorem polieji początkowo za udzial w powstaniu 1831 roku, požniej takže za zbrojny napad z chlopami na ziemie naležące do wilenskiej sufraganii (CPAHL, f. 378, o. 1840, nr 174, s. 17). Policja odnoto- wala, že zachowywal się dobrze, ale charakter mial wybuchowy.
W 1847 roku kapitan rezerwy Wtadyslaw Wankowicz udai się do USA w celu otizymania naležnej mu i innym osobom częšci spušeizny po Tadeuszu Košciuszce. Pojechat i nie wrocil, za otrzymane pieniądze kupit posiadlosč w Waszyngtonie. W 1856 r. wynikly z tego powodu niesnaski między nim a jego bratem Hipolitem, wlascicielem majątku Olginiany, oraz panem Adamem Bycbowcem z powiatu wol- kowyskiego (CPAHL, f. 391, z. 9, nr2388).
Czlonek Mihskiego Gubemialnego Komitetu do spraw Chlopöw Wahko- wicz (nieznany z imienia) �zgodnie z werdyktem Komitetu Zachodniego, za- twierdzonym przez cara 18 kwietnia 1863 roku, za podaczę prošb o zwolnieniu od urzęd6w w celu postawienia rządu w trudnej sytuaeji zostal zdymisjonowa- ny�. Dokument policyjny donosil jeszcze w 1866 r., že Wankowicz ma majątek i w nim gospodarzy (CPAHL, f. 378, o. 1866, nr 181, s. 60). Konstantego Wan- kowicza spotkal podobny los (CPAHL, f. 378, o. 1866, nr 181, s. 61 ). Adam Wankowicz, szlachcic z gubemi minskiej, w 1871 roku znajdowal się w gubemi kazanskiej na zestaniu - pod tajnym nadzorem polieji (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 113).
W 1876 roku heroldia minska zatwierdzila rodowöd jednej z galęzi WaA- kowiezow, ktory prezentowai kolejne pokolenia rodu, poczynając od Kazimierza poprzez Jerzego, Michala, Jozefą, Dominika, Jozefą do �wywodzących się� Kazimierza i Dominika (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 420, s. 1-263).
W 1886 roku majątek Stanislawa Wankowicza - Zadziewo w powiecie wi- lejskim - mial byč sprzedany na licytaeji, by uišcic dhrgi gospodarza, wynosza- ce 5082 ruble 20 koptejek (CPAHL, f. 381, z. 19, nr 1751).
WARANOWSKI (Varanauskas) herbu Ostoja. Zarnieszkiwali w powia- tach nowogrödzkim i kowienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
320

WARATYNSKI (Varatinskas) herbu Jastrzębiec, Miejscem ich osiedlenia byt powiat oszmiahski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707),
WAREWICZ (Varevičius) herbu Nowina. Dziedziczyli majątki w powiatach pooiewieskim į wilkomirskim (CPAHL, f. 391, z, 7, nr 1744; f. 708, z. 2, nr 2).
WARKALEWICZ (Varkalevičms) herbu Następ i Rudnica. Osiedleni byli w powiecie szavvelskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1744).
WARKOWSKI (Varkauskas) herbu Korczak. Znani byli w Wielkim Ksią- stwie Litewskim jeszcze przed 1500 rokiem,
WARKULEWICZ (Varkulevičius) herbu Pilawa. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiatach rosienskim i szawelskim.
WARLAWSKI (Varlauskas) herbu Wolf. Posiadali mąjątki w powiecie kowiehskim (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 11).
WARNECKI (Varneckas) herbu Abdank. Ich rodowe dziedziny znajdo- waty się na Žmudzi (CPAHL, f 391, z. 6, nr 7).
WARPUCIANSKI (Varputas) herbu Jasiehczyk. Osiedleni byli w po wie- cie s2awelskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr2443),
WARPUCINSKI (Varputis) herbu Jasienczyk. Posiadali mąjątnošci na Žmudzi w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WARSZ (Varsas) herbu Rawicz. Ich rodowe posiadtošci znajdowaty siq w wo- jewodztwie witebskim (CPAHL, f, 391,2.6, nr265,609).
WARSZAWSKI (Varšauskas) herbu Rawicz. Znani byli od wiekow w Ma- lopolsce Wschodniej i innych dzielnicach Rzeczypospolitej.
WARSZEWICKI (Varševickas) herbu Paprzyca. Wywodzili się z Polski poiudniowej i srodkowej. Osiedleni byli licznie na Mazurach. Jeden z nich Stanislaw, poset na sejm i wyslannik do Francji, Austrii i Wloch, na sejmie 1575 roku byt potępiony jako �najczelniejszy z postöw�, szkodzący Polsce swym postępowaniem. Obok prowokacji politycznych zarzucano rau � jak podawal S. Orzelski w dziele Bezkrölewia ksiąg osmioro (t. II), �že naprzod Warszewicki popelnit kradziež, porwawszy u Krzysztofa Lwowskiego w Neapolu zloty lah- cuch, następnie w wielu miastach wtoskich napožyczal pieniędzy, a potem stamtąd ucieki i zostat zaocznie potępiony, Polacy zaš z tego powodu stracili na opinii u Wtochow; že się na koniec dopušcit grzechu sodomskiego, z mąžczy- znami niecnym sposobem rozpustując�. Öw Warszewicki początkowo negowat swe niegodziwe postępki, następnie na kolanach blagal sejm o przebaczenie, omai nie zostat skazany na äciqcie i musiat salwowac się ucieczką, Z tej rodziny pochodzit jednak j inny Stanisiaw, mąž uczony, wielce zasiužony dia oswiaty.
321

WASIANOWICZ (Vasenavičius) herbu Slepowron. W zrödtach archiwab nych notowani byli od XVII wieku.
WASIELK3EWICZ (Vaselkevičius) herbu Syrokomla. Posiadali majątki na Litwie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WASIENCOWICZ vel IWASIENCOWICZ (Vasencavičins) herbu Lis. Bolesiaw Starzyhski w herbarzu Familie litewskie stwierdzil, že Makar Maka- rowicz Waszencowicz w roku 1590 pieczątowal šią herbem Lis odm. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 468) pisal o najdawniejszych dziejach tej rodziny tak oto: �Wasiencowicz herbu Lis odmienny w mihskim y kijowskim wojewödztwach. Mikolay Wasiencowicz, podwojewodzy kijowski, mial za sobą Charlęską; synowie jego Krzysztof, Jan y Jądrzey. Jakuba Wasiencowicza wziąla w niewolę Moskwa, ktorego, gdy w roku 1509 upominal šią Zygmunt I, kröl polski, nie przyszlo do restytucyj, bo sam dobrowolnie cheial šią u Moskwy zostač�.
Tomasz Šwiącki w Historycznych pamiątkach znamienifych rodzin i osob dawnej Polski (t. II, s. 265) röwniez podawal: �Wasiencowicz Jakub herbu Lis wziąty do niewoli 1509 roku, o ktorego uwolnienie upomnial się Zygmunt I, kröl�. H. Stupnicki (Herbarz polski, t. III, s. 168) podobnie zanotowal: �Wasietv czowicz, herbu Lis. Jakub, popadl w niewolę moskiewską, o ktorego uwolnienie upomnial šią Zygmunt I�. Od owego Jakuba pochodzi stynny röd rosyjskich Wasniecowöw.
WASILENKO (Vasilenka) herbu Janina. Znani byli w Wielkim Ksiqstwie Litewskim od XVIII wieku.
WASILEWICZ (Vasilevičius) herbu Syrokomla. Ösiedleni byli na ziemi mihskiej į grodzienskiej. O pochodzeniu ich herbu wiadomo, ze Serokomla vel Syrokomla to miasteczko w wojewödztwie lubelskim. Wzmianki o tej rodzinie w przekazach archiwalnych i drukowanych są dose rzadkie. Tomasz Swiqcki (.Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t, II, s. 265) zanotowal o dziejach tego rodu: �Wasilewicz Dymttr herbu Syrokomla, koniu- szy Witolda, wielkiego księcia litewskiego, odprawowal od tego poselstwo do krola Jagielly w roku 1423, ofiarując wykupno Podola od posiadania rodziny Spytköw. Stefan Dymitrowicz wziąl w zashigach od ksiąžąt Ostrogskich Nowy Dwör; wnuk tegož, takže Stefan, na službie wprzöd u ksiąząt Radziwillöw, po- tem w obozach litewskich wiek swöj strawil, pod Pskowern walczyt�.
WASILEWSKI (Vasiliauskas). Rozdzieleni byli na cztery duže galązie, pie- czątujące šią herbami: Drzewica, Ostoja, Pobög, Rogala. Osiedlili šią na ziemiach Polski, Bialej Rust , Litwy, Žmudzi. Znani tež byli na Wągrzech, w Niemczech, Ausini i Rosji. Od początku XVIII wieku Wasilewscy liczni byli w powiecie wil- komiersldm {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 369).
Protoplasta Wasilewskich jeszcze w 1520 r. otrzymal od krola polskiego Zygmunta I herb Ostoją i dobra Maszurzyn w powiecie wolkowyskim, ktore
322

pozosiaty ich wieczystym gniazdem, mimo iž w następnych wiekach odgalęzili się Wasilewscy tež na powiaty orszahski, mscislawski, witebski, wileriski, tel- szewski, trocki, szawelski, oszmiahski, lidzki i inne.
W 1582 roku wilenskie ksiągi grodzkie wspominąją o Aleksandrze Wasi- lewskim, szlachciu z powiatu trockiego (AWAK, t. XXX, s, 7). W 1609 roku Lukasz Wasilewski pelnil funkcję wilefiskiego pisarza grodzkiego (AWAK, t. XX, 3, 217). Okolo roku 1625 Mikoiaj Wasilewski by! horodniczym witebskim, We wrzeSniu 1641 roku Jan Wasilewski, dworzanin krolewski posiadający majątki w wojewodztwach witebskim i poiockim, przekazai (na mocy przywi- leju krolewskiego) Pawlowi Wasilewski emu, wojskiemu witebskiemu, i žonie jego, księžnej Ewie Dolskiej w dozywotnie wladanie �dobra Qrlija, w woje- wodztwie witebskim ležące, z folwarkiem do tego Orleje, z poddanemi osiadle- mi, w side mieszkającemt, z ych powinnosciami, z gruntami oromemi y nie- oromemi, sianožęciami, iuhami, lašami, borami, puszczą, barciami, rzekami, z jeziorem, z towieniem ryb w tych jeziorach wszelakiemi siedami, przyprawa- mi, z lowy zwierzynnymi i ptaszymi, z gony bobrowymi, a zgoia ze wszystkim a wszystkim'� (Istoriko juridiczeskije matieriafy izwleczionnyje iz aktowych knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXVI, s. 429).
Do mohylewskich ksiąg grodzkich w 1695 roku wpisano następującą notatkę: �Panų Wasilewskomu, kotoryj prijechal z Polocką do Mohylewa uczyc chlopcow w szkole brackoj po tarime i spiewac na chorze w cerkwi, dali jemu zf 1�. W styczniu 1712 roku magistrai mohylewski wydatkowal; �Na stražnlka orszanskiego Wfadysla- wa Wasilewskiego 74 zlote 26 groszy, w tym na paleczkę smoiki weneckiej: ptzy czym wypito im miodu, piwa i wbdki na 12 ztotych, 11 groszy i 1 szeląg�, Zapisy podobnej tresci powtarzaly się takže kilkakrotnie w lutym tego roku.
W 1711 roku w witebskich księgach grodzkich odnotowano Wasilewskich, wlaScicieli wsi Sannikow Szarypina i Sobotki Witebskiej. W 1716 r. akta grodzkie wspominają o Franciszku Wasilewskim, rocznym administratorze hibemo- wym wojewodztwa witebskiego. W tymže roku w zapisach pojawilo się nazwi- sko Jozefą Wasilewskiego, poborcy podatkowego tego wojewodztwa (Istoriko juridiczeskije materiafy..., t. XXIII, s. 10).
W 1713 r. w aktach odnotowano Jozefą Franciszka Wasilewskiego, stražnika i komomika powiatu orszanskiego; Kazimierza Wasilewskiego, krajczego witebskiego; Barbarę Wasilewską, podczaszynę smolenską. W roku 1714 wieto- krotnie wzmiankowany jest �Michat Wasilewski, podczaszy w-wa witebskiego, kapitan Jego Krblewskiey Mošci rcgimentu konnego od kawalerii jašnie wiel- možnego pana Ogibskiego, kasztelana witebskiego�. Wspomniany krajczy wt- tebski Jan Kazimierz Wasilewski w 1719 roku sprzedal swoj majątek Dziatiilo- wo nad Džwiną Janowi Franciszkowi Romanowskicmu (Istoriko juridiczeskije matieriafy..., t. XXVI, s. 401 ).
W 1720 r. Mikotaj Janowicz Wasilewski, ziemianin krola jegomošci z ziemi žmudzkiej, zapisal w spadku swemu synowi Marcinowi majątek Burbiszki wpowiede powondenskim. 6w zaš w 1721 roku sprzedal ten majątek Micha- lowi Stefanowiczowi Jakubowskiemu za trzysta pięčdziesiąt tynfow monety pruskiej. Šwiadczą o tym materiaty przechowywane w CPAH Litwy w Wilnie (f. 391, z. 4, nr 3192, s. 5-7). 16 lipca 1732 roku w księgach grodzkich Mohyie-
323

wa zapisano: ,Jmc pan Jozef Wasilewski, regent grodzki y komom ik powiatu orszanskiego, upomina šią o piącset piąčdziesiąt talarow od miasta�. Poniewaz jednak dokument o zaciągnięciu požyczki u tego szlachcica zaginąi, miasto nie kwapilo się ze splacernem naležnosci.
Tadeusz, Franciszek, Stanislaw, Maciej i inni Wasilewscy w 1764 r. podpi- sali akt konwokacji warszawskiej (VL, t. VII, s. 73). Jozef Wasilewski podpisal 5 VI 1767 akt konfederacji ziemian halickich w obronie wiary katolickiej i calo- sci ojczyzny. Piotr i Aniela z Kudrewiczow Wasilewscy byli wlascicielami fol- warku Wieliczkowskiego w powiecie trockim w 1822 r. W 40. latacb XIX wie- ku heroldia odnotowywala w powiecie wileriskim kilka niezamožnych rodzin szlacheckich o nazwisku Wasilewscy, spokrewnionych z Pawlowskimi, Tur- czynskimi ltd. (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 291, s. 5-6). W 1852 roku heroldia wi- lenska zarejestrowala Mikolaja Wasilewskiego, szlachcica z powiatu wilejskiego (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 431, s. 2). Szlachcic z powiatu drysenskiego Wincenty Wasilewski, syn Aleksandra, by! w latach 1863-1868 obserwowany przez carską policją i uchodzil za nieprawomysinego pod względem politycznym (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 19).
O odgalęzieniu tego rodu užywającym godla Ostoja czytamy: �Wasilewscy. Protoplasts starožytnego rodu szlachcicdw Wastlewskich, Bazyli Bohdanowicz Wasilewski herbu Ostoja, pisarz ziemski witebski, posiadal majątnošč Audzie- wicze w wojewodztwie polockira, nabytą przezeh 1579 r. od kniazia Klinskie- go� (N, Szaposznikow, Heraldica, 1.1, s. 144).
Z Herbarza orszanskiego, pochodzącego z konca XVIIi wieku, dowiaduje- my šią, že: �Roku 1774, msca Oktobra 29 dnia. WW JPP Adam, mieczny powiatu orszanskiego, y Ignacy Wasilewscy, bracia rodzeni, herbem poniiey odry- sowanym pieczątujący šią, wywod sw6y w ziemstwie orszanskim uczynili.
Herb Ostoja (odmienna). Ma bye miecz do gory rękojeicią, koncem na dol, z jedney strony ktorego miesiąc niepehiy, rogami do miecza obrocony, a z dru- giey, prawey strony, gwiazda o szešciu rogach; na koronie dwie synagorlice biale, jedna do drugiey obrocona gtowami; pole czerwone.
Dowodzili szlachectwa swego: 1653, msca Dicembra 2 dnia. Zapisem da- rownym na summę od Halszki Szczerbianki męžowi swemu Janowi Was i lew- skiemu danym. 1673, Apryla 23 dnia. Inwentarzem przy prawie zastawnym na majątnošč Jagiellony od JPP Ihnatowiczow Janowi Wasilewskiemu danym, 1688, maja 31 dnia. Testamentem tegož Jana Wasilewskiego pro parte synow jego Michala, Bazylego, Konstantego y Piotrą Wasilewskich siužącym. 1730, maja 30 dnia. Testamentem Piotrą Wasilewskiego Janowi Wasilewskiemu synow i siužącym�.
Jan Dworzecki-Bohdanowicz w Herbaria szlachty litewskiej obszernie in- formowal o tej gatęzi rodu, wskazując, že ci Wasilewscy osiedleni byli w po- wiatach polockim, orszanskim, nowogrodzkim, mohylewskim, a spokrewnieni byli z Lesniewskimi, Wotczkami, Onackiewiczami, Boratyhskimi. Z innych ¿rodei wynika, že Wasilewscy zatnieszkiwali tež w powiatach wolkowyskim, oszmianskim, wilenskim, gdzie šią spokrewnili z Bruzewiczami, Narmontami, Pacewiczami, Steckiewiczami, Satkowskimi, Poiubinskimi, Turczynskimi, Pawtowskimi, Petru sewiczami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3192).
324

Wywád familii urodzonych Wasilewskich herbu Osloja z 1819 podawal, ¿e �dom imienia Wasilewskich od czasów najdawniejszych rodowitoscią szlachecką za szezy con y, w powiaíach woíkowyskím, oszmiañskim i orszariskitn posiadaí za prawami wieczystemí i zastawnemi dobra ziemskie. Pierwszy przodek tego domu od nayjasnieyszego króla polskiego Zygmunta I dobra Masuszyna nazwa- ne, w powiecie woíkowyskím ležące, okolo 1520 roku mial sobíe nadane, z po- tomków którego jedni tez dobra w częšci w pow. woíkowyskím po dziš dzien possydują, drudzy zas do innych województw i powíatów powynaszali šią, mia- nowicie urodzouy Samuel Wasilewski majętnošė Zahoranki w powiecie orszaú- skim [posiada]�� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 37-38). Drzewo genealogiczne Wasilewskich herbu Ostoja, zatwierdzone w Minsku w 1826 r, podawalo opis siedmiu pokoleñ tego rodu (47 osób), od Samuela, protoplasty, zaczynając (Ar- chiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 126, s. 69),
Wasilewscy herbu Ostoja z powiatu pruzañskiego w gubemi grodzieñskiej potwierdzeni zastali jako rodowita szlachta przez heroldią grodzienską i Departament Heroldii Senatu Rządząccgo w Petersburgu w roku 1848 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s. 54-58). Jedna z galęzi Wasilewskich nie zosfala jednak uznana za szlachtę, cbociaž niewątpliwie naležala do tegož rodu (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s. 59-60). Wasilewscy osiedleni šią na Minszczytnie od początku XÍX wieku wstąpowali na službę w carskiej armii (Archiwum Narodowe Bialorusi w Mihsku, f. 319, z. 2, nr433, s. 1-71).
Wasilewskich herbu Drzewica wywodzil Ignacy Kapica Milewski {Herbarz, s. 438) z dóbr Wasielewo na ziemi drohiczynskiej. W 1802 roku kilku Wasilewskich herbu Drzewica uznanych zostalo przez heroldię minską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, Wpisano ich do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi minskiej (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 32a, s. 155-156).
Wywódfamilii urodzonych Wasilewskich herbu Drzewica z 28 sierpnia 1820 r. oznajmial, iž �familia ta od niepamiątnych czasów dostojnošcią szlachecką za- szczycona, míala sobie nadane rozmaite majątki za osobiste zashigi i liczne dzieta rycerskie, mianowicie Andrzej Wasilewski, będąc obdarzony przez najjasniejszego króla Jagiettą starostwami bereznickim i bobrujskim�, posiadaí równiez dobra Mo- Szuszyn w powiecte wotkowyskim, Jego potomkowie dziedziczyli w powiecie oszmiañskim dobra Misniewicze, Szczepanowicze i Horodek Maly oraz liczne posiadlošci w wojewödztwach trockim, witebskim, minskim, nowogródzkim. Ci Wasilewscy siu žyli od dawna w wojskach polskich, pruskich, rosyjskich. Byli wsród ních katolicy i prawoslawni (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s, 246-249).
Inni Wasilewscy tego herbu wywodzili šią od Mikolaja Wasilewskiego, woinego województwa witebskicgo. Potwierdzenie szlacheckiej rodowitosci uzyskali z heroldii witebskiej w 1835 r. (CPAHL, f. 393, z. 6, nr 609, s. ¡30).
Kolejny Wywód familii urodzonych Wasilewskich herbu Drzewica podawal, že �ta familia od niepamiątnych czasów dostojnoscią szlachecką zaszczycona, míala sobie nadane rozmaite majątki za osobiste zaslugi i liczne dziela rycerskie, a mianowicie Andrzej Wasilewski, będąc obdarzony przez nayjasniejszego króla jegomosc Jagiettą starostwami bereznickim i bobrujskim oraz dziedzicząc dobra Mosuszyn w powiecie wolkowyskim ležące, splodzií Andrzeja�. Ten zas mial
325

synow: 1- Pawla, wladającego Miszniewiczami, Szczepanowiczami i Horodkiem Malym w wojewodztwie wilenskim; 2. Janusza; 3. Piotrą, mającego dobra w powiecie trockim; 4. Waclawa, zamieszkalego w wojewodztwie witebskim; 5. Michata, mającego majątki w wojewodztwach minskim i nowogrodzkim; 6, Stanistawa, dziedziczącego po przodkach majątek Mosuszyn. Dalsze pokolenia Wasilewskich takže wyr6žntaiy šią plodnošcią i rozgalęzity šią szeroko po caiej Rzeczypospolitej (CPAHL, f. 391, z. t, nr 1010, 5. 167-171).
Wasilewscy herbu Drzewica posiadali na początku XIX wieku m.in. mąjątnosci Rukuyže w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1690, s, 369), a takže dobra ziemskie w powiecie braslawskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1660, s. 30-33, 34) oraz posiadtošci w powiecie oszmianskim. Drzewo genealogiczne z 1827 raku rodziny Wasilewskich herbu Drzewica wskazywato jako protoplastą rodu Jozefą Wasilewskiego, miecznego witebskiego, ktory mial syna Antoniego i wnuk6w: Pawla, Karola i Macieja oraz prawnukow: Kazimierza, Martina, Antoniego, Jana i Dominika (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1775 a, s. 47).
Ješli chodzi o Rogalow Wasilewskich, to zamieszkiwali oni przede wszyst- kim na Žmudzi. Ich drzewo genealogiczne, sporządzone 4 maja 1902 r. w herol- dii wilenskiej, praedstawialo dzieje szešciu pokolen tego rodu, za protoplastą wziąto wowczas Jana Antoniego Wasilewskiego, ktory w 1735 r. nabyi od S. Barcewicza mąjętnošci Jankojcie vel Medidy vel Piktumy w powiecie sza- welskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1744). Trzy polskie rozgalęzione rodziny szlacheckie Wasilewskich od wiekbw osiedlone byly takže na Podolu (Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju rodoslowmtju knigu podolskoj gubernii, s. 17, 196).
Biskup-poeta Ignacy Krasicki pisal w wierszu Pszczofy do Aleksandra Wasilewskiego:
�Ty, ktoryš zrzucit jarzmo uprzedzenia,
Chęč dumnych r6žnic i dworszczyzny troški,
Ty, cos w miemošci szukal utajenia 1 znalazl szcząšcie w kącie twojej wioski,
Tam, gdzie lišč szemrze, gdzie mruczą strumyki,
Siądž na murawie, czytaj te wierszyki.
(...) Pašcie šią, pszczotki, po rozkosznej tące,
Zbierajcie siodycz z kwiatow wybujaiych,
Poki warn šiužą dni lata gorące,
Poki warn stanie žeru z zi61 dojrzalych.
Wasz brząk rozkoszny nikogo nie nudzi,
Lepiej byč z wami nižli wposrod ludzi�.
W swietle przekazow archiwalnych widač, iž Wasilewscy, chociaž uzywali rožnych herbow, stanowili jednak ten sam rod. Z tej rodziny pochodzil prawdo- podobnie i Joseph Wilhelm von Wasilewski (17 VI 1822 w Grossleesen - 13X11 1896 w Sondershausen), jeden z najwybitniejszych niemieckich skizyp- k6w i historykow muzyki XIX wieku, organtzator žycia muzyeznego w Niem- czech, przyjaciel R. Schumanna i L. van Beethovena.
Jeėli chodzi o Rosją, to Wasilewscy zjawili šią tam juž w wieku XVII, Widzi- my wowczas np. wsrod szlachty twerskiej rajtara Komela, syna Jana, Wasilewskie-
326

go, mąjącego dobra w powiecie rzewskim, Obok Wasilewskich spotykamy na pnzelomie XVII i XVIII wieku w gubemi twerskiej Buchowieckich, Bielikowiczów, Balickich, Wierzchowskich, Wysockich, Chrapowickich, Dudzifiskich, Kowzanow (zwanych tam z rosyjska Kowzanowymi), Kowalewskich, Korbutowskich, Frotow- skích, Chonikiewiczów, Wielkopolskich, Weryhów, Galinowskich, Ciechanowi- czów, Dobrowolskich, Kosinskich, Przybyszewskich i in. {por. M. Czemiawski, Genealogija gospod dworian twerskoj gubiemii, s. 27 i in,; rąkopis tego dzieta przechowywany jest w Bibliotece im. W. Leniną w Moskwie).
WASILKIEWICZ (Vasllkevičius) herbu Syrokomla. W XVII wieku mieszkali w dobrach Oszkupie w powiecie biržanskim. Znani byli tež na Gro- dzienszczyžnie (CPAHL, f. 351, z. 1, nr 1051, s. 117-119).
WASILKOWSKI (Vasilkauskas) herbu Korczak. Posiadali majątki w Malo- polsce Wschodniej.
WASIUKIEWICZ (Vasiukevičius). Wasiukiewicz Ignacy, syn M ate u s za, �koliežski asesor� zamieszkaty w Lidzie, znajdowal się na liscie szlachty guberni wilenskiej w 1852 r, (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 66).
WASZKIEWICZ (Vaškevičius) herbu Aikoma, Trzy Pióra, Krzyž, Lubicz, Waszkiewicz. Dziedzxczyli majątki na Litwie, Žmudzi i Bialej Rusi. Szczególnie liczni byli w XVIII wieku w powiecie wilkomierskitn, gdzie zamieszkiwaH w Požerciach i Wjgach (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1744; nr 1690, s. 359,362 i in.). Waszkiewiczowie herbu Lubicz byli natomiast osiedleni w Towianach w Ksią- stwie Žmudzkim. Waszkiewiczowie herbu Waszkiewicz potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldię wilenską w latach 1804, 1811, 1832, 1835; kowiehską w latach 1843, 1851, 1856, a takže przez Senat Rządzący w Peters- burgu w latach 1837, 1851, 1866,1876,1883, 1899.
Wywód familii urodzonych Waszkiewiczów herbu Waszkiewicz z 1819 r. oznajmial, iž �familia ta, zaszczycona dostojnosciami szlacheckimi i possesyami ziemskimi w powiecie wilkomierskim, mająca swoją decendencyę od protopla- sty Woyciecha Waszkiewicza zapewnioną, z którego synów trzech: Jana, Miko- laja i Stanislawa Woyciechowiczów tozrodzeni potomkowie� osiedlali šią po calych Kresach Wschodnich, dając początek wielu licznym odgalązieniom tego zacnego rodu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 9-10).
WASZTOK (Vaštokas) herbu Syrokomla. Miejscem ich osiedleni a byl powiat szawelski (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 1192).
WAWPSZEWICZ (Vaupsevičius) herbu Leliwa, Dziedziczyli dobra ziem- skie w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WAWRZECKI ze Skrzetuszewa (Vavieckis) herbu Rola (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707). Patriotyczny Í wstawiony czynami rycerskimi ród zamieszkaly w powiatach oszmíañskim i tidzkim.
327

WAWSZEWICZ (Vavsevičius) herbu Leliwa. Ich rodowe posiadlošci znajdDwaty šią na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WAZGTRD (Vazgirdas) herbu Tępa Podkowa, Dziedziczyli majątki w po- wiatach rosicnskitrt i telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr2443).
WĄSOWlCZ (Vansevičius) herbu Labądž. Jak podawal Tomasz Švvięcki, pochodzili ze Smogorzewa w wojewödztwie radomskim. W czasach nowozyt- nych licznie zamieszkiwali w Wielkim Ksiąstwie Litewskim.
WĄSOWICZ-DUNIN (Vansevičius-Duninas) herbu Labądž. Ich szla- checką rodowitoic potwierdziiy heroldie w Kijowie (11 X 1820) i Warszawie (AGAD w Warszawie, lnwentarz Heroldu Krölestwa Polskiego, Zb. dok. pap. 3935).
WĄTROBKA (Kepenis) herbu Öksza. Zamieszkiwali przede wszystkim w Maiopolsce Wschodniej.
WĄŽ (Žaltys) herbu Slepowron i Wąž. Samuel Wąz (Wąsz, Wąs), podczaszy mielnicki, w 1674 r. podpisat w Warszawie akt elekcji kröla Jana III Sobieskiego. To šamo uczynit Jan Wąž (VL, t. V, s. 159-160). Polska encyklopedia sziachecka (t. XII, s. 98) informuje: �Wąž h. Siepowron, 1480; [pow.] przasnyski, sokotowski. Wąž herbu Wąž i Wąž odm., 1460; [pow.] przemyski. Z tej rodziny Jan, 1495 wojewoda piocki". Pisat o nich tež Boleslaw Starzynski w swym niewydanym herbarzu (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie- Dzial rąkopis6w).
WĄŽODAW vėl WĘŽODAW herbu Wąž. ich rodowe posiadiošci znąj- dowaty šią w powiecie kowienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WEBER (Vėberis) herbu Sas, Osiedleni byli w powiatach wilkomierskim i poniewieskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 700,1752),
WEJDMANN-SALETYNI (Veidmanas-Saletinis) herbu Sas, Zamieszkiwali w powiecie telszewskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WEJTKO (Veitka), Starožylna, patriotyczna szlachta kresowa, posiadająca majątki na Witebszczyznie - najwięcej w powiecie wieliskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 609,1816).
WELESZEWICZ (VeleševiČhis) herbu Jastrząbiec, Znani byli w Wielkim K.siąstwie Litewskim od XVII w.
WELLOWICZ (Velavičius) herbu Strzemią, Poraj, Šreniawa i fludnica. Miejscem ich osiedlenia byl powiat rosienski (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4126; f. 391, z. 8, nr 2564).
328

WENGIELEWSKI vel W^GIELEWSKJ (Vengelauskas) herbu Jastrz^ biec. Od wieköw mieszkali w dobrach dziedzicznych B urbekle w powiecie wil- koraierskim na Litwie. Ich rodowitosc szlacheck^ potwierdzifa heroldia wilenska w 1797 r. (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 366; f. 708, z. 2, nr 2, 404, 593, 720, 2789; f. 391, z. 6, nr7).
WEREJKO (Vereikis) herbu Lagoda. Posiadali maj^tki w powiecie sza- welskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WERENKO (Verenka) herbu Wierzynkowa. Znani byli od wjeköw w Maio- polsce Wschodniej.
WERESZCZAKA (Verescakas) herbu Kosciesza. Zatnieszkiwali w pö- wiatach kobrynskim i nowogrodzkim. Spokrewnieni byli m.in, z Ancutami i Jabionskimi. W 1659 r. komornik czemihowski Prokop Wereszczaka otrzymal od kröla Jana Kaziraierza herb szlachcica polskiego.
Wereszczakowie herbu Kosciesza zoslalt potwierdzeni jako rodowtta szlachta przez heroldiq grodziehsk^ i Departament Heroldii Senatu Rzqdzqcego w Petersburgu w roku 1848 (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1,
s. 110-112).
WERESZCZYNSK1 (VereSiinskis) herbu Korczak, Dawny röd polski wywodz4cy siq z ziemi chelmskiej, znany tez w Inflantach i na Zmudzi, szcze- golnie w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 123-127).
WERESZYLKO (VereSilka) herbu Korczak. Ich dziedziczne posiadlosci znajdowaty sic w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WERNEROWICZ (Verneroviiius) herbu Ogohczyk odm. W przekazach archiwalnych notowani byli od XV11I wieku.
WEROWICZ (Veravicius) herbu Pomian. Znani byli w Wielkim Ksie- stwie Litewskim jeszcze przed 1500 r.
WERSOCKI (Versockas) herbu Lubicz. Kasper Niesiecki (Korona Polska,
t. IV, s. 493) pisai o nich: �Wersocki w Xi^stwie Litewskim. Marcin Kazimierz Wersocki w powiecie grodztenskim, Marcyan zafi Hrehorowicz Wersocki, s^dzia ziemski wilenski, podpisali elekcyc Jana III�.
Wywöd familii urodzonych Wersockich herbu Lubicz z 18 grudnia 1819 r. stwierdzal: �Familia urodzonych Wersockich od najdawniejszych czasow w röz- nych wojewödztwach i powiatach Krölestwa Polskiego dziedziczyla znaczne do- bra, a b^d^c zaszczyconq przywilejami krolow polskich, posiadala w kraju znako- mite urzcda. Od tego imienia w cieniach starozytnosci pokrytego w w-wie wilen- skim Wersoki, Powersocze i dalsze dobra przypominajq potomkom odlegle ich przodköw plemic-
Lecz gdy dla bylych tylekroc rewolucyow i napadow oraz innych kl^sk laj- nych i przypadkowych pozaräw, wszystko na ziemi niszcz^cych, i wywodz^cy
329

się są pozbawieni tak jawnych dowoddw, a tem sapnėm zasiągnienia odleglej swoich przodkdw procedencyi. Zaczynają wiąc od pienvszego protoplasty swo- jego na Unit, Mikoiaja Wersockiego, žyjącego koto roku 1560, w ktorym się odradzając, syn Lukasz Mikoiajewicz Wersocki dobra zwane Powersocze w powiecie lidzkim od urodzonego Szymona Blazejewicza Wersockiego pra- wem dziedzictwa nabyl.
O tem przekonalo prawo 1613 roku Januaryj 16 dnta przed urzędem ziem- skim powiatu lidzkiego przyznane, ktoren to Lukasz Mikoiajewicz Wersocki, posilkując familię starožytną, wydat swiatu trzech synow: Jana, Szymona i Ja* kubą i rzeczone dobra i dalsze w wojewodztwie wilenskim onym zostawii. Z pomienionych trzech synow (...) Szymon Lukaszewicz Wersocki sptodzil synow trzech: Kazimierza, Pawla i Jana Szymonowiczow, a zaš drugi, Jakub, brat Szymona, wydal swiatu jednego syna Jakuba Jakubowicza Wersockiego�
Ten ostatni mial czterech synow, inni rowniez nie zeszli z tego ¿wiata bez- potomni, a kojarząc malzenstwa z pannami Bomejkownami, Mickiewiczowna- mi, Giejsztorownami, Szumiatankownami, rozmnožyli się po Wilenszczyznie, gdzie posiadali m.in, przez jakis czas miejscowosc Borejkowszczyznę.
W IS 19 r, heroldia wilenska uznala za �rodowitą i starožytną szlachtę pol- ską� Dominika, Jozefą, Antoniego, Kazimierza, Adama Dyzmasa, Michata, Jana, Andrzeja, Kazimierza, Wincentego, Marcina, Mariana, Feliksą i innych Wer- sockich (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 68-71),
WERSTOWSKI (Verstovskis). Szlachcice Andrzej i Mateusz Werstowscy od- notowani zostaii w 1519 roku w chebuskich aktach ztemskich (AWAK, t. XIX, s. 26).
WERYHA vėl WERYHO (Verlgas) herbu Sreniawa. Dziedziczyli mąjątki w wojew6dztwacb wilenskim, witebskim, polockim (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 609, 667, 1130 i in.). Jedna z gatęzi rodu posiadata wsie Winkleryszki i Szawdynie w powiecie szawelskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1782).
Wojciech Wijuk Kojalowicz pisal o nich: �Weryha (h. Szreniawa). In pala- tinaiu Novogrodensi Joannes Weryha inter sujfragatores Vladislai IV. Tamže Aleksander Weryha Darowski z trockiego w-wa. Jan mial syna Michala Jana Weryhę, ktorego syn z Katarzyny Daukszy Jan�.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV. s. 493) podawal zai: �Weryha herbu Szreniawa,- w nowogrodzkim w-wie Jan Weryha, w trockim zaš Alexander Weryha Darowski podpisaii etekcyą Wladyslawa IV. Michat, syn Jana, syn jego z Katarzyny Darowskiey Jan. Stanisfaw w w-wie nowogrodzkim 1674�.
W przekazach archiwalnych znaležč možna bardziej szczegolowe infomiacje dotyczące dziejow tego znakomitego rodu polskiego. Ignacy Weryha w 1420 r. za bohaterstwo wykazane w wojnie z Krzyzakami otrzymal np. wlosci w tzw. Trakcie Siebteskim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 609, s. 218). 23 grudnia 1564 roku szlachetni panowie Jakub Piefikowski z Korony Polskiej i Wasyl Weryha z Wielkiego Księ- stwa Litewskiego oddelegowani zostaii przez krola do zbadania okoiicznosci zamachu w Lucku na ksiącia Jarostawa Sanguszkę (Archiwwn Sanguszkow, t. VI, s. 259). W 1567 w regtmencie starosty orszanskiego Filona Kmity Czar- nobylskiego ciągnąl przeciwko Moskwie �towarzysz Wasylej Weryha na szešciu
330

koniach; na �� pancerz, szyszak, konczer, harkabus; pod nim waiach dropiaty" (Archeograficzeskij sbomik dokumentow, t. IV, s. 218).
Piotr Weryha, kapian prawosiawny z si ola Peredzyla na Minszczyžnie, i je- go syn Hieronim są wspomniani w zapisach archiwalttych z roku 1624. Bene- dykt Weryha podpisa) w 1764 roku od wojewodztwa pofockiego elekcję krola Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 121). Konstytucja warszaw- skiego sejmu koronnego, podpisana przez krola Stanislawa Augusta Poniatow- skiego, w punkcie 21 oznajmiala: �Urodzonemu Adamowt Werysze Darow- skiemu, podsędkowi ziemskiemu podolskiemu, porucznikowi pancememu, w nagrodę doktadanych fatyg i starania w interesie Rzeczypospolitej z dworern tatarskim przez Komissyę w Jozefgrodzie w Kamiencu odprawione, skutecznie zakonczonym, podjątych summę 12 tysięcy zlotych polskich naznaczamy, ktorą skarb Korony wyplacic będzie powinien� {VL, t. VII, s. 149).
Szymon Weryha Darowski podpisal 23 czenvca 1764 roku w Warszawie uchwafę koronnej konfederacji general n ej (Publiczna Biblioteka Miejska i Wo- jewodzka w Rzeszowie - Dzial rękopisow, Rk-3, k. 174). W 1788 r. wilefiskie akta ziemskie wspominają o Rozalii z Koszczycow Weryszynie i jej rrtęžu Fran- ciszku Werysze, starošcie pokorszanskim, wlascicielach mąjątku Olechniszki w powiecie oszmianskim (AWAK, t. IX, s. 106, 108). Sędzia gminny Jerzy Weryha figuruje na lišcie szlachty powiatu zawilejskiego z 1809 roku. Ignacy Weryha byl w 1815 roku księdzem koše i ola stankowskiego na Minszczyžnie (Archiwum Narodowe Biatorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 355, s. 6).
W dokumencie z czasow wojen napoleriskich czytamy: �Do Przešwictney Kommissyj Cywiino-Wojenney Rządowey Tymczasowey Powiatu Borysow- skiego. Od majętnošci Olbowicz WWJJ xx, karmelitow basycb zarządzającego Ignacego Weryhi. Raport. Kiedy majętnošč Olbowicze poioženiem wsiow y dworu jest koto traktu, idącego z Dokszyc do Witebska, y kiedy juž szosty tydzien, jak przechodząc, woysko takowy majątek niszczy y juž do tego stopnia dcsszedl, že dziš zupelnie ogolocony nie tylko z zapasow wszelkich dwor, lecz ywloscianie wyzuci z koni, bydla rogatego, drobių oraz narzędzi wszelkich gospodarskich, jako to: sieipow, k.0S, siekier, powozow y odziežy, w takowym stanie zostający ten majątek na samey drodze ustawnego przechodu (bo y mieszkance z domow rozeszli šią - tak žc y robotnika dwor nie ma), kiedy się widzi byė niezdolnym do zaskutecznienia chętnego wszelkich nakazow prze- swietney Kommissyi, przez ninieyszy raport o niesposobnosci dostarezenia wszystkiego w teražnieyszey porze, odnoszę się y proszę, ižby taž przeswietna Kommissya dozwolila dokompletowac resztę przeznaczonego prowiantu po zebraniu sthiczonego, strawionego y skoszonego przez woysko przechodzące zboža, ktore po zebraniu nayrychley przemlocone y dostarezone będzie. Ignacy Weryha. Roku 1812 Augusta 15� (AWAK, t. XXXVII, s. 300).
Wywod familii urodzonych z Darewa Weryhow herbu Szrzeniawt z 1819 �. stwierdzal, že �familia ta, szczycąc šią szlachectwem, rozrodzona w pokoleniach po sobie idących w krąju polskim, a teraz w gubemiach do Rossyj naležących, jako to w wilenskiej, witebskiej, potockiej, minskiej i dalszych, rowno tež i w Krolestwie Polskim teraz exystującym jest zamieszkala. Domu tego herb Szrze- niawa (w polu czerwonym rzeka biala plynąca węžykowato z gory od prawey
331

strony w lew^ na dot, na wierzcholku jej krzyz, w hetmie mi?dzy dwoma tr^ba- mi mysliwskimi lew bez korony prosto patrz^cy, u tr^by jednej i drugiej wiszq. od ustroniapo cztery dzwonki jastrz^bie), zaczynaj^rod swoj od Jana Wasilewi- cza z Darewa Weryhy, kt6ry w roku 1638 d6br Darewa w w-wie nowogrodzkim poiozonych z Hrehorowiczem Darewskim Weryhy dzial czymt�.
Jan Weryha miat synow Aleksandra Hieronima i Floriana, dziedzicow Darewa; pierwszy z synow mial za zon? pann^ z domu Zmijewskich i pozostawii syna Dominika; drugi, Florian, ozenil si$ z Arm^ Luszczynowiczown^. W 1819 roku przedstawiciele jednej z gakzi licznej juz wowczas rodziny: Jozef, pisarz ziemski powiatu zawilejskiego z synem Jaitem, pisarzem grodzkim zawilejskim, Michalem, wiceregentem grodzkim tegoz powiatu, Pawlem, regentem grodzkim powiatu wilenskiego, Alojzym, Felicjanem i Onufrym z Darewa Weryhowie ponownie uznani zostaii za �rodowit^ i starozytn^ szlacht^ polsk^" (CPAHL, f. 391, z. l,nr 1010, 5.61-63).
Z innego wywodu szlacheckiego tej rodziny (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 136-141) wynika, ze rozmaite przywileje otrzymywali Weiyhowie od krdlow pol- skich Wladyslawa IV, Jana III Sobieskiego, Augusta III. Obszeme materialy dotyez^- ce dziejow rodu Weryhow znajduj^ sitj w zbiorach Archiwum Narodowego Bialorusi w Minsku (f. 319, z. 2, nr 459, s. 1-350). Drzewo genealogiczne rodu, sporz^dzone przez heroidi^ witebsk^ w 1835 r., przedstawialo 12 pokolen -197 os6b.
26 kwietnia 1825 r. rektor i zarz^d Ws2echnicy Wilenskiej wydaty dyplom o takiej tresci: Auspiciis augustissimi et potentissimi Imperatoris Alexandri l. Russorum Autocratoris etc., etc., etc. Quum Juvenis nobilissimus Ignatius Georgii filius Weryha studiorum curriculo in Gymnasio Minscensi emenso, a.d. XX Septembris Anni MDCCC XIX in Civium hujus Caesareae Universitatis Litterarum Vilnensis numerum adscriptus, in Ordine Professorum Scientiarum Physico-Mathematicarum Physicae, Chemiae, Algebrae, Mathesi sublimiori, Architecturae, Geodesiae, Mechanicae praeficae, Botanicae, Zoologiae et Mine- ralogiae, Philosophiae theoreticae et practicae, Oeconomiae rurali nec non Linguae Latinae et Germanicae per quinquennium inultam et assiduam operam dederit, atque in examinibus semestribus diligentiam suam et processus Praeceptoribus adeo probaverit, ut ad formulam iegis de conferendorum honorum Academicorum ratione modoque, die XXVII Junii, Anni MDCCC XXIII, Ordinis Professorum Scientiarum Physico-Mathematicarum cunctis suffragiis Candidati gradum et honorem meruisse judicaretur, idque ordinis Decretum Illustrissimi Institutionis Publicae Administri, Celsissimi Principis Gilitzini auctoritae a.d. XX Octobris Anni MDCCCC XXIII ratum factum sit: eumdem ornatissimum juvenem Ignatium Weryha Candidatum in Ordine Physico-Matkematico jam creamus renuntiamusque, atque ex supremo Edicto, a.d. IX Julii Anni MDCCC XX promulgato in X-am Civium classem referimus cunctisque juribus atque commodis huic loco et ordini propriis impertiti volumus. In cujus rei Fidem Litteras has publicas Caesareae Litterarum Universitatis Vilnensis Sigilla munitas subscripsimus et Civi nostro tradendas curavimus. VUnae in Aedibus Academicis A.D. XXVI Aprilis Anni MDCCC XXV" (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 832, s. 13).
Radca fytularny wilenskiego zarzqdu cywilnego Pawel Weryha w 1840 roku przedstawiony zostal do nagrody - Znaku Nienagannej Shizby (CPAHL, f. 378,
332

o.o. 1840, nr 523). Po 1863 r. za polityczn^ nieprawomyslnosc zwolniony ze sluzby zostal w powiecie teiszewskim w gubemi kowienskiej m.in. �mtodszy nauczyciel szkoly siadskiej Jözef syn Jana Weryho. Srodköw do zycia nie ma� (CPAHL, f. 378, o. 1866, nr 181, s. 25).
Lista zamieszkatych w guberni witebskiej urzqdmkow wyzncmia rzymskoka- tolickiego, zwolnionych ze sluzby po J863 r. oznajmiala, ze w powiecie witeb- skim byl to �sekretarz kollezski Wlady slaw syn Kortstantego Weryho. Ma raa- jqtek�; w Polocku - �registrator polockiego s^du powiatowego Justyn Weryho. Nie ma stalych zajqc� (CPAHL, f. 378, o. 1866, nr 181).
Lawnik miiiskiego powiatowego zarz^du poltcyjnego Stanislaw Weryho w roku 1864 zwolniony zostal z pracy i oddany pod nadzör policyjny za �znaj- dowanie siq w bliskich stosunkach z rewoliicyjnymi wladzami m. Mitiska. Zaj- muje siq prywatnymi sprawami i okresionych srodköw do zycia nie ma*� (CPAHL, f, 378, o. 1866, nr 181, s. 56),
Rozalia Weryho, mniszka polockiego klaszoru Mariawitow, w latach 1863- 1868 znajdowala siq razem z innymi siostrami pod tajnym nadzorem policji ,,po politiczeskoj nieblagonadieznosti� (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64), Szlachcic Jözef Weryho, syn Justyna, w latach 1863-1868 na rozkaz glownodowodz^cego woj- skami rosyjskimi znajdowal siq pod tajnym nadzorem policji, poniewaz niejaki Iwan Drugowin napisal nan donos, iz bral udzial w powstaniu polskim (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 16),
WESOLOWSKI (Vesolovskis) herbu Jelita, Znani byli w Malopolsce Wschodniej (por. tez haslo: Wiesiolowski).
WESSEL vel WESEL (Veselis) herbu Korczak i Rogala. Pochodzili z Polski srodkowej. Na Mazowszu i w Lubelskiem notowani byli od okolo 1480 r. Woj- ciech Wesel, starosta rozanski, w 1628 r, byl komisarzem krölewskim do wyplace- nia zotdu zolnierzom w Prusach i Inflantach (VZ,, t. Ill, s. 277). Franciszek Wessel, clior^zy rozanski, rotmistrz Jego Krolewskiej Mosci, od wojewodztwa plockiego, Kasper Wessel, podczaszy rozanski, Janusz Wessel, starosta ostrowski, od ziemi zakroczymskiej oraz Wojciech Wessel, chor^zy nadwomy koronny, w 1648 roku podpisali elekcjq kröla Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 107,110).
Jan Wessel byl w 1653 wojewodg ptockim. Franciszek Wessel sprawowal urz^d wojewody mazowieckiego. Stanislaw Wessel, starosta ostrowski, pose) ziemi zakroczymskiej, w 1674 roku zloty! w Warszawie podpis na akcie elekcji Jana HI Sobieskiego (VL, t. VII, s. 51). Tenze Stanislaw Wessel, dziedzic na Nasielsku i Czerwinie, wakzyl razem z Sobieskim pod Wiedniem w 1683 r. Teodor Wessel w latach 1761-1764 byl podskarbim wielkim koronnym (VL, t. VII, s. 53). Wesseiowie odgalqzili siq tez na Niemcy. Zapewne z tej rodziny pochodzil poeta Horst Wessel.
WEYSSENHOF vel WEISSENHOF (Veisengofas) herbu Labqdz Zlosli- wy. Posiadali majqtki w powiecie wilkomierskim i sqsiednich (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 53). Byl to starozytny röd niemieckiego pochodzenia, od wieköw osie- dlony takie w Liwonii.
333

Jan Walerian Weyssenhoff (1650-1715) byl poborcą generalnym do skarbca Wielkiego K$ięstwa Litewskiego. Michal, jego syn (ur. w 1680 r.), sprawowal funkcję stražnika smolehskiego i inflanckiego. Bardziej znany byl irmy Michai Weyssenhoff (1715-1789), podkomorzy, mianowany inflanckim pisarzem grodzkim. Bral udzial w poseistwach, byl obierany do Litewskiego Trybunahi Skarbowego i do Konfederacji General nej Lilewskiej jako konsyliarz.
Na szczegolną mvagę zashtgują dokumenty dotyczące Jozefą Weyssenhoffa (1760-1798), przechowywane w Centralnym Panstwowym Archiwum Histo- rycznym Litwy w Wilnie. Studiowal on na uniwersytecie w Wiedniu, doksztal- ca) šią w Saksonii, Lipsku i Drežnie. Znal dobrze prawo i historic, wladal języ- kami obcymi. Brat udzial w opracowaniu Konstytucji 3 rnaja, Przyjažnit się z Julianem Ursynem Niemcewiczem.
Bratem Jozefą byl Jan Weyssenhoff, ktory w 16 roku žycia zaciągnąl się do Osmego Pulku Piechoty Litewskiej pod dowodztwo Karola Radziwilla. Bral udzial w powstaniu kosciuszkowskim, walczyl z wojskami carskimi na Litwie, jakiš czas byl adiutantem generala Jasinskiego. Po kląsce powstania na Litwie ipo ostatnim rozbiorze Polski w roku 1795 odsunąl šią od stužby wojskowej. Powrocil jednak do niej po uplywie 10 lat na wezwanie generala Henryka Dą- browskiego i zaciągnąl šią do wojska polskiego, poc2ątkowo w charakterze adiutanta, pėžniej mianowano go podputkownikiem, a przed kampanią 1812 roku zostaf szefem sztabu generala Zajączka.
Walczyl pod Smolehskiem i Možajskiem, Po kląsce wojsk francuskich pod Moskwą przedostal šią do Warszawy i w 1813 r. zostal mianowany generalem bry- gady. Porzucil službę dopiero po kapitulacji Drezna. Gdy powrocil do kraju, ksiąžę Konstanty powolal go na stanowisko dowodcy brygady ulanow, a poteni dywizji. W roku 1826 r. mianowany zostal przez cesarza Mikolaja 1 generalem dywizji. Pdzniej bral udzial w powstaniu listopadowym, chocjaž nie wierzyl w jego powo- dzenie. Po kląsce powstania zostal zeslany do Kostromy, skąd dzięki staraniom owczesnego gubematora udalo mu się po tizecb latach powrocid w ojczyste strony.
W zbiorach Centralnego Panstwowego Archiwum Historycznego Litwy w Wilnie zachowaly się akta dotyczące Wlodzimierza Weyssenhofa (1811- 1857), uczestnika powstania listopadowego, jak tež dokumenty dotyczące Fran- ciszka, Tadeusza, Ottona, Michala Jerzego i innych Weyssenhoffdw. Na uwagę zasluguje dziennik podrožy Michala Jerzego (1828-1866), marszaika powiatu wilkomierskiego, napisany w r. 1856. Zawiera on szereg wiadomosci z historit architektury i sztuki, ktore zebrai w czasie peregrynacji po Niemczech, Francji i Szwajcarii. Synem Michala byl znany pisarz polski, autor Kronikt rodiiny Weyssenhoffdw Jozef Emanuel (1860-1932).
Jak wynika z zapisow archiwalnych, Weyssenhofowie byli spokrewnieni z Berkami, Brzozowskimi, Jodkami, Sielickimi, Soltanatni. Posiadali m.in. dobra Juzynty, Gajdomahce, Tamow, Fiedoryszki, Sedejki, Narwojsze, Janoniki w powiecie wilkomierskim oraz Dowtortyszki i Zwerdy w powiecie kowien- skim. Mieli tež posiadtošci w powiecie trockim, zawilejskim i w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1202, 4096).
C6rki ziemianina Weissenhofa, Paulina i Dolindosia, na wniosek rzeczyc- kiego naczelnika wojennego znajdowaly się pod nadzorem policji w latach
334

1S63-1S6S ze vvzgEędu na �polityczną nieprawomystnosė� (CPAHLf f, 378, z. 6, nr 64, s. 20).
VVĘCENOVVICZ (Vencenavičius), W 1799 r. zostali wpisani przez heroldię vvilenslcądo ksiąg szlachty gubemi lltewskiej (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 12, s. 164}.
WĘCLAWOWICZ (Venclavavičius) herbu Zabawa. Prasiary rod, od wie- kow zatnieszkafy m.in. w Kropinicy w wojewodztwie wilenskim. W powiecie Irockim Węclawiczowie znani byli od XVJ stulecia {AWAK, t. XXX, s. 58 i in.). 25 lutego 1837 r. zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez heroldię vvileiiską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 96-98).
WĘDZ1AG0LSKI vėl WENDZlAGOLSKI (Vendegolskis) herbu Po- mian. Pisali się �Butkievvicz�. Od XVII w. Butkiewiczowie Wędziagolscy poja- wiają się w zapisach archiwalnych dotyczących powiatu kowieiiskiego jako wlašciciele majętnošci Eydgirgola, Butkun6w i innyeh. Akta urzędowe wspomi- nają w6wczas Janusza, Macieja, Juchnę, Hrehora, Jana, Jakuba, Abrahama, Wawrzyrica, Stanislawa Wędziagolskich. W 1665 krol Jan Kazimierz potwier- dzii �listem zaręcznym" ich prawo do postadanych dobr (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 3255). W XIX wieku przedstawiciele tego rodu zamieszkiwali w powiatach wilehskim i kowienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 707; f. 391, z. 11, nr 9).
WĘGIERSKI (Vengerskis) herbu Bei i na i Wieniawa. Znani byli od wie- kow w Malopolsce. Węgierscy herbu Rola byli od r. 1656 baronami Panstvva Rzymskiego, a od J7H r. mieli tytut hrabiowski i pisali się: Wengerski Freiherr von Ungerschutz.
WĘGLINSKI-RAWA (Venglinskis-Ravas) herbu Godziemba. Mieszkali w powiecie zawilejskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WĘGROWlCZ (Vengrovičius) herbu Rawicz. Dziedziczyli majątki w po- wiatach wilenskim i oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 742),
WĘSLAWOWICZ (Venslavavičius) herbu Wadwicz, Znani byli od po- czątku XVi wieku jako waleczni rycerze.
YVIALBUT (Velbutas) herbu Doliwa, Odrowąž, Dolęga, Wąž i Radwan. Posiadali dobra ziemskie w powiatach oszmianskim, wilenskim i zawilejskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WIAŽEWICZ (Veževicius) herbu Leliwa. Byl to jeden z najznakomitszych mdow kresowych, szeroko rozgalęziony na Minszczyžnie, Grodzienszczyžnie, w powiecie mscislawskim, nowogrodzkim, orszanskim, spokrewniony m.in. zDybowskimi i Jacyniczami. V/spominal o nim Boleslaw Starzynski w swym rękopišmiennym herbarzu, przechowywanym w dziale rękopisow Biblioteki Jsgiellonskiej w Krakowie.
335

Wiažewiczowie notowani byli na Smoleriszczyžnie okolo 1475 roku, przedtem zamieszkiwali na Wilenszczyžnie. Zashižyli šią Rzeczypospolitej szczegolnie w XVII wieku na paladi bitewnych i w dyplomacji. Michajlo i Olechno Wiatewiczowie, szlachcice z ziemi smolenskiej, znajdowali šią np. w shlžbie krola polskiego jeszcze przed rokiem 1482 (Russkaja Istonczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 270).
WICHERT (Vikertas) herbu Niesobia. Dziedziczyli majątki w powiatach trockini i rosienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WICZEWSKI (Vičiauskas) herbu Pogonia. Miejscem ich osiedlenia byl powiat upicki (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3251).
WIDAWSKI (Vidauskas) herbu Węžyk. Ich rodowe dziedziny znajdowaly šią w wojew6dztwie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WŪ>EJKO (Videikis) herbu Labądz odm. (w polu niebieskim po wodzie zielonkawej plynie w lewo tabądž bialy). Od wiekow znani byli na Litvvie (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rąkopisow, 7015-111, t. X, s. 30).
VVIDMONT (Vidmantas) herbu Šlepowron, Posiadali majątki w powiatach rosienskim i szavvelskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 746, 1744).
WIDMONT-PAC (Vidmantas-Pacas) herbu Šlepowron. Ich dziedziczne posiadlošci znajdowaly šią w powiatach telszewskim i shickim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 7).
WIDOCHORSKl (Vidochorskis) herbu Grzymala. Osiedleni byli w po- wiecie braslawskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 18).
WIDUN-DUBEJKOWSKI (Vidunas) herbu Ostoja. Przynaležnošč tego rodu do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia udtebska w 1837 r. (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WIDUCKI (Viduckis) herbu Wąžyk. Zamieszkiwali w powiecie szawel- skim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WIDZIEWICZ (Videvičius) herbu Jastrzębiec. Miejscem ich osiedlenia byi powiat oszmiahski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WlECZKOWICZ (Večkovičius) herbu Gieysztor. Pradawny rdd w Wiel- kim Księstwie Litewskim (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rąkopi- sow, 7014-III, s. 97),
WIEDECKI (Vedeckas) herbu Leliwa. Dziedziczyli dobra ziemskie w po- wieęie trockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
336

WIEDENSKI vel WWIEDENSK1 (Vedenskis). Nazwisko wzięh zapewne od nazwy d6br na wschodzie Polski. Wykaz urzędowych nazw miejscowoici w Potsce (t, III, s. 538) zawiera informacje o miejscowosci Wiedne w woj. przemyskim, Wiedefi w woj. bielskim i tamowskiin. W minionych wiekach Wiedenscy zamieszkiwali w Kamiehcu Litewskim, Brzesciu Litewskim, Ossow- cu, Grodnie. W lutym 1897 r. Departament Heroldii Senatu Rządzącega w Pe- tersburgu potwierdzil rodowitosc �kolležskiego asessora" Aleksego Wiedefi- skiego, syna Tomasza, wnuka Michala, z rodziny unickiej osiedlottej na Gro- dzieriszczyžnie (CPAH Biaiomsi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, a. 174).
WIEKOWICZ (Vekovičius) herbu Pobog. Znani byli na Wilenszczytnie. Pisai o nich B. Starzynski w swym niewydanym herbarzu (Biblioteka Jagiellori- ska w Krakowie).
WIELĄDKO (Velondekas) herbu Nafęcz. Z tego rodu pochodzit znany he- raldyk Wincenty.
WIELHORSKI (Velgorskis) herbu Kierdeja. Na Kresach zamieszktwali w powiatach braslawskim i oszmiahskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 18). Od ) 528 roku odnotowywani byli tež na Wolyniu. Michal Wielhorski w latach 1567- 1570 by! podstarošcim luckim (Sbornik matierialow otnosiaszczichsia k istorii Panow Rady Wielikago Kniezestwa Litowskogo, s. 374). Waclaw Wielhorski by) podwojewodzym kijowskim w 1595. Roman Wielhorski, szlachcic z powiatu potockiego, odnotowany zostal w tamtejszych archiwaliach z roku 1601. Jerzy na Horochowie Wielhorski, podkomorzy wlodzimierski, w 1668 r. podpisal akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. IV, s. 499).Wojewoda wolynski Waclaw Xawery Wielhorski w 1707 r. podpisal uchwalę konfederacji w Lublinie.
Pogląd, že Wielhorscy jakoby pochodzili od tatarsktego księcia Kierdeja, ktory otrzymal indygenat polski w 1377 r., wydaje się bezpodstawny, chociaž niektorzy heraldycy tak twierdzą. �Rod hrabibw Wielhorskich pochodzi od Oli- zara Kierdeja, ktory by} polskim komisarzem w 1358 r.� (S. Wasiljewicz, Titu- lowannyje rody Rossijskoj Imperii, 1.1, s, 145).
Pior Dolgorukow (Rossijskaja rodoslownaja kniga, cz. 3, s. 97) wywodzit Wielhorskich z Wolynia. Pisai on: �Jerzy Wielhorski, kasztelan wolyfiski, jeden z najodwazniejszych ¿olnierzy swego czasu, naležal do grona najukochanszyeh wspolbojownikow krola Jana Sobieskiego i odznaczyt się przy odsieczy Wied- nia przed Turkami w 1683 r. Syn jego Jan Kazimiera, podkomorzy wiodzimier- ski, zostal Smiertelnie ranny strealą w 1695 r. podczas obrony Lwowa przed atakiem Tatardw krymskich**.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 505) podawal: �Wielhorski herbu Kierdeja w w-wie wolynskim. Metryka wofyfiska w roku 1528 między inszemi ziemianami swemi liczy Jędrzeja y Fiedora Wielhorskich. Alexander Kierdejo- wicz Wielhorski, woyski lucki 1630; Franciszek, kanonik katedralny chehnski; Mikolay, wielkorządca wolynski 1674; Jerzy, podkomorzy wlodzimierski". Tenze autor w Herbarzu polskim (t. IX, s. 294) pisai; �Wielhorski herbu Kierdeja, w wojewodztwie wolynskim, Metryka wofynska w r. 1528 między inszemi ziemianami swemi liczy Jędrzeja i Fiodorą Wielhorskich".
337

Herbarz rodzin szlacheckich Krölestwa Polskiego (cz. 1, s. 25) inforrnowal: �Rodzina szlachecka Wielhorskich, od dawna w bylem wojewödztwie wolynskiem osiadia, herbu Kierdeja uzywala. Z niej pierwszego Michala Wielhorskiego, kuchmistrza Wielkiego Księstwa Litewskicgo, do godnošci hrabiowskiej wyniosl cesarz rzymski, krol Galicyi i Lodomeryi Franciszek II, a udzielając mu w roku 1787 dyplom, dodai do herbu pierwotnego ozdoby godnošci hrabiowskiej odpo- wiednie� (wedhig naszych danych rodzina ta uzyskala tytul hrabiowski w 1786 roku). Hrabiowie Wielhorscy zostali w 1799 r. wpisani przez heroldię wilenską do ks i ąg szlachty guberni litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 12, s. 191).
WIELICZKO (Velička). Wieliczkowie od stuleci naleželi do nąjszerzej rozgaiązionych domöw na terenie Polski, Bialonisi, Ukrainy i Litwy. W ich dzielnicy ojczystej na Wolyniu odnotowywani byli juž w polowie XV wieku. Požniej Wieliczkowie i Wieliczkowiczowie byli osiedleni tež w okoltcach Wilna, Nowogrödka, Pinską, Staroduba, Lidy, w inflantach. Pieczętowali się naj- pierw herbem Syrokomla, požniej tež innymi,
Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. IX, s. 296) podawat: �Wieliczko, czyli Wielicki herbu Syrokomla odmienna. W Metryce wofynskiej 1528 czytam kniazia Wasila Wielickiego, ziemianina wotynskiego�. Polska encyklopedia szlachecka (t. XII, s. 127) informuje tylko o Wieliczkach herbu Syrokomla i wywodzi ich, jak się wydaje, z powiatu lidzkiego. Ksiąžę Piotr Dolgorukow (Rossijskaja rodoslow- naja kniga, cz. I, s. 32) pisal o Wieliczkach jako o rodzinie znanej w Polsce i Wiel- kim Księstwie Litewskim jeszcze przed rokiem 1600, a więc naležącej do starožyt- nej szlachty polskiej.
W žrodlach archiwalnych odnaležc možna jednak o wiele wczesniejsze šia- dy tej rodziny. �Swirenny trocki� Wieliczko wspomniany zostal w zapisach Metryki litewskiej z roku 1489, kiedy to mial otrzymač wöz soli z klucza brze- skiego (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 376, 380). Inny Wieliczko odnotowany zostal w grodziehskich księgach grodzkich w roku 1541 jako swia- dek sądowy (AWAK, t. VII, s. 415).
27 kwietnia 1582 roku przed minskim sądem grodzkim �umocowany jego- mosci pana Radziwitta, pan Jan Wieliczko, czynil žaiobę sam od siebie y od poddanych lebiedziewskich na pana Janusza Dybowsktego, ktory w Lebiedzie- wie y w Hozowej urzędnikiem byl, mieniąc byč niejakie kizywdy sobie i podda- nym lebiedziewskim (...), a rejestru spisania szkod nie dawal�. Ze względu na to sąd umorzyt postępowanie (AWAK, t. XXXVI, s. 5-6).
Pan Jan Wieliczko z wojewödztwa trockiego zapisany zostal w 1590 roku wksięgach trockiego sądu podkomorskiego (AWAK, t. XVIII, s. 81). Jego imiennik Jan Wieliczko, ziemianin i podstoli powiatu oszmianskiego, w 1591 roku peinit obowiązki starszego, czyli przelozonego, wilehskiego zboru ewan- gelickiego (AWAK, t. XX, s. 61, 228, 419 ) in.). On tež, ale juž nie tylko jako podstoli, lecz i jako deputat oszmtanski, 27 kwietnia 1598 r. podpisal wyrok Sądu Gföwnego Trybunalskiego w Wilnie (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimą, s- 139). Samuel Wieliczko, ziemianin z powiatu oszmianskiego, w 1617 r. sprzedal w Wilnie kamienicę odziedziczoną po przodkach (AWAK, t. XX, s. 417). On tež narazil się krölowi Zygmuntowi III przez samowolne zaję- cic gruntow w tym miešcie (AWAK, t. XX. s. 262).
338

Krzysztof Wieliczko, sziadicic z Lidy, zostaî 20 listopada 1643 r. skazany �na 6 niedziel siedzenia w zamek Udzki� za obrazę podczas procesu sędziego Jana S zk lehski ego (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 419-420). Samuel Wieliczko, podstoli starodąbski i czešnik msctslawski, vvspomniany zostal w tišcie krdla Wladyslawa IV z 1646 r.
9 maja 1657 roku do ksiąg grodzkich powiatu braslawskiego wpisano nastę- pųjącą skargę: �Zaîowal y opowiadal ziemianin Jego Krôlewskiey Mošct przed- tem wojewôdztwa witebskiego y powiatu orszansktego, a natenczas rezydujący w powiecie braslawskim, wygnanïec pan Krzysztof Wieliczko na ziemianina wojewôdztwa potockiego powiatu siebieskiego, na jegomosc pana Kaztmierza Pawla Belka, za daniem sobic sprawy y takowey wiadomosci od bliskich sąsia- dôw swoich y rôznych ludzi o tym, iž jegomosc pan Beik, z kompanią swą po- wracający w kray zawojowany z obozu jasnie wielmoznego jegomosc pana Wincentego Konvina Gosiewskiego, podskarbiego Wielkiego Xiçstwa Litewskiego y hetmana polnego spod chorągwi jegomosc pana Kroszynskiego, ku rodzicowi swemu jegomosé panu Pawfu Belku do wojewôdztwa polockiego w Trakcie Sie- bieskim, ktôry jadący przez powiat braslawski y przez wies jasnie wielmoznego jegomosc pana Pawla Sapiehy, wojewody wilenskiego, hetmana Wielkiego Xtç- stwa Litewskiego, Zamosze, nieopodal stajni žahijącego pana Wieliczka w roku 1657, miesiąca maja 2 dnia, wyjechawszy z pomienionej wsi Zamosza, upa- trzywszy na polu konia jegomosci zalobliwego wlasnego, sieršcią karego, ktôry kosztowal zlotych szešcdziesiąt, rozkazat go na tymže polu wziąc gwaltem y po- grabié czeladnikowi swemu Samuelowi Warpachowskiemu, a uwodzic go co nayprędzey do domu rodzica swego w kray zaprzysięgiy za Dzwinç do wojewôdztwa polockiego w Trakcie Siebieskim mieszkającego, y nie czyniąc sprawie- dliwosci, z czeiadnikiem ujechal y konia tego do domu oyca swego zaprowadzil y na swôy pozytek obrôcit, a žalującemu wygnancowi gwah, grabiež y szkodę uczynil�' (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3243, s. 1-2). Byl to jeden z nierzadkich przy- padkôw ograbienia uchodžcy polskiego - uciekającego z reguly bez dobytku lub z jego resztkami od agresora moskiewskiego - przez zachlannych rodakôw.
Wzmianki archiwalne dotyczące Wieliczkôw spotyka się takže w innych kontekstach. Percepm prowentéw public viych do skarbu Rzeczypospolitey W.X,L. z roku 1661 zawiera następującą informację: �Na odprowadzenie z War- szawy do Wilna gonca moskiewskiego Aphanasieja Nesterowa, ktôry byl na seymie w roku 1659, dano do przystawa jego, pana Alexandra Wieliczka, pod- stolego starodubowskiego, zlotych 200�. W księgach magistratu tnohylewskiego z roku 3689 zaznaczono, že �Wieliczko napil, komisarzem będąc, 80 gamcy miodu, piwa gamcy sto�, za co zarząd miasta zaplacil karczmarzowi ponad 66 zlotych - wartosc dobrego konia.
W dawnych dokumentach zachowala się wzmianka o panu Wieliczce, prawdopodobnie pisarzu grodzkim wojewôdztwa mscislawskiego, ktôry požy- czal pieniądze zarządowi miasta Mohylewa, a ktôremu podarowano za to kopę jablek za 3 zlote. W grudniu 1715 r., �idąc do pana Wieliczki�, czlonkowie magistratu wziçli cztery kwarty wma za 4 zlote t glowç cukru za 6 zlotych, widocz- nie jako s\voistą zachętę do ponownego wspomozenia miasta w klopotach finam sowych. Jak wynika ze skrupulatnie wôwczas prowadzonej ksiçgowosci, w tym-
339

že celu užyto, gdy pertraktacje się przetiągnęty, wina za 4 zt, miodu za 7, piwa za 5 zi, wodki za 1 zt itd., wszystkiego za prawie 30 ziotych (istoriko- juridiczeskije matieriaty izwleczionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i magilewskoj,1. XXV, s. 45).
17 paždziemika 1748 r. w księgach magistratu mohylewskiego zapisano: �Imč pan Stanislaw y Klara z Wieliczkdw Poniatowscy, czesznikowie Iubelscy, mając dawną pretensyą do miasta, za obligami jeszcze zeszletnu imč panų Wielicz- ce, podstarošciemu mscislawskiemu, naležącą, a dopiero na ichmosciow spadlą, zlotych dziewięčset pięčdziesiąt, ktorą suminę ma miasto oddač�. W inwentarzu miasta Dyneburga z roku 1765 zaSwiadczono: �Imsd pan Jozefat Wieliczko, regent grodzki inflancki, za prawami kupnemt trzyma sznurdw 63� (Istoriko- juridiczeskije matieriaty..., E. XXXI, s. 10). Ten ¿e Jozefat Antoni Wieliczko, regent grodzki Księstv/a Inflanckiego, wspominany jest rowniez w kolejnych latach {AWAK, t. XXXV, s. 349), Natomiast Mikolaja Wieliczkę, kanonika inflanckiego, wspominają žrodla pisane z roku 1784 jako rektora szkot wydziahi žmudzkiego, proboszcza košciola pojezuickiego w Kownie (Biblioteka Uniwer- sytetu Wilenskiego - Dzial rpkopisow, DC-26, s. 36-72), W aktach archiwow grodzienskich z roku 1779 odnajdujemy nazwiska �obywateli starostwa wielon- skiego� pan6w Kazimierza i Kaspra Wieliczk6w,
Juž na samym początku wieku XtX, bo w roku 1801, potwierdzono rodo- witoic Wieliczk6w w heroldii mohylewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1692, s. 14). Na Lišcie szlachty powiatu wilenskiego, mających prawo wybierac i byč obranymi na urząd z 1809 r. znajdują šią Ignacy i Stanislaw Wieliczkowie. Atanazy tegož nazwiska w 1812 roku byl zarządcą starostwa dziewoszyckiego w powiecie borysowskim {AWAK, t. XXXVII, s. 451). Liber continens Nomina ei Cognomina Studentium in Imperaria Academia Poiocensi Societatis Jesu podaje, že w latach 1815-1818 studiowal tu logiką Paulus Wieliczko, annorum 19, filius Joannis ex districtu Mšcislaviensi. Uczelnię tą ukonczyl pomyšlnie, sktadająe egzaminy z wielu dziedzin wiedzy (Logica, Politica, Dialectica, Metaphysica, Ethica, Zoologia, Litteratura Gallica etc.), o czym informowalo odpowiednie Testimonium w języku lacinskim (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 1082, 1083).
Stanislaw Wieliczko, byly chorąžy powiatu kowienskiego, zamieszkaly w majątku Poszumerle, od sierpnia 1834 r. znajdowal się ze wzglądu na sympa- de propowstancze pod tajnym nadzorem policji (CPAHL, f. 378, z. 1840, nr 174, s. 49). Na lišcie szlachty guberni wilehskiej z 1839 r. dgurują Kazimierz, Ignacy, Stanislaw, Jan, Karol Adam Jan, Joachim Albert Marcelin, Adam Jozef Spirydon i inni Wieliczkowie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83).
Karol Wieliczko zamieszkaly w Kownie zwracai šią w koncu 1840 roku do Wilenskiego Zarządu Cywilnego ze Skargą na swego stryja Stanislawa o to, iž ow dopuszcza šią rozmaitych nadužyč, zarządzając ruchomym i nieruchomym mieniem nieietniego krewniaka. Gdy w 1828 r. zmarl bowiem Adam Wieliczko, ojclec Karola, wilkomierska �komisja szlachecka� powierzyla chlopca opiece stryja. Ten zas uzywal chlopow panszczyžnianych naležących do zmariego do pracy we wlasnym majątku, wyrąbal i wysprzedal draewostan, zdjąl z hipoteki i obrocil na wlasny užytek kapitaly zmariego brata itd. W koncu stryjek tak šią �zaopiekowal� swym krewnym, že ten nie mial nawet podstawowych srodkow
340

do tyčia i sprawa trafila do sądu. J4-Ietni wbwczas Karol Wieliczko otrzymal prawo do samodzielnego zarządzania swym majątkiem, a stryj mūšiai mu ziozyc szczegolowe sprawozdanie na pišmie za caty okres �opieki� (CPAHL, f, 378, z. 1840,154).
Wieliczkowie ze względu na to, Že byli bardzo szeroko rozgalęzieni i spo- krewnieni z licznymi domami szlacheckjmi, porzucali niekiedy herb wiasny Syrokomla i jego odmiany i zaczynali uzywac innych. interesu]ąco wypada pod tym względem porownanie oficjalnych materialow z rožnych heroldii, Wywod fa- mild urodzonych Wieliczkow herbu Syrokomla, zatwierdzony w Minsku 3 maja 1799 roku i wydany Wieliczce, podstolemu starodubowskiemu, oznajmiat np., it rodzina ta ,,od dawnych czasow kleynotem szlachectwa będąc zaszczyconą, uzywala tych wszystkich przywilejow i prerogatyw, jakie tylfco d!a stanu szla- checkiego są dozwolone, urzęda w kraju cywilne i rangi woyskowe oraz posses- sye ziemskie dziedziczne posiadaia, a koleje dostoynosci na liczne rozgalęzione potomstwo przeniosia�. Za protoplastę tej iinii rodu wzięty zostai Jan Wieliczko, podstoli oszmianski, dziedzic mąjįtnošci Roczyn i Jakientany w tymze powie- cie, �istotny i niekwestyonowany szlachcic�, ktory zostawil na przetomie XVI i XVII w. pięciu synow: Samuela, Andrzeja, Jana, Albrychta i Aleksandra (Ar- chiwum Narodowe Bialorusi w Mifisku, f. 319, z. 2, nr 475, s. 142).
Jan Dworzecki-Bohdanowicz w rękopismiennym dziele Herbarz szlachty litewskiej podawal urywkowe irfomnacje o dziejach tego rodu: �Wieliczko herbu Syrokomla, nad Abdankiem strzala želežcem do gdry, na niej poprzecznica (...). 1528 Wieliczko Zienowiewicz z bojarow wolkowyskich; Jan, podstoli oszmianski, sluga x. Radziwilla Stanisiawa; 1602 Jan, pisarz grodzki trocki�. Herbarz orszanski z roku 1774 oznajmiat, ze 9 listopada tegož roku �wywod swoj w ziemstwie orszanskim uczynili�: Stefan i Nikodem, synowie Izaaka; Remiasz, syn Stefana; Ignacy, syn Remiasza; Maciej z trzema synami: Andrzejem, Ka- sprem i Konradem; Teodor, syn Andrzeja; Pawet, Swiryd, Zacharyasz z synem Jakubem; Wasil; Awlas i Jan, synowie Macieja; Heliasz, syn Wasila; Jan, syn Awtasa; Hrehory z synami Andrzejem, Konradem i Mikolajem; Stefan t Antoni, synowie Andrzeja; Andrzej i Jan, synowie Bazylego z Zabolotnia Wieliczkowie.
Dodatek U do Spisu szlachty Krolestwa Potskiego (s. 50) zawlerat dane o Albi- nie Franciszkn i Hettryku Janie Wieliczkach herbu Syrokomla. Drzewo zaš gene- aiogiczne tego rodu, sporządzone w heroldii wilenskiej w roku 1902, jako protopla- stę jednej gatęzi rodu wskazywalo Melchiora Wieliczkę, syna Jana, wlasciciela dziedzicznego majątku Gudenie w powiecte upickim, ktory przekazal w 1763 r. synom Ignacemu, Maciejowi i Antoniemu (CPAHL, f, 391, z. 7, nr 1744).
Dotycząca innej Iinii rodu Listafamilii szlachcica Joachimą Wieliczki w powie- cie wilkomierskim žyjącego z 1799 r, tak oto opisywala nast^pstwo pokolen rodu Wieliczkow: Joachim Wieliczko herbu Abdank, wywod jego następny: Trzey bracia rodzeni, pradziadowie Jozef, Eliasz y Jan, z Jana rodzący się, kupili majęt- nošč Wigie w powiecie wilkomierskim ležącą od panow Szopowskich y Lukasze- wicz.6w; w dowod takowe prawo w extrakcie w dacie 1662 Juli 3,
Jozeff, pradziad, splodzil synow czterech: Piotrą, Jana, Kazitnierza y Jana. Piotr splodzil corek dwie, Annę y Maryannę, na Annę aktorstwo majętnošci Wigiow spadlo. Maryanna zaš wyposazona zostata; Jan, drugi Jan y Kazimierz
341

bezpotomni zmarli y sukcessya na brata Piotrą spadla. Eliasz, pradziad, splodzil syna Macieja, chorąžego Jego Krölewskiey Mošci. Maciey splodzil synow trzech: Franciszka, koniuszego y regentą grodzkiego wilkomierskiego z pierw- szey žony, Stanislawa y Mateusza z drugiey žony, to jest Biatobrzeskiey (...), Franciszek splodzil synow trzech: Ignacego, Jozefą, juž riežyjącego, xiądza, y Joachimą. Ignacy mial zastawną w powiecie wilkomierskim possessyą Nar- moynie alias Drabiszki y Prozoryszki, teraz zaš posiada dziedziezną possessyą Bogusiawiszki w powiecie wilkomierskim ležącą, ma synow trzech: Kazimierza, Stanislawa y Jana. Joachim, teraz wywodzący šią, ma synöw dwöch, Jozefą y Adama. W 1781 r. Anna z Wieliczkow pritno voti Schwabowa, secundo Lu- kjanowa, zrzekla šią Wigiöw na korzyšč Joachims, ktöry dokupil jeszcze Jucuny w tymže powiecie� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 355).
O kolejnej galęzi rodu opowiadal Wywöd familii urodzonych Wieliczkow herbu Oghinczyk z roku 1804, zatwierdzony przez Deputację Wywodową Gabenti Litewsko-Wilenskiej: �Dom Wieliczkow jest ad dawna dostoynošcią szla- checką zaszczyconym, z ktörego pochodzący Jan Woyciechowicz Wieliczko, przez wywodzących šią dopiero na linii za protoplastą wziąty, w imieniu brata rodzonego y w imieniu synow swoich, z synem Tomaszem na seymie w War- szawie zebranym, utwierdzenie przywileju szlacbectwa od krola Zygmunta Trzeciego w przytomnošci zebranych senatoröw y posiöw uzyskal, ktoremu tenze monarchą herbu Oghinczyk, czyli Jastrzębiec uzywac dozwolif y wyry- sowany dač Wieliczkom zalecil oraz swobodami wszelkiemi szlacheckiemi cie- szyč šią dozwolit, jak roku 1593 Juni 10 dnia datowany przywiley krola Zygmunta Wieliczkom shtžący poswiadczyl.
Totnasz Janowicz Wieliczko, že wydal na swiat syna Alexandra, a Alexander Tomaszewicz Jana y Teodora, Teodor zaš Alexandrowicz, že splodzil synöw dwoch: Alexandra y Konstantego, o tym swiadeetwo od senatoröw, urządnikow, dygnitarzy y szlachty z powiatu starodubowskiego na seymik do Wilna w roku 1690 zebranych Wieliczkom wydane dalo šią wiedziec, Jan Alexandrowicz Wieliczko, syn drugi Alexandra, zostawil po sobie synöw dwoch: Kizysztofa y dwuimiennego Teodora Jana, z ktörego pochodzą wywodzący šią�. Ta galąž Wieliczkow posiadala folwark Zaborze w powiecie brastawskim. W 1804 r. Kazimierz, Adam, Andrzej, Mateusz, Szymon, Michal Jerzy, Antoni, Ignacy, Jan i Karol Wieliczkowie uznant zostali urzqdowo za �rodowitą y starožytną szlachtą polską� oraz wpisani do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litew- sko-wilenskiej {CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3243, s. 34-35).
Dotyczący tejže linii Produkt rodowitoici szlacheckiey urodzonych Wieliczkow herbu Oghinczyk albo Jastrzębiec z powiatu braslawskiego, uložony w 1800 roku, podawal, že �dom Wieliczkow w Xięstwie Litewskim zamieszkaly z dawna y od wiekow zaszczycony prerogatywą. szlachecką, pelnil zawsze obo- wiązki stanowi szlacheckiemu przyzwoite, posiadat dobra ziemskie, odbywal sluiby wojenne, enotliwie, nie szcządząc krwi swojey za monarchöw y oyezy- zną. A dosyc w dziela znakomite bądąc zamožny, kiedy požniey przez zrządze- nie nieprzyjazney fortuny schylony zostal do uböstwa, familia z niego rozeszla po rožnych mieyscach y panach, shižbą przyjmowac y zarabiac na chleb zmu- szoną zostala.
342

Ponownie zatem urodzeni Wieliczkowie przez uczciwe staranie y pracę doro- bili šią majątku y posiadali dobra w powiatach minskim y oszmiariskim, a lękając šią, ažeby upadek pierwszy, ktory zniszczyi šlady przodkow, stanu Ech szlachec- kiego požniey jakiey wątpliwošci nie poddal - Jan Woyciechowicz Wieliczko w imieniu brata rodzonego y w imieniu synowcow swoich y (między ktoremi To- masz Janowicz WieItczko praprapradziad wywodzących šią umieszczony) prosil Zygmunta III, kr6la polskiego, o utwierdzenie sobie przywileju szlachectwa na seyrtiie walnym roku 1593 Juni 10 dnia w Warszawie zebranym, na co krol Zygmunt III utvvierdzil przywile]em swoim prerogatywą szlachectwa JWP Wie- Iiczkow w przytomnošci zebranych senatorow y poslovv, dozwolil herbu Oghih- czyk, czyli Jastrzębiec užywač, kt6ren wyrysowac y dač WteIiczkom zalecii oraz swobodami szlacheckimi cieszyc šią dopušcil�. Dalszy ciąg tego dokumentu jest identyczny 2 przytoczonym jut Wywodem (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1660, s. 19-21).
Wyw6d familii urodzonych f¥ieItczkow herbu Jastrzębiec z 1819 r., po sttvierdzeniu, že �ta familia z przodkow swoich w Litwie zamieszkala, zawsze prerogatywami szlacheckiemi i dostojenstwy zaszczycona, ciągle ziemne possy- dowata wlasnošci�\ powtarzat trešc dwoch poprzednich dokumento w, precyzu- jąc jedynie, že chodzi tym razem o galąž rodu Wieliczkow osiedloną w fo]warku Zaborze w powiecie brasiawskim i zašeianku Jurkiszki w powiecie oszmian- skim. Ta linia poprzez malžefistwa spokrewniona byla m.in. z Leszczynskimi, Woronieckimi, Usakovvskimi, Ctechanowiczami, Niewiarowskimi, Jundzilami. W 1819 roku Deputacja Wywodowa Wileiiska uznaia kilkunastu reprezentantow tej galęzi rodu za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 76-77).
W XVIII i XIX wieku, gdy obszeme polacie ziem bylej Rzeczypospolitej znalazly šią w obrębie panstwa rosyjskiego, Wieliczkowie zacząli i tam odgry- wač coraz bardziej zauwažalną rolę. Chociaž wiąc L. M. Sawiolow, znany he- raldyk rosyjski, w swych skrupulatnych zapiskach genealogicznych z 1908 roku nawet nie umiešeit Wieliczk6w w poezeie szlachty rosyjskiej, uwažając ich shisznie za przynaležnych do tradycji polskiej, nie przeszkodzilo to Wieliczkom w �obdarowaniu� nowej ,,ojczy2i\y�� licznymi wybitnymi jednostkami, zaslužo- nymi dla rozwoju kultury i nauki nie tylko Polski, ale tež Biatorusi, Litwy, Ukrainy i Rosji,
WIELOWICZ (Velaviiius) herbu Strzemię. Posiadali dobra ziemskie na Žmudzi i Wiienszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WIELPISZEWSKI vėl WILPISZEWSKI (Vilpišauskas) herbu Lubicz. Zamieszkiwali na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WIENCENOWICZ (Vencenavičius) herbu Košciesza. Ich rodowe siedziby znajdowaiy šią na Wilenszczyžnie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr !31, 2564).
WIENIAWSKI (Veniavskis) herbu Wieniawa. Starožytny rod szlachecki, znany jeszcze przed rokiem 1464. Jak wynika z badan Kazimierza Reychmana,
343

byli jeszcze inni Wieniawscy, stanowiący mieszaną rodziną žydowsko-polską, spokrewnioną m.in. z Lanckoronskimi, Konarskimi, Falenskimi, Karpinskimi. �Rodzina ta - pisat Reychman - pochodzi z Lublina i nosila początkowo nazwi- sko �Pietruszka�; pierwszym, ktory zmienii nazwę rodową na �Wieniawski� byt Tadeusz� (1798-1884). Z jėga malzeiistwa z Reginą Wolff urodzii šią stynny Henryk Wieniawski, skrzypek i kompozytor (K. Reychman, Szkice genealogicz- ne, Warszawa 1936, šeria 1, s. 201).
W paždziemiku 1818 r. �Nayyašnieyszy cesarz jmc i krol naylaskawiey ozdobič raczyi Orderem Šwiętego Wtodzimierza IV klassy z Korpusu Žandar- meryi podputkownika Wietliawskiego za dane dowody goriiwosci w shižbie� (AGAD w Warszawie, Akta heroldii Krdlestwa Polskiego, s. 4, k. 37-57).
WIENIKIEWLCZ (Venikeviiius) herbu Gieysztor. Miejscem ich osiedle- nia byl powiat rosieiiski (CPAHL, f. 391 , z. 6, nr 7; f. 391, z. 7, nr 661),
WIERBLUGIEW1CZ (Verblugevičius) herbu Lettau, Zamieszkiwali w po- wiecie upickim. Prawdopodobnie spokrewnieni byli z Letowtami (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WIERCINSKi vel WERTYNSKI (Vertinskas) herbu Janina, Ogoiiczyk, Rawicz, Slepowron, Wieniawa. Uzywali przydomku Snopek. Pochodzilt z Pol- ski srodkowej, ale bardzo wczesnie odgalęzili šią tež na wschodnie potacie Rze- czypospolitej. Snopkowie zaš - jak podawal Przemyslaw Dąbrowski (fVędrowki rodzin szlacheckich, Lwow 1925, s. 9) - rod swoj wywodzili z Malopolski. Pi- sa!i šią �z Mozgawy�, juž w XV wieku posiadali liczne wsie na Rusi Halickiej.
Floryan Wiercihski w 1718 byl czešnikiem ziemi drohiczynskiej. Tytul ten przyshigiwal rdwniez następnym pokoleniom tego rodu. Marcin Wercihski np. w koncu XVIII wieku tež byl czeinikiem ziemi drohiczynskiej, ale juž jako ostatni, gdyž wladze rosyjskie polo žyly niebawem krės polskim tytutom i rangom (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3240, s. 31).
Wywdd familii urodzonych Wiercinskich herbu Rawicz podawal: �Roku 1799 miesiąca stycznia 12 veteris, a 23 novi štili dnia. Przed narni, Ludwikiem hrabiąTyszkiewiczem, aktualnym taynym konsyliarzem, marszalkiem guberh- skim, kawalerem rožnych orderow, prezydującym, y deputatam! ze wszystkich powiatow gubemi litewskiey do przyjmowania y roztrząsania wywoddw szta- checkich obranymi, ztožony zostal wywod rodowitožci szlacheckiey urodzonych Wiercinskich herbu Rawicz, przez ktory gdy dowiedzionym zostalo, iž Andrzey Hrehorowicz Wiercihski w zaszczycie rodowitosci szlacheckiey posiadal dobra Wiercialki zwane, ktore synowi jego Marcinowi, a po nim Jerzemu Marcinowi- czowi Wiercihskiemu w spadku dostaly siq.
Ktory to Jerzy, dziedzic Wierciatek, zapisując one synowi Maciejowi Wier- cihskienut, komomikowi lidzkiemu, dopiero z potomstwem wywodzącemu šią, prawcm wieczystym w roku 1771 miesiąca stycznia 5 dnia wydanym wyrazil, iž te dobra po oycu Marcinie, a dziadu Andrzeju Hrehorowiczu Wiercinskich po- siada. Tenže Jerzy procz syna Macieja Wiercihskiego miai synow jeszcze trzech, dopiero wywodzących siq, Jana, J6zefa y Franciszka. Z tych Franciszek ma sy-
344

now dwocli Ludwika � Apoiinarego, wyswiecil to testament Jerzego Wiercin- skiego, oyca, dobra Surkonty synom swym, dopiero wywodzącym šią, zapisują- cy, w roku 1784 sierpnia trzeciego dnia uezyniony.
Na fiindamencie przeto zlozonych dowodow, rodowitosc szlachetną imienia urodzonych Wiercinskich probujących, my, marszalek gubemski � deputari powiatowi, stosownie do przepisow, familię urodzonych Wiercinskich, jako to: wywodzących šią Macieja Jerzewicza, komomika lidzkiego, z synami Jerzym, Wincentym, Kazimierzem, Jakubem, lgnacym, Adamem, Domimkiem � Fran- ciszkiem, Jana, Jčzefa � Franciszka Jerzewiczow oraz Ludwika � Apoiinarego Franciszkowiczow z possessyi Surkont urodzonych Wiercinskich za rodowitą y starožytną szlachtę polską oglaszamy y onych do xiągi szlachty guberni Jitew- skiey pierwszey klassy zapisujemy. Dziaio šią na sessyi Deputacyi Genirainey Wywodowey Szlacheckiey Gubemi Litewskiey w Wilnie� (Lietuvos Valstybinis Istorijos Archyvas, f. 391, z, 1, nr 948, s, 316-317).
Dekret wywodowy familii urodzonych Snopkow Wiercinskich herbu Wie- niawa z 21 paždziemika 1800 r. oznajmiai, is Felicjan Franciszek, dwuimienny, Snopek Wiercinski, krąjczy braslawski, mial szešriu synow: Tomasza, Lukasza, Antoniego, Kazimierza, Bonifacego i Stefana; z ktorych Tomasz byt ojcem Franciszka, a ten - Mateusza, Wincentego i Dyonizego, zatwierdzonych w szla- chectwie wlasnie wowczas.
Wywdd familii urodzonych Snopkow Wiercinskich herbu Rawicz z 31 marca 1819 r. stwierdzal, i i rodzina ta ,jest tak dawna t starožytna w Krolestwse Poi- skim, it nastanie jej pierwiastkowych początkow w cieniach glqbokiej nawet starožytnošei z pewno£cią došledzaė niepodobna, to tylko pewne, ii w woje- wodztwie podlaskim, z chlubnym domu swojego kwitnąc zaszczytem, od kilku wiekow w ziemi drohickiej na Wielkim i Malym Wiercinie, dziedzictwy zasie- dlona, wielu znakomitych w ojczyznie, odwaznych w boju rycerzy i užytecz- nych krajowi męž6w wydala.
O ktoiych pisząc, autor Historyi polskiej Niesieckj w tomie IV dzieta swojego na karcie 515 między innemi wymienia: Jana, jeszcze w roku 1598, a Paw- la, it Jana III podpisai elekcyą kmlewską. Akta zaš ziemi drohickiej, z ktorych nadpradziad wywodzących šią wlasną rąką wypisal notacyą najdujących šią Mczuych tam transaktdw, poczynając prosto od roku 1600, šwiadczą o ciąglym Malego i Wielkiego Wiercina dziedziezeniu tej familii, a z do pomienionego pradziada Floryana Wiercinskiego, czesznika drohickiego, ktory dostawszy šią w Xięstwo Litewskie, possydowai juž dobra Trowpie w powiecie wilkomier- skim, i z tych w roku 1700, jak poswiadezyl kwit wojskowy 4 Oktobra mo wy- dany, že w czasie boju krwawego pod Olkienikami stawal 2 wojennym uzbrojo- ny rynsztunkiem, a bądąc towarzyszem hetmanskiej pancemej chorągwi, kilka- kroč byl wojskowym deputatėm, � czem przekonaly 1702 Juli 16 i 1706 February! 17 ordynanse hetmana Wielkiego Xięstwa Litewskiego, xiącia Wisz- niowieckiego, ktory mu w nagrodą pomienionych strat i trudow wojennych as- sygnowat 1708 Februaryi 15 z dobr Fiedoryszek w wilkomierskim powiecie zlotych 300, a Oktobra 7 w tymže roku zabezpieczyl swą ochroną dobra jego Trowpie od wszelkich naduzyeiow wojskowych.
Jakową majątnošč niebawnie potem wspblnie z zoną swą Heleną Szotkow- ską prawem wieezystym od Szotkowskich w 1715 Apryta 29 na wieeznose ku-
345

pil. Tenže Floryan Wiercinski, czesznik drohicki, jak šią dopiero okazalo, mial zoną Heleną z domu Szolkovvską i z nią dwoch sptodzit synow: Jakuba i Jozefą, ktorym majątnošč glowną Trowpie, a trzeciemu starszemu Antoniemu, z pierw- szej žony urodzonemu, fo!wark Degianice i Narmojnie, od dawna w j ego ante- cessorow imieniu zostający, prawem wieczystym przez ostatnie testamentu swe- go rozrządzenie w 1746 Apryla 27 sporządzonym, rozpisal t w spadku przyrod- nej sukcessyi zostawil (...). Po šmierci ojca dwaj mtodsi jego synowie stosownie do testamentowej dyspozycji pomienionym majątkiem Trowpiami, wioskami ionych poddanemi, Jozef i Jakub Floryanowiczowie Wiercinscy zarowno po- dzielili šią, a starszy Antoni przy pienvszym \vydziele ojca na Degiencach i Narmojniach zostai",
Jakub Wiercinski zostawil trzech synow: Antoniego, Hieronima i Francisz- ka. Z nich Antoni oženil šią z Ewą Mickiewiczowną i doczekat šią synčw Justy- na i Floryana. On tež nabyl majątek S žyly, poprzednio sprzedawszy Trowpie. Justyn z kolei oženii šią z Tekią Grądzką, z ktčrą miaf synow Erazma i Jerzego. Inne linie domu Wiercinskich osiedlily šią w powiecie wilkomierskim, gdzie naležaly do nich liczne zašcianki, foiwarki i majątki.
Kresowi Wiercinscy spokrewnili šią przez oženki z Biaduckimi, Chrzczo- nowiczami, Jurkiewiczami, Stomami, Stankiewiczami, Bunikowskimi, Wilkari- cami, Walickimi, Nowomiejskimi, Grotuzami, Pietkiewiczami. W 1819 roku heroldia wilenska uznala až dwudziestu dziewiąciu Snopkow Wiercinskich z powiatu witkomierskiego za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 263-270).
Wyw6dfamilii urodzonych Snopk6w IViercihskich z 13 marca 1819 r. pod- krešlal starožytnošč rodziny, posiadanie przez nią folwarku Hruszakowszczyzna w powiecie oszmianskim i jej pokrewienstwo m.in. z Rodziev/iczami. Na pod- stawie zgromadzonych dokumentow uznano Antoniego, Joachimą, Leoną, Mi- chala i Wincentego, synow lgnacego, Wiercihskich za �starožytną szlachtą pol- ską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 5-6).
Wywod familii urodzonych Snopkdw IViercihskich herbu Rawicz, uložony w Wilnie 18 czenvca 1836 roku, m.in. stwierdzaJ, že �familia Wiercinskich od naydawnieyszych czasow podhig swiadectwa kronikarzy polskich szczycąc šią dostoynošcią i prerogatywami stanu szlacheckiego, užywa herbu Rawicz, ktore- go opisanie nastąpne: �panna siedząca na medžwiedziu w polu žottem�.
Wziąty za protoplastę rodu Wiercinskich Floryan Snopek Wiercinski, cze- snik drohicki, jako aktualny szlachcic znaydowal šią na generalnym zjezdzie senator6w, dygnitarzy, urządnikow ziemskich i grodzkich, rycerstwa i szlachty roku 1700 Oktobra 2 pod Olkiemkami odbytym. Nastąpnie wzmicniony teraz Floryan Wiercinski, že oprocz majątku oyczystego po przodkach, Narmoynie zwanego, wspolnie z zoną swoją Heleną Szolkowską posiadal majątnošč zieinną Sroupie z poddanymi w powiecie wilkomierskim,
Zostawii on po sobie synow trzech: Antoniego, Jozefą y Jakuba Wiercin- skich, jak o tem poswiadczyl testament tegož Floryana Wiercinskiego roku 1746 Apryla 27 sporządzony. Antoni Wiercinski z dwoch žon splodzil syn6w sied- miu. Z pierwszey - Magdaleny Mąktewicz6\vny: Onufrego, Michala, Tadeusza y Marcina; z drugiey - Katarzyny Chrzczonowiczowny: Wincentego, Macieja i Jana, ktorzy po nim osiągnęii majątnošč Degiaiice
346

Drugi syn Floryana, a brat Antoniego, Jözef Snopek Wierciiiski dziedziczyl po oycu majįtnošč Sroupie zwaną, byl oycem synöw trzech: Boguslawa Jakuba, Franciszka Germaną i lgnacego {.,.), Trzeci syn Floryana Jakub Wierciiiski, dziedzic częšci folwarku Sroupiöw, byl oycem synöw trzech: Antoniego, Hiero- nima Mateusza y Franciszka�.
W następnych pokoleniach Wiercinscy - bard20 juž liczni - posiadali roz- maite folwarki na Wilenszczyžnie i ra Litwie etnicznej. W 1836 roku Adam Mikolaj, Antoni Izydor Wincenty, Stefan, Mateusz ignacy, Marceli Antoni Piotr, Antoni Feliks, Pawel Fabian, Jakub Ignacy, Stanislaw Jözef, Boguslaw, Franci- szek Michal, Hipolit Kazimiera, Aleksander Jakub Antoni, Stanislaw Ludwik, Edward Donat, Jan Justynian, Piotr Marian, Teofil, Medard Kazimiera, Stanislaw Napoleon Wiercinscy uznani zostali przez Deputację Wywodową Wiieiiską za �aktualnych y starozytnych dworzan� i wpisani do częšci szöstej ksiąg gene- aiogicznych gubemi wileiiskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 101-103).
W 40, iatach XIX wieku beroidia odnotowala w powiecie wüenskim Adama Mikolaja Wiercinskiego z zoną Tekią z domu Grzybowską, dwoma synami ijednącorką(CPAHL, f. 391, z. 7, nr29l, s. 8). Heroldia wilenska w 1851 roku potwierdzila rodowitosc szlachecką Michala Wiercinskiego, zamieszkalego w zašcianku Kopane Bloto w powiecie oszmianskim, nadzorcy magazynow zbozowych, orazjego žony Wiktorii z Gruzewskich, synöw Felicjana i Antoniego, jak tež corek Anny i Emilii. W tym czasie potwierdzenie szlachectwa uzy- skal röwniez Tomasz Wincenty Wierciiiski, dzierzawca ziem Anny Utanowskiej, zamieszkaly w majątku Loszany w tymže powiecie z zoną Scholastyką z Mikul- skicb i synami Justynem, Karolem Edwardem, Florianem, Stefanem. Wöwczas w powiecie wüenskim mial tež wtasny majątek Maciejunce Adam Mikotaj Wierciiiski, w ktörym zamieszkiwal z zoną Tekią z Grzybowskich; synami: Antonim lzydorem Wincentym i Slefanem - radcą tytulamym, lekarzem po- wiatu jekatierinbaumskiego w gubemi permskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3240, s. 81-91).
Heroldia grodzienska takže potwierdzala rodowitoäc kilku galęzi rodu Wiercinskich. W 1817 i 1835 r. potwierdzenie przynaležnosci do stanu szla- checkiego uzyskal Aleksander Kazimiera Wiercinski, wtasciciet częšci döbr Walki i Wiercienie w powiecie drohiczynskim w gubemi grodziefiskiej, oraz kilkudziesięciu innych czlonkow tego rodu {CPAH Biaforusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 4). Wiercinscy herbu Janina i Rawicz z powiatu bielskiego w 1848 r. zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez heroldię grodzjenską i przez Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s. 133-154).
WIEREJKO (Vereikis) herbu Wierzynki i Lagoda (por, haslo: Werejko). Zamieszkiwali na Wilenszczyznie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
WIERZBICKI (Verbickas). Byto kilkanascie rožnych rodzin o tym nazwi- sku, pieczętujących się rožnymi godlami. O Nieczujach-Wierzbickich pisal w Herbach rycerstwa polskiego Bartosz Paprocki: �Wierzbiccy w Chelmskiem dom starodawny, bywaii urzędniki ziemskimi takže�. Msctsfaw Wierabicki her-
347

bu Nowina z Wterzbicy w powiecie stopnickim wzmiankowany jest przez wi- šlickie ksiqgi zieinskie 24 marca 1427 r. (W. Semkowicz, Wywody sztacheciwa, nr 86).
Genealogìa rodu Wierzbickich herbu Nieczuja z 1798 roku, zatwierdzona przez sesjq Wilenskiego Zgromadzenia Deputato w Szlacheckich, wygiądala tak oto: �JW Pan Heron im z Wiclkiego Chrzqstwa Wier2bicki, wojewoda brzeski kujawski, przez los niepomyšlny powodzenia swego zadluzywszy się y dobra wtasne w prowincyach koronnych za konwikcjami pod tradycje urzqdowe wie- rzycielom oddawszy, z wzglqdu tesci swojej JW jeymošč pani Malgorzaty Kon- stancyi z Ludenhauzu Wolfów Piotrowskiey, kuchmistrzowey W. X. Lit. w roku 1650 Nowembra 5 dnia datowaną, 1659 Februari 13 dnia w grodzie powiatu willcomierskiego przyznaną cessyą na starostwo stoküskie w powiecie kowien- skim ležące na osobq wiasną y zony swojey uzyskak
Niebawem potem nastąpila šmierc pomienionego Heronima Wierzbickiego, po zeyšciu którego zona, powtorzywszy malzenstwo, ostatek majątku mqzowskie- go zajqwszy, dzteciom swoim nie udzielila, dobra pod konwikcjami u possessorów zostające jedne wiqcey zaonerowala, drugie na wiecznosc wyprzedala.
Wiele bylo potomstwa pomienionego Heronima Wierzbickiego i jakie imiona byiy jego synów, nie jest wiadomym, to tylko pewnym, ¿e Jan i Stanislaw Wierz- biccy, bracia rodzeni, byli tegož Wierzbickiego, wojewody, wnukami pod opieką JWP Andrzej a Platera, dyneburskiego inflanckiego srarosty zostający, którzy za wolą tegož swojego opiekuna w roku 1700 jmc panų Jakubowi Zìemeckiemu do dochodzenia po tymže wojewodzic Wierzbìckim plenipotencyą wydawszy, rewer- sowani przez pomienionego Ziemeckiego w roku tymže maja 16 dnia zostali.
Ci dwaj bracia, wnukowie wojewody, z rodzonemi siostrami Wolskiemi po- ženili siq. Jan rózne possessye zastawne posiadal, Stanislaw folwark Janidzie w powiecie wilkomierskim prawem wieczystym w roku 1718 od panów Micha- la, Symona y Jana Buywidów y od malžonek onych nabyl.
Miqdzy licznym potomstwem Jana Wierzbickiego jedni nie wiedzieé dokąd ūdai i się, drudzy xięžmi zostali y w tym stanie pomarli, jeden tylko Mikotay Janowicz Wierzbicki w powiecie wilkomierskim byl pozos tal, a ten w roku 1745 folwark Rymszyszki alias Gintiliszki, w powiecie wilkomierskim ležący, u panów Jana y Joanny z Buchowieckich Gintwillów, lowczych powiatu wilkomier- skiego, zakupit.
Z zdatnošci y charakteru znaydując szacunek y zaufanie, nayprzód w wta- snym powiecie wilkomierskim na komomika tego powiatu 1756 roku przez wielmoznego jmc pana Franciszka z Indrana [Zyndrama � J- C.] Koscialkow- skiego, podkomorzego p-tu wilkomierekiego, kreowany zostal, lai kilka potem, to jest w roku 1769, od jašnie wielmoznego pana Jana Mniszcha, podkomorzego W, X. Litewskiego, na komomikostwo litewskie uzyskal kredens; w ostatku bez zicmi w województvvie nowogródzkìm schodząc z tego swiata, majątek swóy w czqèci wywodzącemu siq y jego bradom, w czqsciach zas innym krewnym swoim w roku 1777 zostawit.
Stanislaw zaš, dziad wywodzącego siq, miai synów trzech: Jana, Wincente- go y Bernarda, pomiqdzy których w roku 1745 majątek swóy rozdzielil y rozdy- sponowal� (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3285).
348

Wierzbiccy herbu Jastrzębiec posiadali dobra w powiatach wiikonuerskim, wilenskim, wilejskim, oszmiariskim (Sagatowszczyzna, Lipniszki, Wierbaszysz- ki, Horodyszcze, Wielebniszki}. Spokrewnieni byli z Bartoszewiczami, Rouba- mi, Horodeckimi, Jankowskimi, Matikowskimi, Tyszkiewiczami, Jasinskimit DąbrOwskiini, Budziewiczami, Slawinskimi, Andrzejcwskimi, Kretowiczami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr3285). Wierzbiccy �ukrainscy� spokrewnieni byli m. in. z Konopackimi i Kotyszkami,
Niektdrzy z Wierzbickicb herbu Lubicz w 1848 nie zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Peters- burgu. Stalo šią to wbrew suges t i om heroldii grodzienskiej (CPAH Biaiorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr ], s. 115-116). Inne dwie galęzie rodu uzyskaly jed- nak w6wczas potwierdzeme przynaležnošci do stanu szlacheckiego {CPAH Biaiorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s. 117-123). Wierzbiccy herbu Elzanow- ski z Litwy byli žydowskiego pochodzenia, ale się ochrzcili j spokrewnili m.in. z Szynvihskimi i Stasieniami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3285).
WIERZBOLOWICZ vėl VVIERZBILOYVICZ (Virbilavičius) herbu Ja- strzębiec. Jak wynika z przedstawionej w 1843 r, genealogii rodu, Wierzbolowi- czowie z dawien dawna stynęli w Krolestvvie Polskim i w Wielkim Księstwie Litewskim, piastując wysokie urządy i posiadając dobra ziemskie - m.in. mąją- tek Požaryszcze w wojew6dztwie mihskim, nadany im przywilejem krola Jana Iii Sobieskiego z 2 listopada 1690 r. Spokrewnieni byli m.in. z Unichowskimi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3284), Dawne dokumenty, potwierdzające nieprzerwa- tie następstwo pokoleh tej rycerskiej rodziny, zaginąfy jednak w czasie najazdow tatarskich i požarow, a zniszczefi dopelnita wojna 1812 roku.
W lišcie z roku 1623 ziemianin Jan Bochenski wymienial �pryjatiela mojeho ziemianina hosudarskoho wojewodstwa polockoho pana Krysztofa Wierboiowicza� (htoriko-juridiczeskije matieriatyt. XXIX, s. 122). Ksiądz Marcin Wierzbielo- wicz, dziekan blohski, prezbiter szacki, wspomniany jest w przekazach z 1741 r. W roku 1769 w Horodnicy zawarty zostal kontrakt na cztery lata między Tyzenhau- sami a muzykantem Tadeuszem Wierzbolowiczem, �kt6ry wmuzyce swojej po- czątkową biorąc edukacją, do dalszych uslug przyjąt na siebie obowiązek za tynf6w dwiešcie i odzienie� (por. S. Košcialkowski, Antoni Tyzenhaus, t, I, s. 432). Byl on jednym z 40 artyst<5w dvvorskich tych arystokrat6w.
WIERZB0WICZ (Verbaitis) herbu Dolęga i Ogonczyk. Zamieszkivvali na Wilehszczyžnie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z, 7, nr 1744).
WIERZEOWSKI (Verbauskas) herbu Dolęga, Jastrzębiec, Korczak, Na- lęcz, Prawdzic, na Kresach zaš przede wszystkim Lubicz oraz Podkowa (bar- kiem do gory). Posiadali majątki w powiatach grodzienskim i wolkowyskim, gdzie znani byli juž w pienvszej polowie XVII stulecia.
WIERZCHOWSKI vėl WIERCHOWSKI (Verchauskas) herbu Bohcza, Korczak, Pobog, Šlepūvvron, Zagloba. Po raz pierwszy figurują na lišcie szlachty wolynskiej z 1528 r, W roku ¡574 w zapisach archiwalnych wspomniany zostai
349

nobilis Krzysztof Wierzchowski, zamieszkaly na Chetmszczyžnie. W owym czasie Wierzchowscy znani byli juž takže na Litwie.
Sejm warszawski i krol Wladyslaw iV w 1638 r. postanawiali: �Ažeby cnota i odwaga obywatelow w-wa smolenskiego w dotrzymaniu zamku naszego Smolenską, przez dtugic i cięžkie, a malo slychane oblęženie męžnie oswiad- czona, nie tylko w zapomnienie wiekom potomnym nie poszla, ale každemu synowi ojczyzny do using Rzeczypospolitej przyktadem zostawala: Adama Wierzchowskiego, Sebastyana Dąbrowskiego, Walentego Raroga z potomstwem ich do prerogatyw stami szlacheckiego dopuszczamy i szlachcicami kreujemy, Uuthoritate presentis Conventus" (VX, t. Ill, s. 462).
Jan Adam Wierzchowski byl jednym z dowodcow obroity Smolenską prze- ciwko najazdowi moskiewskiemu w 1654 r., tam rowniei walczyl Piotr Wierzchowski. Aleksander Antoni Wierzchowski podpisal landum sejmiku relacyjne- go szlachty kaliskiej 7 VII 1733 r. oraz sejmiku wiszeriskiego 14 III 1735.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV. s. 524-525) podawai: �Wierzchowski herbu Pobog w w-wie sieradzkim, piszą šią z Wierzchowska. Z tych Jan Wierzchowski w Barze pogrzebiony ležy. Niektorzy z nich na Rusi osiedli, z tych Alexander, sędzią by! grodzkim latyczowskim, mial za sobą Wasiczyri- ską, z tey corka Rosochacka y synow dwoch, Piotr y Stanistaw. Z tych Slanislaw mial za sobą Katarzynq Walosiecką, synow mial trzech: Alexandra, Jozefą y Mikolaja. Mikoiay mial syna Stefana roku 1609. Jądrzey mial za sobą Jadwigq Uleniecką
Wierzchowski herbu Korczak w hikowskiey ziemi y na Rusi, Iwan Wierzchowski, ziemianin wotynski 1528. Krzyszof w zakonie naszym stargawszy zdrowic po rbznycb missyach, we Lwowie krcsu šmiertelnošci dopqdzil w roku 1720. Martin 1617 Acta Cracoviensia. Adam Wierzchowski, obywatel Smolensk), dla osobliwego mqstwa, ktorego dai dowody pod ciqzkie y przewlekie oblq- ženia Smolenską od Moskwy, nobilitowany od Wtadystawa IV y do wszystkich prerogatyw szlachectwa przypuszczony na seymie 1638. Byl ekonomėm tegož Wladyslawa w Siewierzu, syn po nim zostal takže Adam". Od polskich Wierz- chowskich pochodzili rosyjscy Wierchowskije.
WIERZEJSKI (Vereiskis) herbu Jelita i Trąby. Stara szlachta kresowa. Nazwisko wziqli prawdopodobnie od wsi Wierzejki w Lubelskiem (W. Wittyg, Nieznana szlachta polska i jej herby, s. 348), chociaž z niektorych infoirnacji wynika, iž pochodzili sped Gniezna. Pisal o nich Wojciech Wijuk Kojalowicz: �Wierzejski - dom polski z kraju lubelskiego do wojewodzrwa nowogrodzkiego przyszedP�. Nastqpnie zaš Wierzejscy osiedlili się takže na Wilehszczyznie, Minszczyžnie i w okolicach Slucka (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1051, s. 107-108). Wzmiankowani byli rowniez w Spisie szlachty Kroiestwa Polskiego (s. 271), Wierzejscy herbu Trąby znani byli od XVI wieku w Krakowskiem. W XVII wieku byh zas odnotowywani w powiecie wolkowysktm (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 131).
Olbrycht Wierzejski w 1648 podpisal od wojewddztwa lubelskiego elekcjq Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 106). Samuel Jerzy Wierzeyski byl mieeznikiern starodubowskim w 1670 roku. Adam Tadeusz Wierzejski od wojewddztwa no-
350

wogrôdzkiego podpisal w 1764 roku elekcją ostatniego krola polskiego Stani- slawa Augusta Poniatowski ego (VL, t. VII, s, 122). Okolo roku 1780 niejaki pan Wiereyski pelnit funkcją nowogrôdzkiego pisarza grodzkiego (S. Koàcialkow- ski, Antoni Tyzenhaus, t, II, s. 522). Jan Wierzejski w 1809 r. byl proboszczem kosciola w Skopiszkach na Wilenszczyznie.
Wywôd familü urodzonych Wierzejskich herbu J elitą z 20 VI 1835 roku, spo- rządzony w heroldii wîlenskiej, dat podstawç do uznania za �starožytnych dwo- rzan� Aleksandra, Apolinarego, Juliana, trzyimiennego Onufrego Lucjana Sewe- ryna, Stanislawa Jakuba, Wladyslawa Aleksandra Wierzejskich. Z dokumentu tego wynika, že Jan Wierzejski w XVII w. dziedziczyl majątek Danilowicze w powie- cie nowogrôdzkîm, ktory dostal šią jego synom Jâzefowi i Kazimierzowi (dzialu dokonano w roku 1703). Wierzejscy z tej galązi rodu spokrewnieni byli z Sze- miotami i Klodtami - od nich posiadali Urwiedz (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 107-108). Wywod genealogiczny Wierzejskich zamieszkalych w powiecie wi- lejskim, przygotoway w 1842 roku, przedstawial szešc pokolen jednej z galązi tej rodziny (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3282).
WIESIOLOWSKI vel WIESIELOWSKI (Vesclauskas) herbu Ogonczyk.
0 nich Wojciech Wijuk Kojalowicz pisal w swym herbarzu: �Wiesiolowscy dom polski, Piotr Wiesioiowski w Litwîe osiadt, byl oboznym W. Ks. Litew- skiego, starostą tnsciborowsktm i metelskim, umarl 1556 r., ležy w Wilnie w kosciele Bemardynskim�. Inné znow žrodlo heraldyczne oznajmialo: �Wie- siotowscy herbu Ogonczyk. Rodzina otrzymala tytul hrabiowski w Austrii w r. 1780� (Polska encyklopedia szlachecka, 1.1, s. 200).
Wiesiolowscy pocbodzili z miejscowosci Wiesiolowo w wojewôdztwie lą- czyckîm, ale juž w polowie XVI wiekü Piotr Wiesioiowski, obožny koronny, starosta mšciborski i metelski, pochowany zostal w wileiiskim kosciele Bemar- dynâw. Syn Jego, rôwniez Piotr, starosta tykocinski, byl litewskim marszatkiem nadwomym. Takže wnukowie - Piotr i Mikotaj - byli osiedleni na Kresach, gdzie potem i krwią przyczyniali do rozkwitu i obrony ojczyzny. W wieku XVII
1 XVIII Wiesiolowscy zamieszkiwati m.in. na Podolu (Spisok dworian wnie- sionnch w dworianskuju rodostownuju knigu podolskoj gubernii, s. 21). Kresowi Wiesiolowscy byli spokrewnieni z Sobieskimi, Wodynskimi, Bystramarni, Bą- kowskimi.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 526) podawsl � nich: �Wiesioiowski herbu Ogonczyk - naprzôd gnîezdzili šią w tçczyckîm w-wte, bo tam Wiesiolowo to ležy, z ktôrego šią oni piszą, potem niektôrzy z nich osiedli w Xiçstwie Litewskim. Pierwszy tam zaszedl Pior Wiesioiowski, obožny koronny, starosta msciborowski y metelski, umarl 1556, ležy w Wilnie w kosciele oo. Bernardynôw�.
T. Žychlinski pisal: �Wiesiolowscy herbu Ogonczyk. Starožytny Ogonczy- kôw Wiesiolowskich dom pochodzi pierwotnie z Lączyckiego, gdzie wies Wiesiolowo byla ich gniazdem dziedzicznym, od ktôrego przybrali miano, wslawio- ne pôzniej w Rzeczypospolitej przez kilku znakomitych senatorė w. Juž w pierw- szej polowie �� wieku napotykamy Macieja Ogonczyka z Wiesioiowa (1247)� (Zlotą księga szlachty polskiej, t. Il, s. 333).
351

Reprezentanci tego rodu od dawna wzmiankowani byli w przekazach archi- walnych. Piotr Wesotowski, perstunski i nowodworski iesniczy krâlewski, byb wykonawcą edyktu kroia Zygmunta Augusta o rozbudowaniu miasteczka Lipsk na Grodzienszczyznie, wzmiankowany byt tež w kilku listach monarchy (AWAK, t. XIII, s. 45-54), W 1591 r. w archiwaliach odnotowany zostal ponow- nie wiclmozny pan Piotr Wiesiobwski, podskarbi nadwomy Wielkiego Ksią- stwa Litewskiego, Iešniczy nowodworski i perstunski (AWA K, t. II, s. 144). Ten- že Piotr Wiesiolowski wymieniany jest takže w niektdrych dokumentach magistratu brzeskiego z roku 1592 (AWAX, t. Ill, s. 321), W 1593 r, byt on juž starostą kowienskim i mmborskim (AWAK, t. XX, s. 87), a w 1609 - marszal- kiem nadwomym Wielkiego Księstwa Litewskiego (AWAK, t. I, s. 252).
� rodzie tym Jan Karol Dachnowski (Herbarz szlachty Prus Kràlewskick XVÜ ��, s. 27) zanotowat: �Wiesiolowskich przepomnieč nie mogą, ktôrzy i w Koronîe, i w Litwie wielkiemi urządnikami i dygnitarzami byli. Ociec pierwszego marszaika litewskiego byl oboznym koronnym za Zygmunta Pierw- szego. Syn jego Mikolaj, marszatek litewski, z Lubomirską, siostrą kasztelana wojnickiego, spiodzii dwôch synôw: Krzysztofa Wiesiotowskiego, marszaika drugiego litewskiego, tykocinskiego, grodzicnskiego, bielskiego, suraskiego, kleszczelewskiego starostą. Mial za sobą Sobieską, wojewodziankç lubelską, Mial drugiego syna Mikoiaja. Pierwej ten byl krajczym litewskim, potem kasz- telanem žmudzkim zostaf�.
Takze Tomasz Swiącki (Historyczne pamiqtki znamienitych rodzin i osôb dawnej Polski, t, II, s. 286-288) pošwiącil sporo uwagi dziejom tego rodu: �Wiesiolowski Piotr herbu Ogonczyk z Wiesiolowa w içczyckiem wojewôdztwie, przeniôsi šią do Litwy, byt oboznym koronnym, starostą msciborowskim i me- telskim; mąž dJa swych nieporownanych zastug od Zygmunta J wysoko szaco- wany. Sity byt tak wjelkiej, iz Augustyn Witunski, bemardyn, w kazaniu na pogrzebie wnuka jego Krzysztofa mtanym, z mocą Samsoną rôwnat go, gdyž konia, siedząc na nim, piatni ująwszy šią od ziemi, z sobą unosit, rozpędzonych szešč wojowntkôw za kotą wozowe pochwyciwszy, zatrzymywal, na towach žubra na oszczepie utrzymat, ktčry zaledwo do wielkiego niebezpieczenstwa krôîa przyprowadzit. Zmart w Wilnre 1556 roku, tam spoczywa pochowany w kosciele ojcôw Bemardynôw i nagrobkiem uczczony.
Piotr, syn tego, marszatek wielki litewski, starosta tykocinski, stawal przy dostojnosci krôlewskiej przeciw rokoszanom 1607 roku. Miat za sobą Lubomirską. Krzysztof, marszatek wielki litewski, starosta mi el nieki, rządca ekonomii grodzienskiej, Iesniczy nowogrôdzki, byt marszatkiem izby poselskiej w roku 1609 i 1618. Wtadyslaw IV tą mu dat pochwalç: �Iž osobliwsząw zdarzeniach roztropnošcią, najwiąkszemi doweipu i przyrodzenia darami celowal, že nigdy dostateczme wychwaloną i wszystkich wielce zadziwiającą ludzkosd, przyjaciel- stwo, obyczajôw przyjemnošč okazywat, mąž najzacniejszy, a wszelką cnotą i czynnošciąnajznamienitszy, wszelkiej paminei i wdziçcznosci w dtugąpotom- noše godny�. Zwtoki Zygmunta III i matžonki jego do grobu odprowadzit. Mial 2a sobą Aleksandrą, corką Marka Sobieskiego, wojewody lubelskiego. W wielu miejscach koscioly postawit i uposažyt, ubogich i sieroty czynnie wspierai.
Mikotaj, brat Krzysztofa, kasztelan žmudzki, starosta kowienski, biegtošeią w obcych językach, zastugamï w wielu poselstwach i wyprawach wojennych
352

znamienity; dwa razy mu krol rządy stolicy, straž domu i rządy dzieci z zaufa- niem powierzat. Umart w Krôlewcu 1634 roku, pochowany w Tykocinie i na- grobkiem uczczony. Marciti za krola Stefana petniąc rycerską powinnosc z Ja- nem Zborowskitn, kasztelanem gniežnienskim, pod Tczewem i Gdatiakiem zodwagą popisywal się. Jan, kasztelan elbląski w roku 1644, miat za sobą Bra- nicką, byl jak senator wielki w radzie, tak rycerz w obronie ojczyzny; przeciw Woîochom i Szwedom wielu poslugami publicznyml znamîenity�.
W księgach grodzienskiego sądu ziemskiego 20 paždziemika 1622 roku za- pisano Skargą prawosiawnego kapt an a Iwana Giedroycia z Gudziejewa na Krzysztofa Wiesiûtowskiego, marszalka nadwomego Wieîkiego Ksiçstwa Li- tewskiego, ekonomą grodzienskiego, ktôry �nie wiadomo z jakich przyczyn, ale zwasniwszy šią na ojca Giedroycia, czîowieka duchownego, ani w czym mu niewinnego, pochwalki na jego zdrowie czynit, czyhąjąc jego wszelakim sposo- bem przez siebie, shig i poddanych swych. A do tego umyslnie chcąc do znisz- czenia y zguby jego, oyca Giedroycia, przywiesé, zakazat wszystkim poddanym w dzierzawie swey Krašnickiey, będący w parafii oyca Giedroycia, aby do na- bozenstwa nie chodzili, dziect nie chrzcili, y šlubu w stan malženski nie przyj- mowali, y spowiedzi przed mm nie czynili, y Nayswiçtszego Sakramentu nie przyjmowali" (A WAK, t. XXXIII, s. 218-220).
Jan Wiesiotowskj herbu Ogonczyk w latach 1623-1626 byl stolnikiem pod- laskim. Jan Stanislaw Wiesiolowski w latach 1711-1717 byî natomiast burgrabią malborskim (por. Urzędnicy Prus Krôlewskich XV-XV1II wieku, s. 237). W do- kumencie archiwalnym z 1634 roku czytamy: )Via, Krzysztof Wesetowski, mar- szaiek nadwomy Wieîkiego Xiçstwa Litewskiego, ciwun wilenski, tykocinski, suraski, krzyczewski starosta, ekonom grodzienski, lesniczy perstanski, prze- fomski y nowodworski, jawno czyntę tym listem moim, iž mieszczanie krzycze- wscy, mianowicie Grzegorz y Roman Kuzmiczowie Buchowce y Jacko Alexandro wicz Koziel, poktadali przede mną przywiley Jego Krôlewskiej Mosci, pod datą dnia 23 msca sierpnia anno 1633, w Orszy, ktôrym Jego Krôlewska Mošč, zmilosciwey laski swey panskiey, mająe wzgiąd na wieme y odwazne postugi przerzeczonych mieszczan, nadawac prawo im maydeburskie raczy, i przy tym osobne do mnie pisanie przyniešli, abym stosując się do woJi Jego Krôlewskiej Mosci a prawa mego pierwszego, ktôre mam z laski a szczodrobliwoscï swiçtey pamiqci krôla jegomošci Zygmunta Trzeciego, pana y dobrodzieja mego mito- sciwego, uchitiwszy, pomienione obywatele miasta krzyczewskiego pod wol- nosé y prawo maydeburskie wypusciî, prosząc przy tym, sami swym y braciey swey, wszystkich mieszczan krzyczewskich imieniem, aby im, wedhig nadania Jego Krôlewskiey Mosci, prawa magdeburskiego zazywac pozwolil.
W czym nie chcąc byé przecznym woli Jego Krôlewskiej Mošci, pana mego mitosciwego, a chcąc tež tym ludziom Jego Krôlewskiej Mošci y Rzpitey z dawna, ale osobliwie pod tą šwiežą z narodem moskiewskim woynç dobrze zastuzonym, chęc moją pokazač, ustąpilem i tym listem moim dobrowolnym prawa mego pierwszego, ktôregom tak w sądach, jako y innych prerogatywach z prawa pospolitego zwyczaynych nad mieszczany tamecznemi zažywat, ustę- puję i pod prawo maydeburskie tylo, ile mi z osoby mey naležy, wypuszczam na takim placie od nich chcąc przestawac, jaki z starych rewiziey dawac byli po-
353

winni, jako im confirmatią krôla jegomošci naznaczony będzie, zostawując sobie to, co rai, wedhig tegož przywileju Jego Kxôlewskiej Moici y prawa pospolite- go, jako woytowi tamecznemu, bądzie naležalo. I na to datera ten list môy, z pieczęcią moją y z podpisem ręki mey wlasney. Pisan w Kamienney, dnia 21 msca Augusta roku 1634. Krzysztof Weselowski, ręką swą. Locus sigiUi.�,
Monarchą polski do poslania tego ustosunkowal šią w sposôb następujący: �My, pomieniony Wladyslaw Czwarty, krôl, do prošby, imieniem mieszczan krzyczewskich, do nas wniesioney, îaskawie skloniwszy, zwyz rzeczony list, we wszystkich onego punctach, clausulach y conditiach, mocą y powagą naszą kro- Iewską, wzmacniatny, stwierdzamy y przy wieczney powinney wadze zostawu- jeray".
W mysl listu Weseîowskiego i ukazu krôlewskiego otrzymali mieszczanie Kryczewa liczne przywileje handlowe i socjalne, lącznie z prawem wolnego handlu, zrzeszania šią w organizacjach zawodowych, wybierania wîadz miej- skich z burmistrzern i 24 rajcami na czele, zmniejszenie podatkow itp. ,,Co wszystko na wieczne czasy stwierdzając, ten list, przywiley nasz, rąką nas2ą podpisawszy, piecząc Wielkiego Xiąstwa Litewskiego przycisnąc rozkazališmy. Dan w Warszawie, dnia 24 msca lutego roku Panskiego 1634. Vladislaus rex�. Przywilej ten kolejni krâlowie polscy wielokrotnie odnawiali i potwierdzali.
W roku 1663 wydany zostal w Warszawie Przywiley Jego Krôlewskiey Masei, dany pp. tnieszczpnotn k/iyczowskim, w ktôryrn znajdują šią m.in. nastąpujące gwa- rancje: �postanawiamy urząd mieyski, to jest, wôyta, wielmoznego Krzysztopha Wesetowskiego, marszatka nadwomego Wielkiego Xiąstwa Litewskicgo y dzier- žawcę krzyczewskiego, až do zywota jego� mianowae {Istoriko-juridiczeskije mate- rialy izwieczionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj, t. X, s. 307-317).
Ksiądz Wesolowski, pleban z Dobrotworza, odnotowany zostal w ksiągach grodu chelmskiego 11 sierpnia 1638 r. {A WAK, t, XXIII, s. 160). Kapral dragonii polskiej Marcin Weselowski trafil do niewoli moskiewskiej w 1665 i tam zostal (Archiw Jugo-Zapadnoj Rossii, t. V. s. 285). Prawdopodobnie to on štai šią pro- toplastą rosyjskiej galązi rodu. Nieprzypadkowo przeciez wybitny rosyjski he- raldyk L. M. Sawiolow wywodzî tamtejszych Wiesielowskich od tzw. �inoziem- côw� (Rodoslownyje zapiski, t. Il, s. 58), Stanislaw Wiesiolowski herbu Kor- czak, czesnikowicz hicki, podpisat 23 czerwca 1764 roku uchwalę konfederaeji generalnej koronnej w Warszawie (Publiczna Biblioteka Miejska i Wojcwôdzka w Rzeszowie - Dzial rąkopisow; Rk-3, k. 175).
WfESZEJKO (Vešeikis) herbu Następ. Dziedziczyli majątki w powiatach oszmianskim i wiienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WÏESZTERT (Veštertas) herbu Nieczuja. Miejscem ich osiedlenia byl powiat oszmiaiiski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
W1ĘCEWICZ (Vencevliius) herbu Labądž i Tamawa. Ich rodowe dzie- dziny znajdowaly šią w powiatach oszmiahskim i rosienskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1744; f. 391, z. 8, nr 86; f. 391, z. I, nr 1051).
354

WIĘCKOWICZ vėl WIĘCKIEWICZ (Venckovičius). Polska encyktope- dia szlachecka (t. XII, s. 144) informuje: �Więckowicz herbu Gieysztor, 1676; województwo trockie. Ciž sami co Więckewiczowie herbu Gìeysztor�, Wedhig lego zródfa Wiqckowiczowie posiadali wies Więckiszki w powiecie szawelskim (1600) oraz zamieszkiwali w województwie nowogródzkim. Inny ród o tym nazwisku miai uzywac godta Pobóg odmienny i występowal na Žmudzi okoto roku 1650. Przekazy archiwalne nie wspominająjednak o tej gatązi.
Drzewo genealogiczue rodu Więckiewiczow herbu Gìeysztor, zatwierdzone przez heroldię wilenską w roku 1902, przedstawiaio dzieje dziesięciu pokolen, jako protoplastę rodu wskazując S tau i sla wa Wiqcka Petrajtysa, jeszcze w !528 roku wladającego majątkiem Kowny we wlosci medyngianskiej na Žmudzi. Jeden z potomków Stanislawa., Jakub, zapisal w 1636 roku majątek Ejdyntki synowi Zachariaszowi, Pózniej Więckiewiczowie nabyli majątek Szmorzyszki i zašcianek Katmylža, jak tež Bartoliszki. Glównym siediiskiem tej galęzi rodu przez wieki pozostawaty Ejdyniki, chociaž jej przedstawiciele nabywali równiez pomniejsze majįtnošci na calej Žmudzi i poza jej granitami, dając początek kolejnym liniom licznej familii, užywającym niekiedy takže innych herbów.
Wiąckiewiczowie potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldią wiletiską w latach 1800, 1826, 1833, 1849, 1861, a przez Senat Rządzący w Petersburgu w latach 1856, 1802, 1885, 1892 (Centraine Panstwowe Archi- wum Hìstoryczne Litwy w Wilnie, f. 391, z. 7, nr 1744, s. 49-50).
W dawnych zródlach pisanych czesto spotyka šią wzmianki o róznych oso- bach naležących do tej rodziny. Konstytucja warszawskiego sejmu koronacyjnego z 1676 roku w punkcìe 69 postanawiala: �Zashigi utodzotiego Jana Kazimierza Wienckowicza, podczaszego województwa trockìego, towarzysza usarskiej roty wielmoznego Krzysztofa Paca, kanclerza Wielkiego Xięstwa Utewskiego, mając in respectu, folwark Lankupìany nazwany, w województwie trockim ležący, wlesnictwie niemonojckim, in possessjo onego prawem dozywotnim zostąjący, w lenuose obracamy i przywilej eo nomine z kancellaiyi nas2ej wydany approbu- jemy. fetóre, to prawo na pomieniony folwark Lankupìany curo affinenfiis, eiiam successoribus po mieczu shržyč ma, prete sentì lege cavemus� (VL, t. V, s. 217). Naležący do tegož rodu Piotr Antoni Wienckowicz, jako pose! na sejm, podpisat w 1764 roku akt warszawskiej konfederaeji generalnej (VX, t. VII, s. 63).
Genealogia rodu Więckiewiczow herbu Gieysztor, zatwierdzona przez he- roldię w Wilnie na początku XX stulecia, opisywata dzieje ezterech pokolen (16 osób pici mąskiej) odgalązienva posiadającego mąjątnošci Roszcze Lisìe w powiecie krewskim oraz Czepajcie w rosienskim (wiek XVIII), Jakubajcie w powiecie pojurskim, Szalpiany w rosienskim (wiek XIX); zamieszkalej tež w mia- steezku Wilki w powiecie kowienskìm.
Jedna z galązi Wiąckiewicz6w zacząla w pierwszej polowie XVIII wieku uzywaé herbu Topór i dziedziezyla Podmomiele w powiecie upickim. Pózniej ei W iąckiewiczow i e posiadali tež Wojnoiawkie w powiecie rosienskim, Salanty w telszewskim, Poszuszwie w szawelskim. Ich drzewo geneaiogiczne prezentuje siedem pokolen (36 osób pici męskiej),
Kolejna galąž tej rodziny, užywająca formy nazwiska Wiqckowicz, za- mieszkiwata przed 1696 rokiem w Borklajciach w powiecie upickim. Drzewo
355

genealogiche owych Wiqckowiczów prezentuj e piqc pokolen (16 osób) naležących do tego rodu. Jak wynika z zapisów archiwalnych, Wi^ckowiczowie mieszkali w XÌX wìeku równiez w majątku Omiany w powiecie wiienskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1744, s. 45-46, 53-54). luna galąž Wiqckowiczów wpolowie XIX stulecia dziedziczyia majqtnoéó Rakance w powiecie wiienskim. Ci Wiqckowiczowie zosfali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez Deputację Wywodową Kowienską w roku 1865, a przez petersburski Senat Rządzący w 1867 roku.
Wiqckowiczowie zamieszkali w Poszeszuwiu od poiowy XVIII wieku za- częli uzywaé godla Gozdawa, przejętego najprawdopodobniej po ionie jednego z przedstawicieli tego rodu - z domu Kowalewskiej tego wiasnie herbu. Czton- kowie tego odgalqzienia w XIX wieku pisaė się zaczqli Wiqckowiczami- Kowalewskimi i posiadali kilka pomnìejszych majętnosci w gubemi kowienskiej (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1897a, s. 14-15, 73-74).
WIGURA herbu Wigura i Szalawa. W jednym z edyktów knìazia Konstantego Ostragskiego, wojewody kijowskiego, z roku 1572 wspomniany zostal szlachcic Jan Wigura, będący na slUžbie tegož dygnitarza (Akly omosiaszczijesìa k istorii Zapadnaj Rossii, t. III, s, 163). Theodor Wigura w 1654 r. brat udzial wobronie Smolenską przed najazdem Moskwy. Pan Jan Wigura, szlachcic z powiatu msci- siawskiego, bylwlaäcicielem majqtnosci Dubowica nad rzeką Wechrą(l660).
Jak wynika z przekazów archiwalnych, rodzina Wjgurów pochodzila z wo- jewództwa mscistawskiego. Od wieków zainieszkiwala w swym gnieždzie ro- dowym - posiadfošci Krutelniki obok miasteezka Sieliszcze, Jej papiery gene- alogiczne sptonąly podezas oblqzenia Mscislawia przez Moskwq, o czym dono- sili do magistratu juz po wojnìe, w roku 1664, trzej brada Wigurowie: Teodor, Maciej i Pawel (Istoriko-jundiczeskije matieriafy izwleczonnyje iz aktowych knig gitbernii witebskoj i mogitewskoj, t. XXV, s. 469). W XIX wieku Wigurowie osiedleni byli w powiecie sluckim.
WIJUKOWICZ, (Vijukavicius) herbu Košciesza odm. Znani byli w Wiel- kìm Ksiqstwie Litewskim juž w XVJ wieku.
WIKUN (Vikunas) herbu Pobóg. Miejscem ich osiedlenia byf powiat m- sienski na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WILAMOWICZ vel WIELAMOW1CZ (VilamoviCius) herbu Drogo- slaw, Godziemba, Gozdawa, Ogonczyk, Radwan. Znakomita rodzina, znana przez wieki w wielu dzielnicach Rzeczypospoiitej. Juz w roku 1406 zródia ar- chiwalne wspominają Andrzeja Wilamowicza z Wilamowic w powiecie bial- skim (W. Semkowicz, Wywody szlachectwa, nr 196). Heraldycy wqgierscy pisali o tym rodzie: �Willamowitz oder Wilamowicz. Wappen Ogonczyk verändert, 1590 Schlesien, Brzešč Litewski. 1857 preussische Grafen� (Stefan graf von Szydiow-Szydlowski, Nikolaus Ritter von Pastinszky, Der polnische und litauische Hochadel, s. 101).
6 marca 1561 r. król Zygmunt August potwierdzit nadanie ziemi (majątku Latwienskiego nad rzeką Dubą bojarom zamku w Gieranonach Janowi, Maty-
356

sowt i Jakubowi Wilamowiczom, ktorąongiš otrzymal za zashigi dla Rzeczypo- spolitej ich ojciec Marein {AWAK, t. XXIV, s. 229-230). Marein Wielomowicz, wöjt skierbieszowski, odnotowany zostal w chelmskich księgach grodzkich w 1620 r. {AWAK, t. XX1I1, s. 34), Micha! Wilamowicz byl stolnikiem nowo- grodzkim w 1636 r. W tym powiecie posiadata rodzina ta m.in. dobra Mikolajow (CPAHL, f, 391, z, 9, nr 2782, s. 131). Samuel Wielamowicz, szlachcic potocki, w 1665 wzmiankowany jest w witebskich ksiągach grodzkich. Micha! Stanislaw Wielamowicz, budowniczy oszmiahski, wspomniany zosta! w jednym z glejtöw kröla Augusta II, odnotowanym w brasiawskich księgach sądowych w 1700 r. (CPAHL, F.D.A., r. 1700, nr 46, s. 249-250).
Fabian, Jėzef i Jan Wielamowiczowie, szlachcice oszmianscy, figurująw zapi- sach archiwalnych z roku 1755. Jerzy z Jawna Wilamowicz w pierwszej poiowie XVII w. dziedziczyl dobra Szaszewiczowskie w powiecie kowiciiskim. Mia! on syna Jana. W 1797 roku szlachta powiatu kowienskiego, zgromadzona na sejmiku, poswiadezyla swymi podpisami rodowitosc domu Wilamowiczöw (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1832, s. 63-84). W wieku XVIII rodzina ta licznie zamieszkiwaia w powie- cie szawelskim.
Wywöd familii urodzonych Wilamowiczöw herbu Radwan z 1799 r. stwier- dzal, iž �Pawel Wilamowicz w zaszczycie rodowitosci szlacheckiey posiadal dobra Dziczyszki prawem zastawnym od Waleryana Kuncewicza w roku 1675 (...). Mial syna Jozefą, a ten Bartiomieja, dopiero wywodzącego siq, z synami Dominikiem y Michatem, dziedzica folwarku Jodkow�*. Zostal on z potomstwem uznany za ,,rodowitą y starožytną szlachtę polską� przez heroldu wtlenską (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 948, s. 480-481; z. 6, nr 12, s. 20). 10 paždziemika 1819 r. heroldia wilehska potwierdzila natomiast rodowitosc Ludwika i Jana Wilimowiczow, szlachcicow z powiatu szawelskiego (CPAHL, f. 39t, z. 1, nr 919, s. 52).
W roku szkolnym 1818/19 na wydziale fizyki jezuickiej Akademii Polockiej studiowal Stanislaw Wielamowicz. Jan Wilamowicz, szlachcic z powiatu kowienskiego, shižący w majątku Linkdw, ze względow poHtycznych trafil pod nadzör polieji 18 listopada 1865 r. (CPAHL, f. 378, op. 1868, nr 228, s. 186). Wilamowiczowie od 1815 pisani byli w zaborze pruskim Wilamowitz von Mo- ellendorf, a od 1857 posiadal i tytui hrabiöw niemiecktch. inna galąž rodu od 1864 r, miala nadany tytui baronöw.
WILAMOWSKI (Vilamauskas) herbu Ciolek, Grzymala, Komic, Koscie- sza, Szaszor, Wilamowski. Na Kresach Wschodnich Wilamowscy zamieszkiwali w powiatach wilenskim, rzeczyckim i oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707). Ignacy Wilamowski, sędzia ziemski powiatu rzeczyckiego, odnotowany zostal w archiwaliach w roku 1798 (A WAK^ t. XXXVIII, s. 370). Nobilis Lud- gardus Samuelis filius Wilamowski w 1832 roku otrzymal na Wszechnicy WL lehskiej tytui kandydata filozofii wydziatu fizyczno-malematycznego (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 839, s. 260), a jego brat Teodor- tytui magistrą filozofii.
WILBIK (Vilbikas) herbu Lubicz. Dziedziczyli majątki w powiatach lidz- kim i oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
357

WILBUTOWICZ (Vilbutavičius) herbu Strzemią. Znani byli w Wielkiin Ksiąstwie Litewskim od XVI wieku.
WILCZEK (Vilkaitis) herbu Poraj i Mądrostki. Zamieszkiwali przede wszystkim w Malopolsce Wschodniej, Spokrewnieni byli z dynastią wielkich ksiąžąt Liechtensteinu.
WILCZEWSKI (Vilčevskis) herbu Wiiczewski (Trzy Radia), Posiadali dobra ziemskie w powiatach švvięcianskim i rosieñskim (CPAHL, f. 392, z. 1, nr 1010; f, 391, z. 6, nr 7, 12).
WILCZYCKI (Vilčickis) herbu Nieczuja. Ich rodowe dziedziny 2najdo- waly šią na Wileñszczyznie i Kowíeñszczyznie.
WILCZYÑSKI (Vilčinskas) herbu Poraj, Wywodzili się z województwa kujawskiego, gdzie wspominani byli juž w wieku XIV. Jądrzej Wilczyñski, bi- skup, sufragan gniežnienski; Kazimierz, pulkownik królewski, znani są z historii Polski. W XVII stuleciu Wilczyñscy odgalązili šią tež na ziemie ruskie i litew- skie, gdzie spokrewnili šią z Bielínskimi, Kaczorowskirni, Bieleckimi, Malinow- skimi i innymi polski mi rodami szlacheckimi.
Jeden ze znanych heraldyków pisa! o nich; �Wilczynscy. Jeden z przodków rodu urodzonych Wüczyñskich herbu Poraj Lewin Wilczyñski, posiadający majątek w województwie kujawskim, podczas obląženia zamku jasienieckiego zabity zostat przez rycerzy z Liwonii. Z tejze rodziny Andrzej, początkowo ka- nonik krakowski, pózniej w 1620 r. biskup teodozieñski. Kazimierz, pulkowník królewski, mial syna Wojciecha, który nabyl na Litwie w powiccie rzeczyckim ztemie Sianožątek i Cercierza� (N. Szaposznikow, Heráldica, 1.1, s. 144).
Walerian i Kazimierz Wilczynscy podpisali od województwa poznañskiego akt elekcji króla Augusta II w 1697 r. 4 paždziemika 1765 roku do pospolitego ruszenia obywatelr powíatu grodzieñskiego między innymi stanąl ,jegomosc pan Jan Wilczyñski na koniu gniadym, z szablą, pistoletami� (AWAK, t. VII, s. 424). Jądrzej Wilczyñski obok innych ziemían halickich podpisal 5 VI 1767 akt kon- federacji w obronie wiary katolickiej i calosa ojczyzny. Maciej Antoni Tadeusz Wilczyñski, regent zíemski i grodzkí województwa witebskiego, odnotowany zostaí w aktach z roku 1772 (A WAX', t. XXXV, s. 203).
Ksiądz Maxymilian Wilczyñski byl przeložonym bazylianów wileñskicfi w 1785 r, Liber cantineas Nomina et Cognomina Studentium in Imperatoria Academia Potocensi Societatis Jesu infonnowata, že wáród braci uczącej šią w tej szkole znajdowal �Anatolius Wilczyñski, annorum 26, clericus Ordini S.B.M [Sancti Basili Magni]� (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 1083).
5'pis sziachty powíatu wilkomierskiego z r. 1795 oznajmíaí: �Symon Wilczyñski syn Alexandra, wywodzący šią, lat 56, herbu Poray. Maciej Wilczyñski, poprzednik w piątym pokoleniu wywodzącego się, rozne possessye wieczyste y dozywotnie w powiecie wilkomierskim posiadal, w dowód czego sktada się przywíley od nayjasnieyszego króla polskiego Zygmunta temuž Maciejowi Wil- czyñskiemu wydany pod rokiem 1569 (...). Tenze Maciej Wilczyñski tmiaf syna
358

jednego Jana, ktory po smierci oyca swego posiadal tąž same majątki, lecz w poznieyszym czasie przez inkursyą krajową i przez kilkakrotne konszlagraty ognia wyzul šią z majątku oraz papiery wszystkie na dziedzictwo poshigujące przez tenže ogien zostaiy splonione.
Tenže Jan, syn Macieja, mi at synow dwoch: Kazimierza y Benedykta, kt<5- rzy takož po smierci oyca swego mieszkali rožnie, juž to po zastawach, juž to po arendach. Tenže Kazimierz, syn Jana, sptodzit syn6w czterech: Reynolda, Alexandra (oyca dopiero wywodzącego si į, Hieronima y Jana. Alexander mial synow szešciu: Jozefą, Symona (wywodzącego šią, Mateusza, Jana, Michata y Marcina� (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1690, s. 368).
Jeden z herbarzy z XVIII wieku podawat: �Wilczynscy herbu Poray, to jest roža biala o piąciu listkach zielonych w rozowym polu, nad hebnem y koroną takaž r6ža, dowodząc rodowitosci y dawnosci šlacheckiego imienia, okazali, ii Lewin Wilczynski, mający dobra w wojewodztwie kujawskim, przy dobywaniu zamku jasienjeckiego pod Krzyžakami polegl, potem Bartomiey Wilczynski mąž chwalebny, Jądrzey wprzod kanonik krakowski, potem 1620 biskup teodozyetiški, suffaragan gnieznienski, opat mogilenski, Stanislaw i Kazimierz pulkownik krolewski, co poswjadcza xiąga XX Kromera y Bielskiego fol. 344, oraz T. IV Herbarui.
Z tych Kazimierz Wilczynski między dalszem potomstwem mial syna Woycie- cha, ktory podczas rewolucjt z [ziemi] polskiey przenioslszy się do Litwy, w powie- cie rzeczyckim osiadl, gdzie częšč dobr Sianožętek y Ciercieža nabywszy, synom swym oną zostawil, ktorych intromissją 1687 do tych dobr, processem w grodzie rzeczyckim, a na JP Žylką, tž wiecznošcią dobra przez oyca swego Woyciecha na- byte, w czasie ruiny wojenney byt zagamąt, w czasie ktorey y prawa na wiecznosc onydl dobr zaginąty,
W czwartym pokolenin dowodzono kwitami optacanych podatkow pod da- tami 1676, 1687, 1690, 1696, intromissją 1693, testamentem 1694 dobra w po- wiecie rzeczyckim y wojewodztwie witebskim następcom dysponującym; kwit 1698, ii na pospolite ruszenie razem z innemi obywatelami stawano; processem o zaginione dokumentą, prawa, papiery imieniowi shižące 1695; prawem wie- czystym na mąjętnošč Brunki w wojewodztwie witebskim 1700; w piątym pr6- bowano kwitem JW Oginskiego, marszatka W. X. Lit. y pulkownika JKM 1700�.
Wywdd familii urodzonych Wilczynskich herbu Poraj z 19 sierpnia 1820 r. podawai, ii �familia ta jest dawna i starožytna w Krolestwie Polskim, preroga- ty wami szlacheckimi zaszczycona, mianowicie w powiecie kujawskim, gdzie jej znakomita zaszczytnosč przed kilku jeszcze wiekami wiedziec się daje Z domu tej familii tak w cywilnym, jako i w wojskowym stanie wielu ojczyzna miaia męžow užytecznych dla kraju, odwaznych na wojnach rycerzy i wiemo- ¿ciąku tronom patlujących monarchow zasluionych obywateli. Lewin Wilczynski jeszcze za czasow wojen kizyzackich przy dobywaniu zamku jasienieckiego z chwaią męstwa i odwagi polegl na placu bitwy (...).
Z tych w czasie pozniejszym licznie rozkrzewione potomstwo po r6znych panstwach tego rozsiedlito šią prowincyach, a przechodząc z jednego w drugie wojewodztwo, z powiatu w powiat, niektorzy z nich dostali šią i w Xiąstwo Li-
359

tewskie. Pierwszy w tym wywodzie Adam z Lewina Wiiczynski w powiecie wofkowyskim possydowal majątek Wielką Lapiennicą zwany, ktory to majątek spadl prawem przyrodzonej sukcessyi na jego potomstwo, a szczegolnie na dwoch synow: Jana Macieja i Jarosza oraz corką Annę � voto Smogorzewską�. Dzialo šią to przed r. 1665.
Nastąpnie odgalązili šią Wilczynscy na powiaty braslawski, orszanski, oszmianski, trocki, wotkowyski, zawilejski, do Inflant; spokrewnili šią przez oženki z Opalinskimi, Siekluckimi, Dawidami, Sawikowskimi, Drozdowskimi, Budrewiczami, Szymahskimi, Sawickimi, Krukowskimi, Mackiewiczami, Da- lewskimi, Slawinskimi, Erbrejderami, Romanowskimi, Babskimi, Teodorowi- czami. Trzy odrąbne rody Wilczynskich zamieszkiwaly rowniez na Podolu. Wpisano je do cząsci pierwszej i szostej ksiąg szlacheckich (Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju rodosfownuju knigtt podolskoj gubemti, s. 20. 192). W 1820 r. heroldia wileiiska uznala ponad pięčdziesiąciu kresowych z Lewina Wilczynskich za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 274-280,299-302). Drzewo genealogiczne Wilczynskich, zatwierdzone w Minsku w 1824 r� opisywalo dzieje trzech pokolen tego rodu, od Stanislawa zaczynąjąc (Archiwum Narodowe Biaiorusi w Minsku, f. 319, z. I, nr 126, s. 20).
Byli ponoč na Kresach rowniez Wilczynscy �Tatarzy�. Infonnuje � nich Wywod familii urodzonych Talarow Wilczynskich herbu Poray z 1832 roku, w ktorym stwierdzono, iž �przodkowie tej familii tatarskiej z mocy praw sobie nadanych, bądąc przypuszczeni do roznych poshig w kraju polskim, szczycili się prawami i swobodam: szlacheekimi; a stąd, že Dawid Wiiczynski, biorący sięza protoplastą niniejszego wywodu, z glow swych antecessorow posiadat dobra szlacheckie w okolicy Rejzach w wojewodztwie trockim ležące i one dwom synom Mustafie i Romanowi zostawil; z ktorych Roman by! rotmistrzem kro- lewskim, a po šmierci brata jego Mustafy zona jego z domu Maryanna Zachwa- towiczowna pomnožyla cząšč tychže dobr na mąža jej Mustafą Wilczynskiego przypadlą�. Potomek Mustafy Samuel miat czterech synow; Eliasza, Aleksandra, Abrahama i Jozefą (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, $. 13-15).
Franciszek Wiiczynski na wniosek wtadz gubemi wilenskiej od 18 czerwea 1836 roku trafil pod tajny nadzor policyjny za �kontakty z bratem znajdującym się za granicą� Mieszkal w majątku Jassany (CPAHL, f. 378, op. 1840, nr 174, s. 49). 11 maja 1840 roku tenže ziemianin z powiatu witkomierskiego Franciszek Wiiczynski zwrocii šią do �� (za posrednictwem generaia-gubematora wilenskiego) z prošbą � zwrocenie mu cząsci majątku Jassany, skonfiskowanego za udziat jego brata Ludwika Wilczynskiego w powstaniu listopadowym. Prošba pozostala bez odpowiedzi (CPAHL, f- 378, rok. 1840, nr 1071).
WILDZ1EWICZ (Vildevičius) herbu Wieniawa. Posiadali majątki w wojewodztwie wilenskim. Najliczniej zamieszktwali w powiecie wifkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 51,649, 720).
WILEJKO (Vileikis) herbu Gozdawa. Dzielny r6d rycerski znany w Wiel- kim Ksiqstwie Litewskim od początku XVI wieku.
360

WILEMOWICZ vėl WILIMOWICZ (Vilimavičius) herbu Radvvan (por. takže haslo: Wilamowicz). Dziedziczyli majątkt w powiecie lidzktm na Wi- lehszczyžnie (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 707). Andrzej Wilimowicz byl zarządcą dobr arcybiskupa polockiego Sylwestra Lady Pteszkiewicza w 1713 roku. Ksiądz Wincenty Wiltmowicz (�szlachcic, kaplan, bemardyn�) okoto roku 1800 byl profesorėm klasy drugiej szkoty pow:atowej xx. Bemardytiow w Telszach (Biblioteka Uniwersytetu Wilenskiego - Dzial rękopisow, F-2, DC-73, s. 71-72). Jan Wilimowicz byl czlonkiem patriotycznego emigracyjnego Towarzystwa Demokratycznego Polskiego vv latach 1832-1851 (Materiafy do bibliografu genealogu i heraldykipolskiej, 1.1, s. 65).
W 1851 r. heroldia \vilenska potwierdzila rodowitošč szlachecką Jana Wili- mowicza, syna Wawrzyiica, wlašciciela folwarku Rojsty w powiecie vvilenskim, jego žony Jozefy z Iwanowskich oraz syn6w: Konstantego, Aleksandra i Leoną (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3268).
NVILENCZYC (Vilenčicas) herbu Junosza. Znani byli na Wilenszczyžnie i Mmszczyžtiie. W 1819 r. zostaii uznani przez heroldię wi¡etišką za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 55-56).
WILGA (Vilga) herbu Boncza. Osiedleni byli w Matopolsce i innych dzielnicach Rzeczypospolitej.
WILGIRD (Vilgirdas) herbu Boticza. Ich dobra rodowe znajdowaly się w po� wiecie rosiehskim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 707).
WILGOCKI (Vilgockis) herbu Nieczuja. Dziedziczyli majętnošč Labej- szyszki w wojewodztwie wilenskim. Wielokrotnie potwierdzani byli jako rodo- wita szlachta przez heroldię wilenską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 91-92).
WILHELMOWlCZ (Vilgclmavičius) herbu Grzymala. Mieli posiadlošci w wojewodztwie witebskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WILICZKO (Vilička) herbu Poraj, Osiedleni byli na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707). Stanowili najpewniej jeden rdd z Wieliczkami.
W1LK (Vilkas) herbu Radwan i Nalęcz. W czasach nowožytnych posiadali majątki na Litwie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7). Ich gniazdo rodowe znajdowalo się przed wiekami na ziemi warszawskiej, skąd przeniešli się na Kowienszczyznę.
W1LKANIEC (Vilkanecas) herbu Wilcza Glowa (�pod podkową, u gory krzyž"), Miejscem ich osiedlenia byl powiat lidzki (CPAHL. f. 391, z. 6, nr 7). Przystawowiczowie-Wilkancowie 16 paždziemika 1509 r. i 9 czerwca 1578 r. otrzymali przyvviieje od Zygmunta Starego i Stefana Batorego. Węclaw Wilka- niec, ktory figuruje na lišcie bojarow z Ejszyszek, powinien byl ze swego įnająt- ku dostarczyč konia podczas odbywania služby wojskowej w 1528 r. Szymko Przystawowicz-Wilkaniec w 1572 r. wladal majątkiem Wilkahce.
361

Na lišcie obywateli, ktorzy zgromadzili się w 1698 r. pod Puziewiczami i Lawnem, jako rycerze chorągwi pana Michala Aleksandrowicza, pisarza ziem- skiego i rotmistrza lidzkiego, zapisany zostal Maciej Konstanty Wilkaniec. Jau Eliasz Wilkaniec, pods taro sta lidzki, podpisal elekcję Jana Kazimierza od woje- wodztwa wilenskiego, a Wlady slaw Wilkaniec zložyl podpis na dokumencie elekcyjnym Jana III, W aktach komisji wilehskiej z lat 1751-1789 jest wzmianka o panu Wilkancu, regencie w sądzie Radziwillow. Aleksander Kazimierz Wilkaniec by! natomiast w owym czasie skarbnikiem oszmianskim.
Synowie Adama Wojciechowicza Wilkanca kupili od Krzysztofa Rekscia folwark Rekšč. Nad synami Mateusza Wilkanca, Antonim, Janem i Kazimie- rzem Trybunai Litewski 26 stycznia 1704 r. wyznaczyl opiekę. Požniej Kazimierz by! žonaty z Heleną Pawlikowską. Ich syn Józef, naiemiczy powiatu lidzkiego (žonaty z Eleonorą Piasecką, posiadal majątek Žyžma w powiecie lidz- kim. Mateusz Wilkaniec, syn Jana, z dziečmi Jakubem i Kazimierzcm i ich potomkowie wladali 1/3 folwarku Mieszkodance w powiecie lidzkim. Tadeusz Wilkaniec, syn Jana, oženiony z Konstancją Mickiewiczowną, niial dwoch sy- now; Mariana (ur. 20.08.1775 r.) i Mateusza (ur. 20.12.1770 r.). Mateusz Wilkaniec byl porucznikiem Gwardii Narodowej na mocy patentu hr. Jozefą Siera- kowskiego, wydanego 25.10.1812 r.
Stanislaw Wilkaniec syn Jozefą (8.09.1789 � 14.04.1865) posiadal w 1818 r, majątki Rybaki i Packowce. Franciszek Wilkaniec, žonaty z Rozalią Mancewi- czowną, kupil majątek Kiociszkt. Mial cdrkę Konstancję i dwoch synow: Klemensą i Jozefą. Klemens by! studentėm Uniwersytetu Moskiewskiego, a następ- nie urzędnikiem Wilenskiej Izby Sądu Kryminalnego (1847 r.). Jozef, sekretarz gubernialny, pracowal w 1858 r. w urzędzie pocztowym Wilna, 7 marca 1899 r. w parafii Ejszyszki zmarl szlachcic Konstanty Jozefowicz Wilkaniec, pozosta- wiając syndw: Romualda, Franciszka, Kazimierza, Bronislawa, Jana, J6zefa, Pawla, Juliana, Antoniego i corki: Konstancję i Karolinę.
WILKICKI (Vilkickis) herbu Pogonia i Nowina. Posiadali majątki na Wi- lenszczyžnie w powiecie oszmiadskinn oraz na Žmudzi w powiecie szawdskim (ci drudzy uzywali herbu Pogonia). Antoni, Marcin, Stefan Wilkiccy w 1764 roku podpisali akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. VH, s. 61 i in,). W roku 1774 Jan Wilkicki sprzedal swemu synowi Marcinowi posiadlosc Oso- winy alias Szklance w powiecie oszmianskim.
Przynaležnošč rodziny Wilkickich do stanu szlacheckiego zostala potwierdzona w lutym 1808 roku dekretem Mihskiej Deputacji Szlacheckiej. Z tego dokumentu wynika, že Wilkiccy posiadali dobra ziemskie w powiecie oszmianskim (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 510, s. 1-401). Wedtug Regestru szlachty czynszowej i okolicznčj powiatu borysowskiego z roku 1812 w posiadiosci Kapuscin mieszkal pan Maciej Wilkicki {AWAK, t. XXXVII, s. 308).
7 wrzesnia 1812 roku do prefektury polskiej policji w Borysowje wplynęla skarga �od obywatela tegož powiatu Felixa Tracewskiego, regentą�. Tekst ten jest wymownym swiadectwem tamtych czasow: �Jasnie wielmozny Pan Antoni Wilkicki, mieszkający w Dzieružkach, z innemi szlachtami, mając do mnie nie- chęė za spetnianie woli przeszlego rządu rossyjskiego, mszcząc się tedy za to, za
362

pierwszym wejsciem komendy porucznika Rostowski ego [wyznaczonego przez francuskiego generala Kol berta] wnet JP Wilkicki przybiegt do Dokszyc i w najwyzszym sposobie miq udawai, že jakoby ja najwiqkszym jestem przyjacie- ]em Rossyi, že zasadzko, czyli puik rossyjski w lesie cbowam i furaž onym dostar- czam i rözne inne dziwotwory przed pomienionym porucznikiem przed stawii.
Porucznik, będąc o mnie tak uprzedzony, zwokowawszy mię, czynii zapyta- nie, azali ja islnic w Puszczy Buclawsktej przechowywam pulk rossyjski i jemu fiiraž dostarczam, Kiedym się ja zapari i dowodzil, že to jest pionna wiese, porucznik tenže dla przekonania wiqkszego wyslal szpiegow, a mnie tymezasem pod aresztem utrzymywal. JP Wilkicki, ježdžąc razem z žolnierzami, ktorzy byii komenderowani dla wysledzenia o pulku rossyjskim, w tym czasie naprowadzil z tych jednego žoinierza Krzyzanowskiego na dom möj Witunicze, ktoren rožne szturmy robit i konia strokatego mėgo zabrat, Kiedy juž Wilkicki nie mögt oka- zač tym žoinierzom przeze mnie ukrytego puiku, rzueü się do innego sposobu, Zacząt zbierac podobnych w postqpkach sobie rožnych szlacht, ktorzy na pišmie rownie i sam na punktach wyž rzeezonych mnie udających dali swiadeetwo�.
Skoro nie udaio siq domniemanego moskalofila zniszczyč, to postanowii pan Wilkicki przynamniej nie zwracac Tracewskiemu zabranego przez žoinierza konia. Gdy podkomisarz polieji Waiikowicz udaf się do Wilkickiego, by odebrac konia, on �nie odpowiadając niczego, z domu ucieki�. Sprawa, oczywiscie, na tym się jeszcze nie skonczyla. �Powtömie kiedy W. Wankowicz do jego przyby! i zapotrzebowai albo zwrotu konia, albo dania objasnienia, on, chociaž ūmiai czytač i pisac, jednak tego zapari się, a tylko tiumaczyl się, že jakoby odprowa- dzil jego do Bobru i oddal tytn žoinierzom, od ktörych mial danego� Bezsiiny wobec chciwego i klamtiwego sąsiada F. Tracewski skaržyi się więc na A. Wilkickiego, prosząc sąd o rozstrzygnięcie sprawy (AWAK, t, XXXVII, s. 417-418).
Nie wietny, czy polskie wladze zdąžyiy wyjasnic tę sprawę, ale z pewnošcią ze strony Rosjan spotkač musiaiy wkrotce pana Wilkickiego nieprzyjerrmošci. Przeciež w miesiąc po napisaniu tego listu tereny te zajęly j už oddziaty Kutuzo- wa i pan Tracewski nie przegapil chyba okazji, by przedstawic siebie nowym panom jako męczennika sprawy rosyjskiej, ktory tyle wycierpialza swoją milošč do Rosji od sąsiada A. Wilkickiego...
W 1851 r, heroidia wilenska potwierdzila rodowitosc szlachecką Anastazji z Derwojedöw Wilkickiej, wdowy po Jözefle Wilkickim, zamieszkalej z synami Bemardem (19 lat), Hipolitem (17), Wilhelmem (9) i Waclawem (7) oraz corką Pauliną (11) w miejscowosci Gudele w powiecie wiienskim, Pani Wilkiska utrzymywala wöwezas rodzinę z pieniqdzy otrzymywanych za doryweze prace. Z zapisu tego dowiadujemy się tež, že rodowitosc Wilkickich byla potwierdzona rowniez w 1808 r, przez heroldię minską (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3306).
WILKIEWICZ (Vilkevičius) herbu Nieczuja i Wesselin. Uzywali przy- domku Prokopowicz. Zamieszkiwali w powiecie kowienskim w folwarku Le- nartyszki (od roku 1674) oraz na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 3, nr 1051, s, 102-104; f. 391, z. 7, nr 1744). W 1730 r. w grodzienskich księgach grodzkich odnotowano Hiacyntha Wilkiewicza (Wilkickiego), �pieczęci pokojowey Jego Krölewskiey Moäci sekretarza� (AWAK, t. VII, s. 28).
363

WILODZlEWICZ (Vilodevičius) herbu Wieniawa, Ich rodovre posiadlo- šci znajdowaly šią w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WIMBOR (Vimbaras) herbu Przosna. Prastaiy rod w Wielkim Ksiąstwie Litewskim osiedlony nąjliczniej na Kowienszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 78-80).
WINCZA (Vinčia) herbu Lubicz i Labądž. Dziedziczyli majątki na Wi- lenszczyžnie j Žmudzi, szczegolnie w powiatach oszmianskim, \vileriskim i sza- welskim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 707; f. 708, z. 2, nr 48,404,649, 720,2157}.
WlNGROWICZ (Vingravičius) herbu Rawicz. Pisali šią �z Wingrow�. Posiadali dobra Prachowszczyznę Szkindzie w powiecie oszmianskim. W 1820 r. zosiali uznani przez herofdię wilenską za rodowitą i starožytną szlachtą polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 118-119).
WINIARSKI (Viniarskis) herbu Trąby. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat trocki (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 85,91).
WINKSZNA (Vinkšna) herbu Ciolek. Zamieszkiwali w wojewodztwie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3299).
WINOGRODZKI vėl WINOGRADZKI (Vinogroekis) herbu Stolobot i Podkowa, Wywodzili šią z Winogrodu. Znani byli od okolo 1600 roku takže w powiatach wilehskim, kowiehskim i innych. W Wilnie zamieszkiwali od XVII wieku (A WAK, t. X, s. 259). Jeszcze vvczešniej notowani byli na Podolu.
Panowie Winogrodzcy herbu Podkowa w XVIII w. posiadali m.in. Dziewo- niszki w parafii skopiskiej na Žmudzi, mieli tež dobra na Potocczyžnie (CPAHL, f. 391, nr 2782, s. 110). W Rosji nazywani byli Winogradskimi. Pochodzili ze szlachty czemihowskiej. Za ich protoplastą byl brany �Teodor, polskij szlach- ticz� žyjący w pierwS2ej polowte XVIII! wieku (por. G. Miloradowicz, Rodo- slownaja kniga czemihowskogo dworianstwa, 1.1, s. 15).
VV1NTYLL vėl WINTVLLO (Vintilas) herbu Jastrzębiec i Potkozic. Osie- dleni byli na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 12,707,18).
WIRKOLOWICZ (Virkalavičius) herbu Kot Morski. W aktach archiwal- nych notowani byli od XVIII wieku,
WIRPSZA (Virpšas) herbu Rola oraz Podkowa (�z krzyžem, w šrodku wąž z žądiem�). W XVII wieku zamieszkiwali w powiatach rzeczyckim i trockim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 110). W 1820 r. zostali uznani przez heroldią wilenskąza rodowitą i starožytną szlachtą polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 114-115).
WIRSZYLLO (Viršila) herbu Trzy Radta i Grabie. Dziedziczyli dobra ziemskie na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
364

WISKONT (Viskantas) herbu Wadwicz. Miejscem ich osiedlenia byt po- wiat telszewski (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 2564).
WISLOCKl (Visi neką s) herbu Sas i Prus II. Posiadali majątki w powiecie bnzeskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 18). Ksiądz Teodozy WisIocki, ordinis sancti Basilii magni, odnotowany zostal w archiwaliach z roku 1799.
WISLOUCH vėl VVYSLOIJCH (Visloukas) herbu Odyniec. Ich rodovve posiadlošci znajdowaly się przede wszystkim w powiecie kobryhskim. Zenon Wyslouch byl podkomorzym wojewodztwa brzeskiego w roku 1696. lnny Zenon Wyslouch r6wniež sprawowal urząd podkomorzego brzeskiego w 3797 roku. Antoni Wislouch zapisany zostal w aktach jako �wicenaintestmk grodu brzeskiego� w roku 1717.
WISMONT (Vismantas) herbu Sas. Osiedleni byli w povviecie lidzkim (CPAHL, f. 391, z. 10, nr68). Znani byli tež na Žmudzi,
WlSZEKOWICZ (Visokevičius) herbu Giejsztor. Zamieszkiwali w powie- cie trockim. Stauowili najpewniej jeden rod z Wysokowiczami (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
W1SZNIEWSKI (Vyšniauskas) herbu Gozdawa, Lubicz, Prus 1, Ramuli, Trzaska. W Malopolsce, gdzie byli notowani od XV wieku, pieczętowali się godtem Grzymala. Na ziemi lomžyhskiej znani byli juž przed 1423 r. Nazwisko wzięli od tamtejszych d6br Wiszniewo (por. 1. Kapica Milewski, Herbarz, s. 452). Stiborius de Wisznia w laiach 1455-1460 pelnil funkcję sędziego grodz- kiego we Lwowie (Akta ziemskic.,,, t. II, s. 142 i in.).
Kniaziowie Wiszniewscy mieli rozlegle posiadlošci na Wolyniu. Iwan i Fe- dor Wjszniewscy figurują w księgach buchalteryjnych WieIkiego Księstwa Li- tevvskiego z lat 1506-1511 (Russkaja lstoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 660). W 1511 roku krol Zygmunt Stary darowal im majątek Peremil w powiecie hic- kim (ibidem, s. 840-842). Jozef Wiszniewski podpisal w 1764 r, akt warszaw- skiej konfederacji generalnej (VL, t. VII, s. 68). Szymon Wiszniewski, podko- morzy powiatu prenskiego, byt uczestnikiem powstania košciuszkowskiego w 1794 r., wszedl do najwyžszych wladz rewolucyjnych w Wilnie.
Jak wynika z akt przechowywanych w Centrainym Panstwowym Archiwum Historyc2nym Litwy w Wilnie (f. 391, z. 4, nr 3295, s. 1-98), Wiszniewscy za- mieszkalt na Litwie užywali herbow Prus 1, Trzaska i Ramuit. Zamieszkiwali w powiatach wį]enskim, trockim, oszmianskim i w samym Wilnie. Dzieržawili przewažnie od wielkich panow - bo sami naleželi raczej do szlachty drobnej - ziemie w takich miejscowošciach, jak: Sokoiojcie, Worona, Podbarcie, Zarze- czany, Polusze, Pugowicze. Spokrewnieni byli z Zmitrowiczami, Szymonowi- czami, Janowiczami, Rokickimi, Znoskami, Ciechanowiczami, Lukaszewiczami i itiną szlachtą kresową (CPAHL, f. 391, z. 7t nr 291, s. 1-5).
Vfyw6d familit urodzonych Wiszniewskich herbu Trzaska, zatwierdzony przez heroldię wilenską w 1819 roku, m.in. stwierdzal: �Familia ta dawna i sta-
365

rozytna, bqd^c zaszczycona dostojeristwem szlacheckim, dziedziczyla dobra ziemskie i roznego stopnia urz^da w kraju piastowala, Z tej familii pochodz^cy Joachim Wiszniewski, dziad wywodz^cego si^, z przodkow swoich zaszczycaj^c si$ rodowitosci^ szlacheck^ splodzit synow Andrzej a i Bogustawa, ktorym dobra Miluny w Xi^stwie Zmudzkim w powiecie rosiehskim lez^ce, przez si$ na- byte, na wiecznosc odshipil (1739).
Rzeczony Bo gust aw, b$d^c wyposazony z dobr ojczystych Milun, przeniost si^ do Litwy, gdzie po dhigiem swym zyciu zostawii po sobie syna Adama, wy- wodz^cego si$�. Na podstawie wykazanego nast^pstwa pokoien rodziny Wisz- niewskich Dcputacja Wywodowa uznala Adama Bogustawowicza Wiszniew- skiego za �rodowitego i starozytnego szlachcica polskiego�, wpisujqc go do klasy pierwszej ksi^g szlacheckich gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3295, s. 6-7).
Poswiqcony innej galqzi tegoz rodu Wywod familii urodzonych Wisyiiewskich herbu Trzaska z 18 grudnia 1839 r. podawal, ze ,,dom imienia urodzonych Wiszniewskich od najdawniejszych czasow prerogatywami szlacheckimi i possydowa- niem dobr ziemskich [jest] zaszczycony�. Rodzina ta posiadata wowczas niedu- ze majqtnosci w powiecie kowieiiskim, pozniej takze w trockim. Jako protoplast^ rodu wskazano w owym wywodzie Joachima Wiszniewskiego, ktory zostawit synow Andrzeja i Jakuba. Pierwszy z nich miat synow trzech: Wincen- tego Joachima (1766), Aleksego Jana (1782) i Augustyna Ignacego (1787). Ja- kub zas - jak podaje zapis archiwalny - mial synow: Stanislawa, Bemarda i Michata. Oni tez w 1819 r. uznani zostali przez heroldiq w Wilnie za �rodowit^ y starozytn^ szlacht^ polsk^� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 78-79).
W grudniu 1819 r. Jan, Barttomiej, Wiktor, Stanistaw, Tomasz, Andrzej, Sylwester, Ludwik, Jozef, Wincenty, Pawet, Tadeusz i Antoni Wiktor i inni Wiszniewscy herbu Trzaska z powiatu wilehskiego uznani zostali przez heroldiq wilensk^ za rodowit^ szlacht^ polsk^ (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1006, s. 90 i in.). Posiadali oni m.in. dobra Nowoszuce w powiecie pinskim.
Wywod familii urodzonych Wiszniewskich herbu Ramult, zatwierdzony przez heroldi? wilenska w 1819 r., oznajmiat, ze �od dawnych czasow zaszczycona prerogatywq szlacbeckq familia Wiszniewskich, gdy przez r6zne rewolueje krajowe dowody rodowitosci onych zatraconemi zostaty, dzis bez rodzicow sierotami pozostalt urodzeni Wiszniewscy na mocy swiadectw obywateli i szlacht godnych wiary urz^dnikow, zapewniajqcych szlachetne urodzenie, pierwsze pod rokiem 1803, marca 2 dnia, a na mocy tegoz 1804 marca 4 dnia, wprzody przez obywateli powiatu wilkomirskiego, a te drugie przez marszalka tegoz powiatu JW pana Balcewicza wydane Jakubowi Jozefowiczowi Wisz- niewskiemu, ojeowi dzis wywodz^cych siq.
Ktory to Jakub czterech wydat swiatu synow, jako to: Franciszka, Izydora, Michaia i Antoniego, jak o tym przekonaty metryki chrzestne Franciszka - 1717 Nowembra 12 dnia, Izydora - 1800 maja 10 dnia, obie w kst^gach kosciola para- fialnego punskiego zapisane; Michaia - 1804 Augusta 25 w kosciele parafial- nym poszunskim, i Antoniego - 1812 Decembra 18 dnia w ksi^gach kosciola parafialnego stokliskiego zapisane, przekonaly pochodzenia z ojea Jakuba Wiszniewskiego�. Na podstawie tych Swiadectw heroldia witehska uznala Franciszka,
366

lzydora, Michala i Antoniego Wiszniewskich za �rodowitą szlachtę polską��, wpisując ich do klasy drugiej ksiąg szlacheckich gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 3295, s. 12-13).
Wywdd familii urodzonych z Witosulow Wiszniewskich herbu Prus l z 30 lipca 1819 r. stwierdzal: �Dom imienia tego od przodkow rodowitošcią szlachecką, possydowaniem dobr ziemskich oraz piastowaniem urzędow cywilnych j wojskowych zaszczycony, gdy dla wielolicznych w kraju polskim rewoiucyi i inkursyi początkowe domu tego pochodzenie nie jest latwe do wyswiecenia, przeto poczynają linię genealogiczną od Samuels Wiszniewskiego, ktory zo- stawszy po ojcu, w roku dziewiątym wieku swego wzięty zostal przez Kozakow, stamtąd uszedlszy \v roku siedemnastym, sluzyt w woysku polskim i kiedy krol szwedzki powracal z Polskiey do domu, pozostat w shižbie JP xięcia Bohdana Radziwilly i ozeniwszy się, sptodzil synow pięciu, jako to: Kazimierza, Jana, Wladyslawa, Stanislawa i Andrzeja; i possydowal w Koronie dobra dziedziczne ziemskie Wiszniew za przywilejem xięcia mazowieckiego, biskupa plockiego, oraz posesyę zastawną trzymal, pozniey wyszedl z Korony Polskiey do Litwy jeszcze za Jana Kazimierza, krola polskiego, opusciwszy swoje dziedzictwo ziemskie dla zapadlego prawa na aryanow, w ktorey sekcie zostawal.
Tu zas byl w obowiązkach u xięžniczki Radziwillowny i od jey przodkow miat posesyę zastawną, A že szezycit się dostoynošcią szlachecką, objawily następne dokumentą: 1. Proces o zgubione papiery na posesyę Rusialka i Swinka zwane oraz inne majętnošci pod rokiem 1669 miesiąca Augusta 26 dnia w ziemstwie sluckim zaniesiony. 2. Cessyą na folwark įliwy w w-wie nowogrodzkim od Winklerowey tetnuž Samuelowi [uczynioną] pod rokiem 1677 (...).
Z tych Kazimiera, syn Andrzeja, Wiszniewski spiodzit synow dwoch: Fran- ciszka, pulkownika bylych woysk polskich, j Jozefą, szambelana bylego dworu polskiego, y possydowal zastawą dobra Surwiliszki w Xięstwie Beržanskim sytuowane. Že zaš byl stolnikiem wojewodztwa braclawskiego, dowiodl tego przywiley nayjasnieyszego krola polskiego Augusta III konferowany�. Jozef Wiszniewski mial trzech synow: J6zefa, Chryzostoma i Ignacego.
W roku zas 1819 heroldia wilenska uznata za �rodowitą y starožytną szlachtę polską� pochodzących z tejže linii rodu Jakuba Daniela, Zygmunta Ga- spra i Juliana, synow Marcina, prawnukow Andrzeja, Wiszniewskich, wpisując ich do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wileiiskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1010, s. 11-12).
Wywdd familii urodzonych Wiszniewskich herbu Lubicz. zatwierdzony przez heroldię wilenską 3 lipca 1807 r., oznajmial, že �Adam Wiszniewski, pierwszy protoplasta domu tego, będąc dostojnošcią szlachecką zaszczycony, possydowal dobra ziemskie dziedziczne Zabieliszki zwane z ludžmi poddanemi, i wydawszy na swiat synow czterech, to jest: Jerzego, Jozefą, Andrzeja i Samuela Adamowi- czow Wiszniewskich, aktorstwo dobr dziedzicznych Zabieiiszek im zostawil; zktorych najstarszy Jerzy Adamowicz Wiszniewski wydal na swiat syna Fran- ciszka, ktorego metryka pod rokiem J7Ū3 Juli 10 poswiadcza. Z Franciszka roti zil się Dominik�.
W 1807 r. heroldia wilenska uznala Marcina, Jana, Wincentego, Antoniego, Jozefą, Juliana, Ignacego i kilku innych Wiszniewskich z powiatu oszmianskie-
367

go za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� (CPAHL, f. 391, z. I, nr 984, s. 7-8). Jozef, Chryzostom, Augustyn, Tomasz Benedykt j inni Wiszniewscy zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez tę šamą heroldię w 1819 r. (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1017, s. 27-28). Przynaležnošč przedstavvicieli tcgo rodu do stanu szlacheckiego potwierdza)a heroldia wilenska rowniež w latach 1805, 1845, 1848 (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 131, s. 16).
W latach 40. XIX wieku w powiecie wilenskim heroldia odnotowala dzie- więc osad szlacbeckich naležących do Wiszniewskich. Zamieszkiwaly w nich rodziny liczne i niezbyt zamožne. Wielu Wiszniewskich osiedlonych bylo wow- czas w pogranicznym powiecie dzisnehskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117, 1). Wiszniewscy zamieszkali na Czemihowszczyžnie wywodzili się od Michala Eustachego, szlachcica žyjącego w polowie XVIII w. Pochodzili z powiatu no- woaleksandrowskiego (G. Mitoradawicz, Rodoslownaja kniga, t. I, s. 17). Jedna z galęzi Wiszniewskich herbu Prus od 1859 roku mial nadany tytul hrabtow wįoskich.
WISZOWATY (Višovatas) herbu Roch. Ich rodowe posiadlošci znąjdo- waly się w powiecie kobryhskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 12).
WiSZPULSKI (Višpulaitis) herbu Pniejnia. Osiedleni byli na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
VVIŠCICKJ (Vistickas) herbu Šlepowron. Zamieszkiwali w powiecie ko- wiehskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WITKIEWICZ (Vitkeviiius) herbu Bohcza, Bialynia, Syrokomla, Nie- czuja. Rozgalęziony, starožytny rod, wielokrotnie potwierdzany jako rodowita szlachta przez heroldie vvilenską, grodzienską, minską (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1051, s. 88-90). Szlachcic Jan Witkiewicz w 1700 r. wspomniany zostat jako šwiadek w zapisach sądu trockiego (AWAKt t. XXXI, s. 511,513).
Wyw6d ttrodzonych Siemkdw Witkiewiczdw herbu Nieczuja z 1835 r. stwier- dzal, že �familia Siemk6w Witkiewiczow od naydawniejszych czasow szczycąc się dostojnošcią starožytną dworzanską, užywa herbu Nieczuja (...). Andrzej Siemko Witkiewicz posiadal dobra Mikniuny do starostwa uszpolskiego naležą- ce wpowiecte wilkomirskim� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 38-40).
5 maja 1842 r. heroldia wilenska potwierdzila rodowitošč szlachecką Wit- kiewiczow herbu Bialynia, zamieszkalych w powiatach szawelskim i rosieri- skim. Za protoplastdvv rodu uznano w6wczas Walentego Witkiewicza i jego syna Adama, w XVII w. wlašcicieli majątku Szawkoty (Jankajcie) w powiecie tendziagolskim w Księstwie Žmudzkim. Ich potomkowie wladaii tež majątkiem Jakszance. Spokrewnieni byli z rodzinami Pietraszkow, Bejnarow i in. (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 741 ).
WITKOWICZ (Vitkovičius) herbu Syrokomla i in. Nazwisko to nieraz užywane jest w zapisach archiwalnych zamiennie z nazwiskiem Witkiewicz, choč nie zawsze stanowj!i oni jedną rodzinę. Witkowiczowie byli drobną
368

szlachtą. zamieszkalą w osadzie Witkowszczyzna w powiecie wilenskim, gdzie notowani byli jeszcze przed rokiem 1528.
Witkowiczowie znani byli t ci na Žmudzi. Stefan, J an, Piotr Witkowiczowie zapisani zostali obok innych reprezentantôw tego rodu w 1528 roku na lišcie szlachty ziemi žomūjtskiej {Russkaja Isîoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1655). Piotr oraz Wojciech Witkowiczowie, �bojarowie hospodarscy� z powiatu retow- skiego na ziemi žmudzkiej, są wzmiankowani w przywileju krola Zygmunta Augusta z 12 lutego 1555 roku (AWAK, t. XXÏV, s. 184, 187).
Witkowiczowie z Kresow Wschodnich zostali poriownie uszlacbceni w Ce- sarstwie Rosyjskim w koiicu XVIII wieku jako �dworiartie gubemi czemihow- skiej� (por. G. Miioradowicz, Rodoslownaja kniga, 1.1, s. 77-78).
WITKOWSKI (Vitkauskas). Najwczesniej znani byli na ziemi grodzien- skiej, pôzniej takže w Matopolsce, na Mazowszu, Sląsku i na rozleglych Kre- sach Wschodnich - juž w XVII wieku zamieszkiwali bowiem na Wüenszczyz- nie, Smolenszczyžnie i Mmszczyžnie. Na Žmudzi Witkowscy posiadali m.in. dobra Bordza w powiecie telszewskim. Byli oni potwierdzani jako rodowita szlachta przez heroldiç wilenską w latach 1795, 1816, 1830 (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1019). Osiedlenj w râznych dzielnicach Rzeczypospolitej Witkowscy pieczçtowali się godlami Korzbok, Nowina, Oręž, Poraj, Sas, Sternberg, Zloto- golenczyk i in. Jan Bohdanowicz-Dworzecki odnalazl takže Witkowskich herbu wtasnego, od 1526 r. zamieszkalych na Žmudzi i na Wilenszczyznie, o czym donosil w swym rçkopismiennytn Herbarzu szlachty litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 113),
Witkowscy herbu Nowina pochodzili z wojewddztwa krakowskiego ze wsi Witkowice. Pisal o nich rôwniez W. Wittyg, odnajdųjąc jej przedstawicieli takže na Šląsku, Ci Witkowscy byli rodziną zastužoną i zamožną, spowinowaconą z Dembinskimi, Ujejskimi, Gawronskimi, Boratynskimi i innymi stynnymi rodami polskimi. Rycerskie czyny czfonkôw tego rodu wspominają często polskie kroniki wojenne.
Byla tež inna, mniej znana rodzina o tym nazwisku užywająca herbu Poraj, zamieszkala w okolicach Lwowa i zaslužona dla Rusi Czerwonej. Ci wlasnie Witkowscy herbu Poray (�roža biaîa o pięciu listkach zielonych w czerwonym polu, u gôry hetm, korona i takaz rôza�) najdawniejsze swe gniazdo rodowe mieli na ziemi lęczyckiej.
Aleksander Witkowski zostawii trzech synâw: Lukasza, dziekana katedry Iwowskiej (1665), oraz Macieja i Stefana, dzielnych rycerzy, z ktôrych pierwszy walczyl przeciwko Prusakom i Szwedom, drugi - przeciwko Moskwie i Koza- kom. On tež osiadl na Rusi, otrzymaws2y tu skrawek ziemi za ptzelaną dla dobra Rzeczypospolitej krew. W 1720 r. wymiemani są Witkowscy jako wlaèci- ciele wsi Makszyna; zachowaly siç rowntez w archiwach metrykî chrztu latoro- šli tego rodu z lat 1767, 1770, 1772 z plebanii witebskiej.
Witkowscy, piszący šią z Cwüla oraz z Dolęga Witkowscy, wywodzili siç z Korony Polskiej, ale juž przed wiekami osiedli w Ksiçstwie Kurlandzkim, skąd odgalęzili się na Litwç, Žmudž i Biatą Rus. Posiadali dobra ziemskie m.in. w powiatach: oszmianskim, wilenskim, kroskim, szawelskim, kowienskim, bir-
369

žanskim, lidzkim, trockini. Zawsze uchodzili za starožytną szlachtę polską i jako tacy potwierdzani byli wielokrotnie przez heroldią wilcnską (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 3328, s. M06).
Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodžiu i osób dawnej P viski, t. II, s, 304) zanotowal: �Wiíkowski herbu Nowina z krakowskiego wo- jewództwa. Seweryti z Ruduítowic, chorąžy ksiąstwa zatorskiego, odbywat licz- ne poshigi na walne sejmy i trybunaty koronne. Manyan polegt w bitwie ze Szwedami pod Kaliszem, Jan, jėzuitą, reklor poznanski, podrózowal do Francji i tam ¿ycie zakoñczyl. Jarosz Witkowskt, ten miai synów dziesiąciu, którzy wszyscy prawie w potrzebach wojcnnych, broniąc kraju i swobód, poleglL
Maciej i Stefan Witkowscy herbu Poraj z Iqczycktego województwa, mąžo- wie slawni odwagą w potrzebach przeciw Kozakom i Szwedom w Prusiech. Stanisiaw przydomku Targo, uczony i w jązyku greckim biegly, mlodsze lata przepądzil w Krakowic na naukach, mianowany poborcą komory celnej mazo- wieckiej, w tomžy mieszkal. Zaleca go prawosc i níeínteresownoéé; nie spano- szyl šią jak inni, owszem nienawidzit zdzierstwa celników, písal przeciw nim, zowiąc szaranczą, co wszystko pozera, drapiežną. gawiedzią, która šią krwią z ludu ubogiego wyssaną, tuczy. Wolny czas od urządowania pošwiącal ulubio- nym naukom i mūzom. Wydal pism kilka za panowania Zygmunta III, najwtęcej w rymach, które ježeli nie są gladkim wierszem pisane, oznaczają jednak rozsą- dek w uwagach gląboki i cecbųją Witkowskiego, že byl kadiającym kraj i op czyznę obywatelem�.
Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t, IX, s. 364-366) pisa! o Witkowskich herbu Nowina, wywodzących šią z ziemi krakowskiej, oraz o Witkowskich herbu Poraj, którzy �w lączyckiem województwie, od Jaroskowskich swoją linią prowa- dzą, gdy bowiem Aleksander Jaroskowski syn Jakuba i Oszkowskiej herbu Lubicz wziąl dziaiem Witkowice, od nich przezwany Witkowskim�. Tenže autor w dziele Korona Polska (t. IV, s. 555-556) informowal takže o Witkowskich z województwa krakowskiego, spokrewnionych przez malzeñstwa z taki mi domami, jak: Ru- soccy, Dembinscy, Ostrogorscy, Kuczkowscy, Bolestraszyccy, Jeziemiccy, Gawronscy, Ujejscy, Lubomirscy, Drozdowscy; oraz herbu Poraj z województwa lączyckiego, potączonych z domami Koszkowskich, Katiñskich i in.
Kolejne dzielo genealogiczno-heraldyczne oznajmiato: �Witkowscy. Ród urodzonych Witkowskich herbu Poraj, z dawna osiadlych w województwie lę- czyckim, wymieniany jest w dziele Niesieckiego. Aleksander Witkowskì miai trzech synów: Lukasza, dziekana katedry Iwowskiej 1665 r., Macieja i Stefana, služących w wojsku. Maciej przy Janie Kazimierzu uczestniczyl w wojnach z Niemcami i Szwedami, Stefan przeciw Kozakom" (N. Szaposznikow, Heráldica, 1.1. s. 144-145).
Witkowscy znani byli w minionych wiekach takže na Podolu, gdzie by lo pięč róznych polskich rodzin szlacheckich o tym nazwísku. Wpisywano je do cząsci píerwszcj, trzeciej i szóstcj ksiąg szlacheckich gubemi podolskiej (Spisok dworian wniesionnych w dworianskitju rodoslownuju knigu podoiskoj gubernii, s. 14, 146, 195). Jak podawal Spis ziemian mwskiej gubemi (s. 10), Witkowscy osiedleni na Minszczyžnie posiadali dobra Bialoracze, Prudyszcze, Zbarewicze, Dubno, Walowszczyzna.
370

W dokumentach archiwalnych często spotyka się wzmianki o reprezentan- tach tego wielkiego domu. Petrus Witkowski (Vithkowski) odnotowany zostal 28 listopada 1500 roku w pišmie sporządzonym w Krakowie {Archiwum San- guszkaw, t. II, s. 282). Žrodla z 1520 r. oznajmiają, že juž wöwczas w okolicy Kiejdan, posiadlošci ksiąžąt Radziwillöw, mieszkaiy dwie rodziny szlacheckie Witkowskich (Archiwnyj sbornik dokumentow, t. VII, s. 11), Nobiles Johannes, Mathias et Stanslaus Vitkowsczi w roku 1521, a Petrus Wythkowsky w 1558 r., wzmiankowani są w aktach kapituty we Wloclawku {Akta kapitul z wieku XVI, s. 254, 337).
Jan Witkowski, bojar z wfosci wilkijskiej, wzmiankowany jest w zapisie Metryki litewsktej z 9 marca 1529 r. (Russkaja Isloriczeskaja Biblioteka, t. XV,
s. 1819, 1821). �Szlachetny pan Stanislaw Witkowski, podstarošci ratenski�, zapisany zostal w 1559 r, w chdmskich księgach ziemskich jako poręczyciel w sprawie finansowej {AWAK, t. X!X, s. 115). Piotr Witkowski w 1579 r. byl miecznikiem dobrzyhskim (por. Urzędnicy kujawscy i dobrzynscy XVI-XVIIl meku, Körnik 1990, s. 276). Pan Jan Witkowski, �ziemianin hospodarski� zpowiatu minsk�iego, byi swiadkiem w sądzie w maju 1582 roku {AWAK,
t. XXXVI, s. 58).
Rosina Withkowska i Nicolai Withkowski wymienieni zostali w liscie het- mana Jana Zamoyskiego z 21 X 1582 r. (Akty otnosiaszczijesia k istorii Južnaj Rossii, t. III, s. 473). W 1584 roku odnotowany zostal w aktach Mikolaj Witkowski {herbu Nowina}, instygator wielki koronny (T. Žychlinski, Zlotą ksiąga szlachty polskiej, t. XXIV, s. 131). Nobilis Nicolaus Witkowski, kansul miasta Krakows, figūroje w dekrecie krd!a Zygmunta III z 18 VI 1591 r, (Prawa, pny- wileje i statuta miasta Krakowa, t. II, s. 28, 66, 88).
13 kwietnia 1600 roku �do urzędu y do xiąg teražnieyszych grodzkich miel- nickich oblicznie przyszedlszy uczctwy Lukasz Markowicz, burmistrz miasta Jego Krdlewskiey Mosci Mielnika, mając przy sobie wožnego szlachetnego Macieja Sikorskiego z pewnymi szlachcicami Jakubem Maliszewskim a Marci- nem Wysokinskim, przed urzędem ninieyszym opowiadali, iž gdyšmy chodzili umyšlnie do jegomošci xiędza Jana Witkowskiego, plebana mielnickiego, mb- wįąc w te slowa do onego, ižeš wiclmozny xięže plebanie nas do dworu krola jegomošci niewinnie zapozwal. To jest mianowicie strony siedlisk, ktore waszmosc mienisz gmntern košcielnym, zjednaj waszmosc sobie miemika, ktory by to wymierzyl wedle regestru rewizorskiego, z ktorych ješli się co najdzie gruntu košcielnego, gotowismy zarazem z tych sprawiedliwosc uczyniė y zara- zem ex nunc ustąpič.
Na ktorą przemowę jegomošė xiądz Jan Witkowski nie nie odpowiedzial, y owszem się zmilczal. Tamže przy tem tenže jegomošč xiądz Jan Witkowski, pleban mielnicki, gdy byi napominany, aby sobie queres czynil, ješli tu na ktö- rym mieszczaninie co zalegio, gotowismy sami z siebie y z inszych sprawiedliwosc uczynič. A co się tknie strony dziesięciny, o ktorąš wielmozny xięžę Janie Witkowski, plebanie mielnicki, nas zapozwat, tey nigdy jako przodkowie naszy ani my sami nie dawali y teraz dawac nie powinni, co się prawnie byc pokaze z czasem swym. Dlaczego tedy nie skwapiając się z tych na žadną rzecz, prosimy y napominamy, abyš waszmosc tego przedsięwzięcia swego z narni poprzestal".
371

Jak wynika z zapisów, nielatwo jednak bylo dac sobie radq z kmąbmym ka- ptanem, który przez díuzszy czas prowadzil sądowe wojny podjazdowe z częšcią prawoslawnych mieszczan miasta Mielnika (AWAK, t. XXXIII, s. 150, 156, 157, 191-192). 1 marca 1610 roku ksiądz Witkowski zložyl np. w magistrado Mielnika skargo na prawostawną ludnošc tegož mi asta o to, i¿ urządziia przed šwią- tynią katolicką pijacką farsę i burdę, uwlaczając majestatowi košciola: Ad officium capitanéale actaque praesentia castrensia mielnicensia personaliter venies venerabilis Joannes Witkowski, plebanus Mielnicensis, coram eodem officio praesenti sotermiter ei summa cum dolore questus et protestatus est contra et adversus (...).
Qui quidem Ruteni tam masculini, quam feminini sexus die dominico proximo in festo Sanc tissimae et Individuae Trinitatis atque die hesterna et die hodierna, a mane ad vesperas usque circumcirca circulum, plateas, vicos, campos, agros, silvas et circa plebaniam residendae protestantes sub ipsa ecclesia i� oppido Mielnik prope circulum erecta cum comicenibus alias �z dudami", tympanis et aliis multis instrumentis rusticis ad saltum praeparatis, saltus varios more gentili ad instar locustarum sursum et infra salantes clamantesque et vociferantes �Baal, Baall", ebrii existentes perficiunt et id exequi sine intermissione non cessant atque aliquoties in diem sub ecclesiam venientes et sese refi- nentes clamores et tumultus magnos exicitant, scandala et crimina sceleratissima profana et auditu indigna faciunt et perficiunt, nonnullique ebrii sibi met ipsis cultro se concutiendo in honorem Baal mortem violenter inferunt, cum maximo dedecore christianitatis, contra jus divinum et humanum, in magnum scandalum ecclesiae mielnicensis et ipsius plebant protestantis, in contrarium quodque decreti sacrae regiae majestatis {AWAK, t. XXXIII, s. 185).
Seweryn z Witkowic Witkowski w 1606 r. byl krakowskim postem na sejm. Lubasz Witkowski, podczaszy kijowski w latach 1622-1629, byl wlascicielem wsi Owrupiec i Szalomki w województwíe brachwsktm {Akty omosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, cz. 7, t. II, s. 421). Maciej Skarbek Witkowski podpisai 4 VJ 1648 laudum ziemian województwa ruskiego utrzymane w patri otycznym tonie. Seweryn Witkowski figuruje w regestrze szlachty przemy- skiej �na okazowaniu� pod Medyką28 IX 1648, W 1651 r. do Moskwy przybyli na pertraktacje postowie króla polskiego Stanislaw Witkowski i Filip Obucho- wicz (por. L. Abecedarski, Bieiorussifa i Rossija, Minsk 1978, s. 127).
Wielu Witkowskich, �ludzi prostych", wytropil niezmordowany Walerian Nekanda Trepka. W Liber generationis piebeanorum (s. 446-447) pisal: �Witkowski nazwal się... od wytkania, ¿e wytykal, będąc u tkacza ojea w Wągrowcu, mia- steczku opacim w Wielkiej Polszcze. Shižyl niedalekož u pana Paięckiego, potem panų Radolinsktemu w Wielkiej Polszcze. Pojechal byl od tego pana, a potkawszy tego pana jadącego w drodze anno 1627, będąc z kilką kompaników hultajów, rzeki panų: �Czemus mi nie zaplacil?� i wziąl mu parą koni z wozu, zjechal z nimi do Poznania.
Dostawszy innych koni, pan Radolínski pusei! się po nim. Zastal go w Po- znaniu na Walszewie. Wtem prosil pana starosty o hajduki, z któremi pojmal go i dal do wieze wsadzió, i £ciąc go miaño, ale pan Jan Zebrzydowski, co tam bli- sko mieszkal, wyprosií go i odkupil. Shižyl potem temų panų Zebrzydowskiemu
372

klika lat, jeszcze do tego i z panią jego pana sypiat, aby šią wyshižyl za to tem prądzej panų, co go odkupil, acz miai od pani dobre obrywki niemale. Byt tamže w tej stužbie i anno 1632.
Wltkowski nazwai šią syn Stelmacha Wojciecha z Wągrowca. Wziąia go stužyč sobie pani Palęcka wdowa, co byla otruia mąža w Wielkiej Polszcze. Potėm z temže stužką Witkowskim do Krakowa jechala. Mieszkala najmem na Psim Rynku anno 1638 i 1639. Dawala temų to šita. Mial od niej konia, rządzik oprawnyt szablą litą, baltą opravmą, ladownicą z brajcary, ostrogi srebme. W blawacikach chodzit, szlamatni ferezyjka podszyta, czapka wydrowa z sobol- czykiem, wąs biaiokurowaty.
Witkowski zową šią w ošwiącimskiej i krakowskiej ziemi anno 1634. Tycb dziad byl chlopski syti Barutow ze Šląska z Rudultowic wsi. Syn tego Barnia dal byl kilka tysiący panų Mikotajowi Komorowskiemu na Ludwigowice, potem na kilka wiosek, Tenže uwiodl mu inniszką profcską GieraJtowską z klasztora zwie- rzynieckiego i bral z nią šiub, z ktorą miai syna Seweryna; Witkūwskim nazwai šią. Tego udzialano byto chorąžym zatorskim. Miai synow kilku�. Jak zawsze jednak Trepka nie przytaczal žadnych dowodow na potwierdzenie podawanych przez siebie pogiosek, nie mogą wiąc jego powiastki byc traktowane powažnie.
W 1662 r. w ksiągach buchalteryjnych rządu moskiewskiego odnotowano Kazimierza Witkowskiego, chorąžego wojska zaporoskiego, na ktorego utrzy- mante w ciągu roku wydano ponad 130 rubli (Akty oinosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. V, s. 98). Trudno powiedzieč, co robit w Moskwie ten szlachcic polski, jasne jednak jest, že byl na žoldzie Rosji, co nie bylo zresztą ewenementetn. Niekiedy przybywali do Moskwy, szukając tu zajęcia, byli ofice- rowie i urządnicy polscy, jak np. ow Obram Dubowskij (najprawdopodobniej Abrabam Dąbowski), �krakowskiego powiatu szlachcic�, ktory zbiegl przez Ukrainą, Litwą i Rygą do Pskowa i w majų i czerwcu 1648 r. - jako zawodowy wojskowy - przyjąty zostat na službą, calując uprzednio krzyž na wiemošė carowi i przechodząc na prawostawie (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Ros- sii, t. III, Suplementi s. 9-10). Zdarzato šią, že uciekali za wschodnią miedzę po- spoltci zbrodniarze, uchodzący przed sprawiedliwošcią. Z reguly znajdowa!i w Moskwie zrozumienie, chleb i možlivrosč �samorealizacji�... w walce z Polską.
Zachovral šią iist z roku 1669 napisany przez Tomasza z Witta Witkowskie- go, chorąžego mielnickiego, z ktdrego wynika, že szlachcic ten dbal - mimo že byl katolikiem - takže o duchowe potrzeby swych prawoslawnych (a raczej juž greckokatolickich) poddanych. Oto owo pismo, skierowane do Winceslawa Be- nedykta Glinskiego, unickiego biskupa wtodzimierskiego i brzeskiego, pisane šliczną owczesną polszczyzną: �Jašnie wielmožny mošci xięže episkopie wio- dzimierski! Donoszą do wiadomošci wačpana, iž cerkiew w majętnošci mojey dziedziczney žwadzkiey bez swieszczenika wakuje od lat kilku, za czym upa- trzywszy cztowieka zgodnego, za zaleceniem teyže unii ¿więtey oycow du- chownych, ktorzy šią za nim przyczyuiali do mnie, na imią Jana Wasilewicza, w wojewddztwie brzeskim urodzonego, za ktorym upraszam, bo tego jest godny, do szafowania sakramentow šwiętych, onego zrozumiawszy, poswiąctč raczyl y onemu tą cerkiew w moc padai y te dobra jako za antecessorow moich nadane, jako zažywali przeszle swieszczenicy, y ja onemu tož mocą podają, to jest, wto-
373

ką jedną we trzech polach y sianožęci, aby šią chwala Boža odprawowata, o co iterate uprasząjąc, tasce mię waàpana oddaję. Z Wahanowa, 29 Nowembra, anno 1669. Tomasz z Witta Witkowski, chorąžy mielnicki" (AWAK, t. III, s, 65-66). Taki praktyczny �ekumenizm� byl owycb czasach szcroko rozpowszechniony, a czym np. àwiadczy nadanie w roku 1686 przez Adama Skaszewskiego, stolni- ka zakroczymskiego, gruntôw i przywilejôw cerkwi i kaplanowi unîckiemu w majątku Neple (ibidem, s. 110-112).
W XVII stuleciu Witkowscy posiadali rnajątki Romejki i Mikiszkajcie w powiecie wilkomierskim. W 1669 roku czterej brada: Maciej, Ignacy, Stani- slaw i Antoni Witkowscy, prawnukowie uznawanego za protoplastą rodu Jana Kazimierza, musieli wszystkie dziedziczne majętnošci sprzedač i odtąd rozpro- szyli šią na rôzne strony w poszukiwaniu pracy i chleba (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 70). W 1711 roku w chetmskich aktach grodzkich odnotowany zostai �gene- rosus - szlachetnie urodzony� Jan Witkowski, wlasciciel folwarku (vi/io) Sere- bryszcze {AWAK, t, XXVII, s. 45).
W iatach 1720-1721 Jan i Andrzej Witkowscy procesowali się z chelmskim klasztorem Bazylianôw o miedzę. Wtedy tež malzenstwo Jan i Anna Witkowscy mieli podobną sprawą z chelmskim klasztorem Pijarow. W kwietniu 1721 roku w witebskich księgach grodzkich odnotowano, že wozny Krzysztof Ziemacki na wniosek polockiego sądziego ziemskiego Saimiela Przysieckiego przybyl do majątku �Lubawicze alias Krzywokoniec, w powiecie orszanskim ležącego� i przekazal go na wlasnošč panų Ludwîkowi Witkowskiemu i zonie jego Kiy- stynie (z domu Reuttownie) �ze wszystkiemi službami, w prawie zastawnym wyrazonemi, z budynkamî dwomemi y gumiennemi, z gruntami, z lašami, gujami, borami, puszczą, sjanožęciami, ląkami, sadzawkami, stawami, z rzekami, rzeczkami, w dawnym, pewnym ograniczeniu będącemi, z poddanemi� (l stori- ko-juridiczeskije matieriafy,.,, t. XXVI, s. 410-411).
Stanisiaw Witkowski zapisany zostai w chelmskich ksiçgach grodzkich 31 grudnia 1738 r. On tez 11 wizeinia 1742 roku podpisai uchwatç sejmiku szlachty ziemi chelmskiej (AWAK, t. XXVII, s. 310). W chcbnskich ksiçgach grodzkich 11 maja 1739 zanotowano: �My nižey podpisani burmistrze, raycy, lawnicy y pospôl- stwo Jego Krôlewskiey Mošci miasta Chelma, imieniem jeden za drugiego podpi- sujemy się, že za grunt kupiony slawetnego pana Jozefą Labędzia przez wie1možną jeymosč panią Annę Katarzynę Witkowską bierzemy na ewikcyą zlotych polskich sto, a to na wyplacenie z tychže gruntôw hibemy wiecznemi czasy od przewieleb- nych ichmosciôw xięžy Scholarum Piarum, wolnych ich czyniąc na potomne czasy od wszelkich ciçzarôw mieyskich z pomienionych gruntôw do miasta y Rzeczypo- spolitey naležącydi� (AWAK, t. XXVII, s. 278).
22 grudnia 1742 r. do ksiąg grodzkich Chelma wpisano następųjące zobo- wiązanie �wewnątrzrodzirme� Witkowskich: �Nižey na podpisie wyrazony znam tym skryptem moim, iž z porachowania zostaję winien jegomošei xiędzu Ray- mundowi Witkowskiemu, profesorowi konwentu pokrzywnickiego zakonu oy- côw cystersôw, zlotych polskich 1074, ktorą tą summę na každą rekwizycję jego do rąk, lub komu dyspozycya będzie, gotôw będę oddac. Datų m w Lublinie, anno millesimo septingentesimo trigesimo sexto, die sexîa Mali. Piotr Witkowski manu propria" (AWAK, t. XXVII, s. 313).
374

W 1743 roku ksiągi grodzkie witebskie wymieniają imią Tomasza Witkow- skiego, rajcy mšcistawskiego. A oto šwiadectwo o charakterze kryminalnym dotyczące kolejnego cztonka tego rodu: �Roku 3 752 msca marca 20 dnia. Na urzę- dzie Jego Krolewskiej Mošci mieyskim mohy]owskim, comparendo personaliter uczctwy Kuzma Paciomka, mieszczanin mohylowski, wydal relacyą w tey kathego- ryi, že będąc w Buyniczach dnia 19 eiusdem mertsts mm paesentis w karczmie tychže Buynicz, w posessyi czemcow będącey y zostającey, pod ktorą porą przybyl do teyže karczmy Symon Witkowski; post modum przybyl czemiec, namine Onika, monastyra buynickiego. Ktory czemiec, przybywszy, siadl z szynkarką, a potem šią z tąž szynkarką položyt na ložko,
Widząc to, pan Symon Witkowski rzekl do czemca, že to šią czemcowi nie go- dzi czynic, z szynkarkami na ložku ležeč; dla nas n am czynisz zgorszenie. Na te tedy slowa rzekl uczciwy Kuzma Paciomka, przez ¿art, že to zona moja; w tym punkcie czemiec poszedl do klasztoru. Po odeyšciu jego począi Pauluk Kizyžapusk tą szynkarką napominač tymi slowy: poniewaž ty duchownych zwodzisz, to bar- dziey šwieckich možcsz zwiešč, W tym razie szynkarka pobiegla do monastyra y sprowadzila tak czemc6w, jako y innych Iudzi, parobkow, rožney czeladzi. Jak prądko przybyli, zaraz czemiec, namine Hawryi, począt Symona Witkowskiego bič, mordowač, pod ktorą porą poboju tego wzięto u tegož Symona Witkowskiego tala- row cztemašcie y tynf� Ųstoriko-juridiczeskije matierialy, t, XV, s. 368-369).
Sprawa trafila do sądu, gdyž chodzilo zarowno o czynną obrazą godnošci szladietnego pana Witkowskiego, jak i o jego ograbienie. Nie wiemy, jaki wyrok zapadl w tej sprawie, najprawdopodobniej jednak niekorzystny dla biednego szlachcica, gdyž ustawodawstwo staropolskie zabranialo szlachcie przebywania w karczmach z chlopami. Jedna z ustaw staropolsk'tch glositą przeciež; �Szlachci- cy w karczmie nie mają bywač, ani z kmiotkami w rząd siedzieč i piwa pič przy- stoi. A ješliby szlachcicowi, tak w karczmie umyšlnie w rządzie z chlopy siedzą- cemu, będącemu i pijącemu przydato šią, žeby przez kmiotka, albo kmiotki ubit, albo ranion byl, tedy o jakąžkolwiek raną, albo o wszelakie ubicie, nie ma byč sluchan, ani sądzon przez žaden sąd, wyjąwszy to, žeby szlachcicy byli w miešcie dnia targo^vego, a czasu rokow, albo dla jakiey inney potrzeby pilney�.
W dokumencie magistratu polockiego, spisanym 24 czenvca 1754 roku, znajduje šią konstatacja, iž �we wlošci siebežskiey w pohošcie Sinim imč pan gubemator jegomošč pan Witkowski y jegomošč xiądz pleban tameczny budo- ivač tą cerkievv zabronili, co pospolstwo z wielką krzywdą y molestyą zostaje�. Antoni Witkowski podpisal 23 czenvca 1764 roku uchwalą konfederacji gene- ralnej koronnej w Warszawie (Publiczna Biblioteka Miejska i Wojewodzka w Rzeszowie, Rk-3, k. 177). �Mikoiąj Witkowski swym i Jana, brata mlodszego imieniem� podpisal 5 VI 1767 akt konfederacji ziemian halickich w obronie wiary katolickiej i integralnošci terytorium Polski {Akta grodzkie i ziemskie zArchiwum Panstwowego we Lwowie, t. XXV, s. 645).
Maciej Witkowski, Bartlomiej Sawicki, Jan Boreyko, wespol z kilkudziesią- cioma innymi sztachcicami powiatu wilenskiego zmuszeni zostali w 1770 raku do zloženia przysiągi, že nie będą nadal buntowač šią i lamač praw Rzeczypospolitej {AWAK, L VIII, s. 537-538). Jozef i Regina z Witkowskich Gaydamowiczowie, mieszczanie wilenscy, figurują w aktach archiwalnych z 1787 r. {AWAK, t. IX,
375

s. 104). Jözef Witkowski okoio roku 1780 pelml funkcję superintendentą jurbor- skiego (S. Koscialkowski, Antoni Tyzenhaus, t. II, s. 199, 208). Aniol Witkowski byi chorąžym w 21. chorągwi wielmoznego Rokossowskiego, staroscica bachtyn- skiego, w 2. Brygadzie, tzw. Ukraihskiej (a szöstej w nuraeracji ogölnej), Kawale* rii Narodowej Wojska Koronnego w 1790 r. stacjonųjącej w Tulczynie (Materiaty do bibliografii genealogii i heraidyki polskiej, t. I, s. 28). Dominik Witkowski, szlachcic 2 parafii wilkiskiej w Księstwįe Žmudzkim, 27 sierpnia 1793 roku uwie- rzytelnii swym podpisem testarnent swego sąsiada i przyjaciela Franciszka Sie- maszki (Biblioteka Akademii Nauk Lilwy - Dzial rękopisow, F. 12-943).
Spis szlachty powiatu wiikomierskiego z 1795 r. zawiera Listę szlachetney rodowitosci imienia z Cwilla Witkowskich w powiecie wilkomierskim znaydują- cego się (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1690, s. 373). Czytamy w tym dokumencie: �Imię z Cwilla Witkowskich w szlachetney prerogatywie, že zawsze znaydowato się i praw wszelkich dobrego urodzenia swojego uzywalo, przynosi wywodzący się w sprawie tey pewnosci Testytnonium obywateli Xięstwa Žmudzkiego Jano- wi z Cwilla Witkowskiemu, dziadowi swojemu, w roku 1721 wydane {...). Ten- že Jan Witkowski miat synöw Jakuba y Karola, oyca wywodzącego się�.
Karol Witkowski, a następnie jego syn Jan, w 1795 r. mąjący 29 lat, gospo- darowali w folwarku Moryszki w parafii biržanskiej. Podpis pod ich godlem oznajmial: �Herb z Cwilla Witkowskich: panna na niedzwiedziu z rozpostrzo- nionemi rękoma, trzymająca w prawey ręce kieSich. Ktorego herbu przodkowie dziš wywodzącego się Jana z Cwilla Witkowskiego od naydawnieyszych czasow uzywali i teraz dom ten z Cwilla Witkowskich takowego herbu wyobrazemem pieczętuje się�.
Adam i Kamiey Witkowswcy sluzyli w 1794 r. za parobkow w majątku Krzcze- niszki na Wilenszczyžnie, nie byli więc szlachtą (AWAK, t. XXXVIII, s. 192). Nazwisko swe wzięli najprawdopodobniej od imienia poprzedniego pana. Nąj- bardziej znani na początku XIX wieku byli Witkowscy mieszkający w okolicach Polocką, Witebska, Minską, Orszy, oni bowiem byli najbardziej naraženi na ciosy i pokusy związane z polityką msyfikacji.
Na sesji Deputacji Wywodowej Wilehskiej 13 kwietnia 1804 r. roztrząsano wywod urodzonych Witkowskich z powiatu kowiehskiego, ktorych wpisano do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 985, s. 21). 3 sierpnia 1812 r. szlachcic z powiatu borysowskiego Stanislaw Witkowski zwrocil się do ustanowionych przez Napoleona wladz polskich ze skargą na swego sąsiada: �Do Kommissyi Powiatowey Borysowskiey. Ode mnie nižey podpisanego prošba. Od wstąpienia woysk wielkich francuskich y od ogloszcnia nam przywröcenia przez wielkiego cesarza y kröla Napoleona exy- stencyi polskiey zawsze z chęcią y ochoczo odbywam wszelką przyporuczoną mi w obywatelstwie posfugę y w každym względzie przychilnego oyczyžnie okazuję, co wiadomo jest Kommissyi.
Žyd Abraham Zamorski, kwatermistrz jeszcze za rządu Rossyi, mając nie- nawisc do mnie, kwaterunkowemi postojami dokuczal mnie, rowniez y teraz pod niebytnosė moją w domu raz czterech officyeröw postawit, y tych z ludžmi do ich przybylemi karmič więcey tygodnia musialem, Teraz zas, kiedy žaden dom nie jest zajęty, powtomie ochroniwszy wszystkich Žydow y domy niezajęte
376

žadnym postojem, u mnie postawil dwoch officycrow z ludžmi y kilku žotnie- rzami. Gdym go o to napominal, z nieprzyzwoitemi stowami do mnie odczwat sis, y že tak zawsze czynič mnie przykrošci bqdzie, oswiadczyb
Domiar ten krzywdy nie može byč, aby nie byl ukarany, osobiste moję po- krzywdzenie kaže mi prosi č Kommissyi o ukaranie oraz z mieysca tego kwatermi- strza zizueenie, gdyžježeli sprawiedliwego wyroku nie otrzymam, jako niecierpją- cy ulegtošei Žydom, y to tak podley konduyty, jakim jest kwatermistrz, szukač będę šradka na uczynienie z jego satysfakcyi; lecz nie pierwey, chybabym mniey po- myšlną uzyskal rezolucyą. Prosi o domiar sprawiedliwosci S tamsta w Witkowski. Dnia 3 Augusta 1812 roku, Boiysow� (AWAK, t. XXXVII, s. 258).
Męskie postawienie sprawy - nie može byč co do tego dwoch zdan. W czym zresztą nie ma nic dziwnego, ow pan Witkowski byt bowiem komisarzem rządu polskiego na powiat borysowski, dosč wysokiej rangi urzędnikiem w strukturach nowych wtadz polskich, tworzonych przez Napoleona na bylych wschodnich terenach Rzeczypospolitej po ich uwolniemu od Rosjan {ibidem, s. 275). W. Witkowski w pazdziemiku 1812 r. pelnil natomiast funkeję kwatermistrza borysowski ego sądu ziemskiego (AWAK, t. XXVII, s. 461),
Liber continens Nomina et Cognomina Studentium in Imperatoria Academia Poiocensis Societatis Jesu podaje, že w roku szkolnym 1815/16 studiowal tn logikę (a od 1817 r. - prawo) Henricus Witkowski, annorum 17, Filius Jozephi ex districtu Orsensi, zaš w roku szkolnym 1816/17 uczyt się tu pro lectionibus Juris Civilis et Eloquentia Julianus (filius Jozephi) Witkowski, ktory požniej przeszedl na wydzial ftzyki, a jeszcze požniej - matematyki (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 1083). Ks. Grzegorz Witkowski w roku szkolnym 1822/23 pelnil funkcjq kapelana mozyrskiej szkcdy powiatowej (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 26, s. 17).
19 kwietnia 1819 r. heroldia wileiiska potwierdzHa rodowitosc Andrzeja, Adama, lana, Patrycjusza, Jozefą, Tadeusza, Tomasza, Andrzeja, Wincentego i innych Witkowskich herbu Poraj, szlachcicow z powiatu witkomierskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 7). 23 wrzesnia tego roku potwierdzenie szla- chectwa uzyskali Jakub, Jozef oraz Wincenty Witkowscy herbu Nowina z powiatu trockiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 47). W grudniu 1819 r. heroldia wileiiska potwierdzita rodowitosd Leonarda, Amulfa, Jana, Andrzeja Macieja, Stanislawa i Franciszka Witkowskich (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1017, s. 45-46).
Z XIX wieku zachowaly się w archiwacb liczne wzmianki o Witkowskich zamieszkalych na ¿mudzi, užywających herbu Nowina. Spis sziachty na pusto- szach w majątku Jodziszkach w powiecie wilenskim parafii giedroyčskiey sytu- owanym mieszkających z roku 1829 stwierdzal m.in.: �Andrzey syn Tomasza Witkowski ma wywod rodowitosci swojey pod rokiem 1820, Augusta 23 dnia, w Deputacyi Wywodowey Szlacheckiey Guberni Litewsko-Wilehskiey nastaly� (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 3802).
W 1836 roku Minską Deputacja Szlachecka uznala rodowitosd Wawrzynca Witkowskiego i jego synow: Bazylego (Wasilija), Fomy (Tomasza), Mikolaja. Na liscie sziachty guberni wilenskiej z 1839 r. figuniją Andrzej, Leonard, Ar- no!d, Konstanty Witalis Piotr i Patrycjusz Witkowscy (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, s. 4). Na liscie zas sziachty powiatu trockiego z 1844 r. znajdująsię Wale- rian, Alfons, Julian i Wincenty Witkowscy (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 85, s. 12).
377

Alojzy Witkowski od paždziemika 1832 r. znajdowal się pod tajnym nadzorem policji za udzial w powstaniu listopadowym. Mieszkal w majątku Szylany w po- wiecie kowienskim (CPAHL, f, 378, op. 1840, nr 174, s. 56). Par Wincenty Witkowski, opiekun nieletnidi Marianny Zaleskiej i Anieti Lukastewiczöwny, zaskar- tony zostal w maju 1840 roku w urzędzie generala-gubematora z powodu niewla- sciwego traktowania swych podopiecznych (CPAHL, f. 378, z. 1840, nr 100).
22 maja 1841 r. heroldia wilenska potwierdzila rodowitosc szlacbecką Win- centego, Jakuba, Jozefą, Tomasza, Stefana, Bartlomieja Filipa, Jana Dementego i Kazimierza Witkowskich, mieszkancow powiatu trockiego, szlachcicöw pol- skich užyvvających herbu Nowina. Za protoplastę rodu uznano wöwezas Michala Piotrowicza Witkowskiego, ktöry w 1673 r. przekazal w spadku swemu synowi Piotrowi majątek Nacewicze-Poszwile-Witkuny. Okoto roku 1740 Michal Witkowski, syti Piotrą, byl tež wfascicielem majątku Korkozyszki w tymže powiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 744). W latach 40, XIX wieku heroldia odno- towywala w powiecie wilenskim kilkunastu Witkowskich, spokrewnionych m.in. z Grzybowskimi, Ilgiewiczami, Iwanowskimi, Kadarowskimi, Borewi- czami, Jakubowskimi, Rygmuntami.
Lista czfonköw patriotycznego Towarzystwa Demokratycznego Polskiego z Lat 1832-1851 zawiera m.in. informaeję o jednym z czfonköw interesującej nas rodziny: �Witkowski Ludwik, ur. Ros, powiat wifkowyski, gub. Grodno, 1817. Uczen gimnazjum we Swisloczy, powstaniec w Puszczy Biatowieskiej, wiqziony w Gdansku, na emigraeji buchalter w Parytu. (...) Umari w Parytu 1873� (Ma- teriaiy do bibiiagrafii geneatogii i hemldySd polskiej, 1.1, s. 65).
Szlachcic Aleksander syn Cypriana Witkowski, pochodzący z gubemi kowien- skiej, a przebywąjący w powiecie pofockim, w latach 1863-1868 znajdowat się pod šcisfym nadzorem policji, gdyt w sierpniu 1863 ukiywaf powstancow w Lasach Pokrupowskich i Korewskich (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 25). Antoni Witkowski, mieszkający w powiecie dyneburskim, röwniez znajdowal się po 1863 roku przez dhigie lata pod nadzorem policji za �przechowywanie broni i podburzających ksiąžek, przekazanych mu przez Popowa� (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 35). Po 1863 r, za poiityczną nieprawomyšlnošč zwolniony ze sfuzby w gubemi kowien- skiej zostal m.in. �kancelarzysta� Mikolaj Witkowski (CPAHL, f. 378, o. 1866, nr 181, s. 25).
W wieku XIX i XX Witkowscy znani byli röwniez w Wilnie i na ziemi wi- lenskiej, Jakub Witkowski, szlachcic wilenski, wlašciciel kamienicy na przed- miešciu Šnipiszki, zwröcil się do wladz miejskich w 1840 roku w imienin mieszkancow tej dzielnicy z prosbą, by zwolnic ich od Opiat za prawo przejazdu przez Zielony Most, lączący Šnipiszki ze Šrodmiešciem, ktöre to oplaty - jak argumentowano - byty nie tylko nader uciąžiiwe, ale i hamowaty rozwöj rze- miosla i handlu. Urząd generala-gubematora nakazal im wszelako nadal placic po 2 kopiejki cla od wozu, powotując się na... przywilej kröla polskiego Zyg- munta t 1536 roku (CPAHL, f. 378, z. 1840, nr 102).
15 sierpnia 1863 roku w kašeiele rzymskokatolickim w Womiach na Žmu- dzi ochrzczono Jana Amolfa Witkowskiego, syna Mikolaj a i Zofti (CPAHL, f. 1481, z. 1, nr 2, zapis 112). Wincenty Witkowski (ur. w 1841 r.), wilnianin, byi založycielem i przywodcą köl mtodziežy szkolnej i rzemieslniczej Wilna.
378

Aresztowany w 1860 roku, zeslany zostal do rot aresztanckich do Orenburga i slad po nim zaginąl. Michat Witkowski po powrocie z zagranicy w 1867 roku ztiajdowal się pod nadzorem policji i gospodarzyl we wtasnym folwarku Kie- wleniki. Z zapisu policyjnego wynika, že mial wowczas zoną Maty Idą, syna Gustawa oraz corki Franciszkę i Ludwikę, znajdujących się za granicą. Uwaza- no, že nadal trzeba go obserwowac (CPAHL, f. 378, z. 1868, nr 228, s. 4).
We wspomnieniach Chlopaka ze Slawuty Waclawa Olaskowicza (Warszawa 1987, s. 26-39, 52) optsany zostal rowniez pan Witkowski, �patriotą z wilczym biletem�, z pewnošcią osoba autentyczna. Autor tak go scharakteryzowal: ,,W tym czasie [początek XX w. ~ przyp. J. C.J w domu Igora zamieszkal niejaki pan Witkowski pochodzący z Warszawy, przestąpca polityczny z tak zwanym �wilczym biletem�, zmusząjącym do ciąglego w!6czenia się po bezkresnych obszarach carskiej Rosji, z prawem krotkiego jeno pobytu w dowolnie pizezen wybranej miejscowosci... Teraz dopiero Igor zacząl pobieraė lekcje glębokiego patriotyzmu. Teraz dowiedzial šią o warszawskiej cytadeli, o Traugucie, o po- wstaniu styczniowym i jego bohaterach. Teraz dowiedzial šią o kibitkach, Sybi- rze, zeslaniach i katordze. Teraz, przesiadując godzinami z panem Witkowskim, nauczyl šią spiewac Jeszcze Polska nie zginęfa�,
Na zakonczenie naszego przeglądu archiwaliow warto przytoczyc fragmenty zapisow przechowywanych w Centralnym Panstwowym Archiwum Historycz- nym Litwy w Wilnie. Oto Wywdd familii urodzonych Witkowskich herbu Nowi- na z 1819 roku (f. 391, z. 1, nr 1010, s. 22-23): �Przed nami, Michatem Rome- rem, radcą stanu, litewsko-wilenskim gubernskim marszalkiem, Orderu Šwiętej Army IT klasy kawajerem, prezydującym, i deputatam) z powiatow gubemi li- tewsko-wilenskiej, do przyjmowania i roztrząsania wywodow szlacheckich obranymi, zložony zostal wywod rodowitosci szlacheckiej familii urodzonych Witkowskich (herbu Nowina), z ktorego się okazalo, že Michat Piotrowicz Witkowski dziedziczyl dobra ziemskie w Xiąstwie Žmudzkim w powiecie dawniey eyragolskim, teraz gtdwnym rosienskim potožone, Nacewicze-Poszyle-Witkuny zwane, ktorych czwartą częsč synowi swemu Piotrowi Michalowiczowi Wit- kowskiemu na wiecznosc darėm odstąpii. Udowodnil tą pewnosc zapis wieczy- sto-darowny roku 1673�.
W 1719 r. wspomnianemu Piotrowi Witkowskiemu urodzit šią syn Michal, ktorego potomkami byli: Maciej (1739), Bartlomiej (1744) i Jan (1754). Maciej mial syna Wincentego, ochrzczonego w koscieie mereckim w paidziemiku 1789 r., 6w požniej ožeml šią z Marcjanną K.adorowską. Bartlomiej Witkowski i jego zona Marcjanna z Olechnowiczow, posiadali majątek Wlochowicze. Jan mial posiadlosci w powiecie trockim. Na podstawie zgromadzonych dowodow Komi- sja Wywodowa wydala nastąpujący werdykt; �Witkowskich za rodowitą i staro- žytną szlachtą polską uznajemy, ogtaszamy i onych do xięgi szlachty gubemi litewsko-wilehskiej klassy pierwszej zapisujemy�.
Wywod familii urodzonych Witkowskich herbu Poray z tegož 1819 r. (f. 391, z. I, nr 1010, s. 39-40) podawal, že �familia urodzonych Witkowskich od dawna [jest] zaszczycona prerogatywą szlachecką, z ktorey pochodzi uro- dzony Maciey Witkowski, protoplasta dzis wywodzących šią, mial [on] synow dwoch Jdzefa y Stanislawa; o tym zapewnil testament Jerzego. rodzonego
379

brata Macieja Witkowskiego, czyniony w roku 1762 w kancelaryi grodzkiej kowienskiej�. Ci Witkowscy mieli majątek Roszczuny. S tani slaw Witkowski nabyl požniej tež folwark Jeziory w powiecie kowieriskim. �Wywodzący się� Walerian, Alfons i Julian Witkowscy uznani zostaii za �rodowitą y starožytną Sžlachtę polską�,
Jeszcze inny wywod szlachecki podawal (f. 391, z. 1, nr 1010, s. 160-163), že Witkowscy herbu Poraj posiadali rowniez dobra Rovnejki, Wabaliszki, Ko- umpoliszki, Szymkuny, Smoliszki, Uroczyszcza i in. w Księstwįe Žmudzkim. Witkowscy znani byli wowczas takže w Kurlandii, w powiecie rosiehskim, wit- komierskim, oszmianskim, wilehskim. Na Wilenszczyznie dobra rodowe Wit- kowskich znajdowaty się w okolicach Merecza. Witkowscy kojarzyli m alien - stwa z pannami ze szlacheckich rodzin Blinstrubow, Grzybowskich, Szarkow- skich, Mikuckich, Downarowiczdw (f. 391, z. 1, nr 1051, s. 137-139). Szlacheckošč tej galęzi rodu Witkowskich potwierdzona zostala przez Deputację Wywodową Wojewodztwa Wilenskiego ponownie w 1820 r. (CPAHL, f. 391, z. l,nr 1011, s. 27).
Wywod familii urodzonych Witkowskich herbu Poraj z 28 sierpnia 1820 r. podawal, že ,,dom ten staroiytny, od bardzo dawnych czas6w klejnotem szlachecki m zaszczycony, w biegu swoim uzywal prerogatyw stanowi swemu przy- zwoitych, a mianowicie Stefan i syn jego Jan Kazimierz Stefanowicz Witkow- ski, w zaszczytach starožytnej rodowitosci szlacheckiej procz ojczystych mająt- kow ziemskich possydowat i dziedziczyl wspolnie z zoną swoją Heleną z domu Laszewiczowną primi vali Samuelową Szcząsnowiczową Eytwidową, ad pra- esens Kazimierzową Witkowską dobra ziemskie Romejki, Wabaliszki, Koum- poliszki, Szymkuny i uroczyszcza do nich przynaležące w Xięstwie Žmudzkim w powiecie wilkomierskim ležące� - od okolo 1670 r. W 1820 r. heroldia wilen- ska uznala ponad dwudziestu Witkowskich herbu Poraj za �rodowitą i starožytną szlachtę polską" (f. 391, z. 8, nr 2597, s. 285-288).
Wywod familii urodzonych Witkowskich herbu Nowina, przedstawiony w Wilnie 17 sierpnia 1832 r., oznajmial, že Stanislaw Franciszek Witkowski za Augusta III (1738) by! .jeneratem", czyli woznym Księstwa Žmudzkiego, mial žonę Apolonię Butkiewiczown? i z nią syna Jozefą (f. 391, z. 1, nr 1029, s. 10- 12). Wedlug jeszcze jednego zapisu urzędowego rod Witkowskich herbu Nowina (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 744) od polowy XVII wieku rejestrowany byl na Litwie w powiecie ejragolskim, gdzie posiadal wsie Nacewicze, Poszwile i Wit- kuny.
Michat (syn Piotrą Witkowski, pierwszy �dowiedziony" przedstawiciel tej rodziny, w 1673 roku zapisal swoj majątek jedynemu synowi Piotrowi. Požniej dobra te przeszly w rące kolejnego Michala Witkowskiego, ktory mial trzech synow: Macieja, Jana i Bartlomieja. Ostatni z nich zostal księdzem, pierwszy zai mial syna Wincentego i po nim wnukow: Tomasza Stefana i Bartlomieja Filipa, drugį natomiast doczekal się synow: Jozefą, Wincentego (obaj bezdzietni) oraz Jakuba (z niego mial wnukow: Jana Dementego oraz Kazimierza).
Inne linie tego rodu takže wielokrotnie potwierdzane byly jako rodowita i odwieczna szlachta. Przynaiežnošč do stanu szlacheckiego slonimskiej galęzi rodu Witkowskich zostala potwierdzona np. przez Departament Heroldii Senatu
380

Rządzącego w Petersburg!! w roku 1848 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s, 206-207).
Wywód genealogiczny rodu Witkowskich herbu Nowina zatwierdzony w heroldii wilenskiej w roku 1909 przedstawial dzieje osmiu pokoleh tego rodu (126 osób). Za protoplastq tej galęzi uznany zostat Mikolaj Witkowski, syn Bar- tloroieja, wlasciciel majątku Nacewicze-Poszyle w Ksiçstwie Žmudzkim, który zostawil syna Stanislawa Franciszka (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4126, s. 8).
Z tej rodziny pochodzil Georges Martin Witkowski (ur. 6 stycznia 1867 r. w Mostaganem w Algierii - zm. 13 sierpnia 1943 w Lyonie), znakomity francu- ski kompozytor, dyrygent Konserwatorium Lionskiego w latach 1924-1941. Skomponowat Le Mahre de Chanter, Le Poeme de la Maison, Mon Lac, La Princesse Lointaine, Le Docteur Ox i wiele innych slawnych dziek Jego synem byl Jean Witkowski (ur. 23 maja 1895 w Vouziers - zm. 24 maja 1953 w Lyo- nïe), wybitny skrzypek, kierownik Lionskiej Orkiestry Symfonicznej t profesor tamtejszego konserwatorium.
WITNIKOWlCZ (Vitnikovičius) herbu Rogala. W ¿ródiach archiwalnych notowani byli od XVII wieku.
WITORT vel WITTORT (Vitortas) herbu Syrokomla. Miejscem ich osie- dlenia byl powiat upicki (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
WITOWICZ (Vitavičius) herbu Jelita. Prastara rodzina lycerska wywo- dząca się z Witowicz w powiecie trockim. W XIX wieku Witowiczowie za- mieszkiwaîi przede wszystkim w powiecie wiîkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2, 307). Ich szlachectwo potwíerdzita heroldia wüeñska m.in. 23 wrzesnia 1837 r. (CPAHL, f. 391, z. I,nrl060,s. 116-118).
WITUÑSKI (Vitunskas) herbu Rola. Osiedleni byli w powiecie oszmiañ- skim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 8, 110, 707, 1623),
WITWICKI (Vitvickas) herbu Sas. Posiadali dobra Radgož, Kazino, Za- wody, Roskazy, Milowce w powiatach piñskim i kobryñskim. Uznani zostali z rodowitą szlachtą przez heroldię grodzienską i Departament Heroldu Senatu Rządzącego w Petersburgs w roku 1848 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 3, nr 1, s, 201-202).
WIWULSKI (VivuJskis) herbu Roch i Prus. 21 stycznia 1711 r. w księgach sądowych dworu w Biržach zapisano skargę Kazimierza Wiwulskiego o nieod- danie mu dfugu 13 talarôw bitych przez �niewiemych Zydôw Pinkasa Dawido- wicza i Lejba lzraelewicza� (Biriu dvaro teismo knygos, s. 240),
Asesor zawilejski Józef Wïwulski figuruje na lišcie szlachty powiatu zawi- lejskiego z 1809 roku. 10 grudnîa 1S19 r. heroldia wileñska potwierdzila rodo- witosé szlachecką zamieszkatych w powiecie wiîkomierskim Wiwulskich, uáy- wających herbu Roch III: Stanislawa Kazimierza, Maurycego Justyna Tadeusza, Michala Hipólita Faustyna, Franciszka (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 101).
381

Wywód genealogiczny rodu Wjwulskich, zatwierdzony przez heroldi? w¡- ¡etišką w 1832 roku, jako protoplast? tej galązi wskazal Michata Wiwulskiego, porucznika wojsk polskich, przed 1740 r. wlasciciela folwarku Poleszki w po- wiecie kupiskim, któiy mial synów: Míchala Piotrą i Jozefą Jana, oraz wnuków: Stanislawa, Maurycego Justyna, Míchala Hipólita Faustyna i Franciszka. 2 ak- tów archiwalnych wynika, že owi Wiwulscy posiadali m.in. majątek Rudañce w powiecie wiikomierskim, Radziwiliszki w upickim, folwark Wojszutyszki w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3322).
30 grudnia 1842 r. heroldia wileííska potwierdzila rodowitosó szlachecką 12 rodzonych i stryjecznych braci Wiwulskich: Witolda Jana, Stanislawa Juliana, Piotrą Chlodomira Jana, Boleslawa Piotrą Wladysíawa, Juliana Andrzeja, Mi- kolaja Mieczyslawa, Lubomira Waleriana, Antoniego Michala, Hilariona Wta- dyslawa, Jozefą Dominika, Edwarda, Pawla Jana. Z wywodu genealogicznego wynika, že za protoplast? rodu uznano wówczas Míchala z Wiwulskiego, užy- wającego herbu Prus III, który w 1734 r. nabyl od Kazimierza Bielawskiego majątek Tomiszki na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 745).
WIZGIERD vd WIZGIRD (Vizgirda) herbu Odrowąž, Murdei io i wla- snego. Na początku XVII stulecia notowani byli w powiecie oszmiañskim, póz- niej równiez na Witebszczyznie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 83- 85), Janusz Wyzgierd, podstarošci upicki, figurųje wsród sygnatariuszy uchwaty warszawskiego sejmu walnego z 1669 roku (VL, t. V, s. 19).
WLADYCZAÑSK1 (Vladičianskas) herbu Wladyczanski (na tarczy her- bowej po prawej stroníe korona, z iewej skrzydlo). Nazwisko wzi?li od miej- scowosci Wíadycze w województwie brzeskim. Zamieszkiwali tež w woje- wództwach miñskím i mohylewskim. Stynęli z patriotyzmu. Stanowili, jak si? wydaje, odgat?zienie pradawnego rodu wielkopolskíego Zar?bów vei Zarembów (herbu Zarąba), znanego juž na przetomie XIII i XIV w.
WLADYCZKO vd WLADYC2KA (Vladička) herbu Trzy Korony. Dawny ród szlachecki, notowany w ¿ródfach archiwalnych jeszcze przed rokiem 1492. Wladyczkowie mieszkali w Wladykiszkach w powiecie trockim. Mieli tež dobra na Žmudzi w powiecie rosieiískím (CPAHL, f. 391, z, 7, nr 4126). W polowie XVII wieku ks. Wladyslaw Wladyczko byl prepozytem koscioia w Oszmianie {Litwa i Rus, 1912, t. II, s. 124).
Tomasz Swíqcki {Histotycme pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Polski, t. II, s. 307) zanotowal o nich: �Wladyczka w Ksiqstwie Žmudzkim. Jan, pisarz Wielkiego Ksi?stwa Lilewskiego, od Aleksandra króla roku 1492 do Ros- syi w poselstwie wysíany, róznych zamków oddania upominat si?�.
WNOROWSKI (Vnorovskis) herbu Kosciesza, Rola, Strzegomia, Trąby. Początkowo (przed 1444 r.) uzywali tylko godla Rola i posiadali dobra Wnory na ziemi bielskiej (I. Kapica Milewski, Herbarz, s. 456; Spis szlachty Króiestwa Polskiego, s. 275). Kasper Niesiecki (Korona Polska, t- IV, s. 564) pisa! o nich: �Wnorowskí herbu KoSciesza w Brzeskim Kujawskim. N. Wnorowski mial za
382

sobą Annę Osiecką. Marcin, miecznik brzeskî kujawski, sędzia grodzki z seymu 1676. Samue! y Bronislaw w Bielskim 1632�.
Jan Gniewosz z Wnorowa wzmiankowany jest w uchwale sejmiku proszow- skiego z 13 grudnia 1622 r. {Akta sejmikowe Wojewodina krakowskiego, 1.1, s. 17). Andrzej Wnorowski z Wnorowa w 1648 r. od wojewôdztwa wilenskiego podpisa) elekcjç krôla Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 100). �Pan Wnorowski, mlodszy spod chorągwi jašnie wielmoznego jegûmosci pana wojewody ruskie- go�, zostal w 1668 roku uwolniony z niewoli tatarskiej. Mikolaj Wnorowski, komomik krolewski, wspomniany jest w uniwersale kröla Michaia Kory buta Wisniowieckiego z 10 maja 1673 roku. Ks. Hieronim Wnorowski byl czfonkiem konwentu klasztoru bazylianskiego w Suprasiu w 1795 roku.
W zapisie archiwalnym z 1804 r. czytamy: �Od dawnych czasöw dom wielmoznych Wnorowskich w powiecie braslawskim posiadal dziedzicznie ma- jątek Smotwy, a posledniej Legieniszki przezwany, ktôry i dopiero w possessyi tegož domu zostaje. Praprapradziad wielmoznych Wnorowskich, Stanislaw z Wnoröw Gniewosz Wnorowski mial in voto Maryannç Sqgaylôwnç, po ktôrej za darownym zapisem otrzymat rzeczony majątek, ktory to w, Wnorowski herbu Košeiesza po otrzymanym od žony zapisie zostawil sukcessorôw nižej wytnie- nionych: Samuela i Mikotaja. Samuel zostawil dwôch synôw: Wtadyslawa i Kazimierza, a Mikolaj czterech synôw: Jana, Stanislawa, Jerzego i Kazimierza� (CPAHL, f. 391, z. 1. nr 1660).
Zamieszkali na Wilenszczyznie Wnorowscy zostali potwierdzeni jako ro- dowita szlachta przez heroldię wilenską 14 czerwca 1827 r. (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1013, s. 62). Na liscie szlachty gubemi wilenskiej z 1839 r. zapisani zostali: Józef, Stanislaw, Jakub Henryk, Feliks Placyd, Piotr Adolf, Alojzy, Mikolaj, Karol, Justyn i Michat Wnorowscy (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, $. 5).
WNUCZEK (Anukaitis) herbu Jastrzębiec, Osiedleni byli we Wschodniej Malopolsce, Dali początek licznym rodzinom kresowytn, m.in. Lobaczewskim.
WNUK (Anūkas) herbu Jastrzębiec, Zamieszkiwaii w Malopolsce i na Wilenszczyznie.
WOBOLEWICZ (Vabalevičius, Vabalaitis) herbu Natęcz. Posiadali ma- jątki w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3317).
WODORADZKI (Vadarackas) herbu Pobög odm. i Podkowa. Od 1544 r. zamieszkiwaii w powiatach oszmianskim i slonimskim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 114), Wojciech Wijuk Kojalowicz pisal o tym rodzie; �Wodoradzcy w rožnych Wielkiego Ksiçstwa Litewskiego krajach. Przeciaw Wodoradzki za krôla Jagiella odwazny przeciw Krzyžakom žolnierz. Syn Przeclawa, Aleksander Wodoradzki, dworzanin krôla jegomošei Kazimierza, starosta kiemowski, zostawil z Dowgierdôwny, wojewodzianki wilenskiej, synôw Jerzego i Mikolaja�,
Podobne informaeje podawal Kasper Niesiecki {Korona Polska, t, IV, s. 564): �Wodoradzki herbu Pobôg w Xiçstwie Litewskim. Z Polski się tam przeniešii. Przeciaw Wodoradzki za krola Jagiella odwazny przeciw Krzyžakom
383

žolnierz; syn jego Alexander, dworzanin krôlewski, starosta kiemowski, zosta- wîl z Dowgirdowny, wojewodzianki wileriskiey, synôw Jerzego y Mikoïaja. Mikofay zaš byl marszalkietn u Gasztolda, wojewody wileiiskiego, syn jego Woyciech mîat za sobą Sokolinską, z ktôrey zostawil syna Mikoïaja, zona jego Radoszanska, z ktôrey synowie Jędrzey, Mateusz y Jakub�.
WODZBUN (Vadzbunas) herbu Grzymala. Ich rodowe siedziby znajdo- wafy się w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 3, 184).
WOJAKOWSK1 (Vajakauskas) herbu Brochwicz II, Leliwa, Zadora. Od XVIII wieku znani byli na Wotyniu.
WOJCIECHOW1CZ (Vaitekavičius) herbu Rawicz. Ci posiadali dobra ziemskie w powiatach grodzienski i wiienskim (CPAHL, f. 391, z. 1 nr 1834). Wojciechowiczowie osiedleni w powiatach upickim i wilkomierskim pieczęto- wali się godlem Przyjaciel.
WOJCIECHOWSKI (Yaitekauskas) herbu Jastrzębiec, Jelita, Lubicz, Nalęcz. Wyvjôd familii urodzonych Woyciec hows kick herbu Jelita z 16 XII 1819 r. podkrešlal starožytnošė tego rodu i zaznaczal, že na mocy dekretu krôla Jana Ka- zimierza z 1651 r. Kazimierz Woyciechowski za zaslugi wojenne nagrodzony zostal wsiami Žamby i Towpajcie w Księstwie Žmudzkim, a prôcz tego posiadat dziedziczny majątek Gudyszki w powiecie oszmianskim. Wywodzący się w prostej linii od owego szlachcica Andrzej i Wiadyslaw Woyeiechowscy, synowie Stani- slawa, w 1819 r. uznani zostali przez heroldię w Wilnie za �rodowitą y starožyt- ną szlachtę polską�* (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1010, s. 43-44).
WOJCZUN vėl WOJCIUN (Vaičiūnas) herbu Syrokomia, Ich dziedziczne
posiadlošci znajdowaly się na Wilenszczyznie i w Krôlestwie Polskim.
WOJDAG (Voidagas) herbu Ogonczyk. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie lidzkim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 91, 92, 426, 1094).
WOJDAT (Vaidotas) herbu Labędž, Podkowa i Tępa Podkowa. Osiedleni byli na Wilenszczyznie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 131).
WOJDYLLO (Voidila) herbu Rôza, Slepowron, Jastrzębiec, Košciesza, Suchekomnaty (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2443). Niewykluczone, iž przodkowie Ojca Èwiçtego Jana Pawla II (Karola Wojtyly) wywodzą się ze starožytnego rodu, juž przed wiekami znanego na terenie Wilenszczyzny i Grodzicnszczyzny, a požniej takže na Žmudzi, na Wolyniu oraz w Malopolsce.
W 1909 roku w heroldii wilenskiej zatwierdzono wywôd genealogiczny rodu Wojdyliôw herbu Košciesza, przedstawiający dzieje ošmiu pokolen (19 osôb plci męskiej) jednej z galęzi tej rodziny, od pierwszej poiowy XVII stulecia mieszkającej dobrach Wojdylly w Ksiçstwie Žmudzkim. 2a protoplastę rodu uznano Mikolaja Wojdyllę, ktôry mial syna Daniels, wnuka Michala, prawnuka
384

Mateusza, praprawnukow Jozefą Alojzego, dwuimiennego, oraz Jana. Do ostat- nich dwocii pokolen naieždi: Donat Rufm, S tani si aw Jozefat, Waclaw Jozef Antoni, Kazimiera Romuald, Adolf Hipolit, Donat Franciszek, Stanislaw Roman, Franciszek Jozef oraz Wincenty Wojdytlowie (Centralne Pahstwowe Ar- chiwum Historyczne Litwy w Wilnie, f. 391, z. 7, nr 4126, s. 90).
WOJDYLOWICZ (VaidilaviČius) herbu nieznanego. Ich rodowe posia- dtosci znajdowaly się w powiatach rosienskim i szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3311, 3313).
WOJDYLOWSKI (Vaidilauskas) herbu Biaia R6za. Zamieszktwali w powiatach kowienskim i szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4126).
WOJENKO (Karelis) herbu Oria. Znani byli od wiekow w Wielkim Księ- stwie Litewskim i w Koronie Polskiej.
WOJENSKI (Vojenskas) herbu Polkozic i Zadora. Kasper Niesiecki (/Corona Polska, t. IV, s. 568*569) pisal o Wojenskich herbu Polkozic z ziemi prze- myskiej oraz herbu Zadora, znanych w wojewddztwie krakowskim.
WOJEWODZKI (Vaivuckas) herbu Abdank. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 571) informowa! o dziejach tego rodu: �Wojewodzki herbu Abdank w Podlaszu dom starodawny, jeden z nich w expedycyi pod Smolenskiem, za Wladyslawa IV, krola, zginąl. Jan Wojewodka w Minskim podpisal elekcyą Wtadystawa IV, Pawet Jan Wojewodzki, filologu doctor y collega major, scho- lastyk šw. Anny. Jereini Kazimiera Wojewodzki, podezaszy czernihowski. Szy- mon podpisal elekcyą Augusta II z ziemi nurskiey�.
Tomasz Šwięcki (Hisioiyczne pamiątki znamienilych rodžiu i os&b dawnej Polski, t. II, s. 311} zanotowal: �Wojewodzki Stanistaw, z Wojewodek w ziemi drohicktej wojewodztwa podlaskiego, herbu Habdank, odwagą i sztuką rycerską wslawiony, jako męžny obronca twierdzy Smolefiska, gdy bowiem w roku 1632 w czasie bezkrolewia po šmierci Zygmunta III, Sebin, wodz, z wojskami rossyj- skiemi w sto tysięcy ludzi w miesiącu paždziemiku oblegl ten grod, chcąc odzy- skač to, co niegdyš przed lat 20 ulracil, i przez osm miesięcy gwaltowne szturmy przypuszczal, Wojewodzki, komendant podtenezas garnizonu, nieustraszony obrofica, wylomy inurow dawniejsze wysypanym walem zastawiwszy, bronil.
Z garšeią drabną swojego ludu na stražy zostawionego, wposrod mnostwa mieszkancow mniej zyczliwych Polsce z powodu unii brzeskiej tak dzielnie Smolenską bronil, dopoki mu na pomoc naprzod Krzysztof ksiąžę Radziwill, a potem Wladyslaw kr6I z 20 tysięcy wojska nie praybyli. Obskoczony Sebin wjego okopach i do kapitulacji przymuszony na dniu 14 lutego 1634 roku, z wojskiem swym bran, dziata i chorągwie zložyl.
Po przybydu krola pod Smolensk Wojewodzki bohaterską odwagą palając, gdy juž Rossyanie w swych tylko okopach bezpieczenstwa bronič zaczęii, w kilka- set dobranej jazdy przez most na Dnieprae przebywszy, na szance gdy z dobytą szablą wpadl, kulą karabinową ugodzony, polegl pelen najpiękntejszych nadziei, a stusznie obrohcą Smolenską nazwany rycerz.
385

Jeremi Kazimiere, podczaszy czemihowski, podhig podobienstwa syn pole- glego bohatera, komisare do rozgraniczenia tamecznych wojewodztw 1653 roku. Pawel Jan Wojewodzki, filozofii doktor, scholastyk šw. Anny, wydal Mowę o šw, Bonawenturze 1669 roku w Krakowie i Panegiryk na šmierc Dymitra l¥i- sniowieckiegon.
Ziemianie Wojewodzcy z ziemi podlaskiej zgodnie z rejestram z 1528 roku mieli na wojenną potrcebą wystawiač kilka koni (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1555). Jan Wojewodzki z Maiynina w 1654 r. walczyl wobronie Smolenską praed atakiem Moskwy. Porucznik armii carskiej Wojewddzki w 1794 r. zostal nagrodzony za odwagę wykazanąw walkach z povvstancami polskimi (Archiw wilen$kogo gene- ral-gubernatora, t, T, s. 678).
Rafat Wojew6dzki, szambelan dworu polskiego, figuruje na ližcie szlachty powiatu aszmianskiego z 1809 r. Spisok szlachty powiatu oszmianskiego przy- byiych do miasta gubemskisgo Wilna, ktora može wotowačy byč obrana na urząd z roku 1809 wymienia wšrod innych Marcelego Wojewodzkiego (CPAHL, f. 391, z, 7, nr 4096). Tenže Marceii Wojewodzki w pierwszej polowie XIX w. posiadal zašcianek Kartowszczyznq koto Womian, liczący 38 dymow i 111 �dusz� - poddanych {CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1015, s. 22).
Wojew6dzcy potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldię wilen- ską m.in. w latach 1823, 1827, 1832, 1834, 1844, 1849 (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 2855). Wilenscy, kowienscy, smolenscy i witebscy Wojewodzcy byli tą šamą szeroko rozgatęzioną rodziną (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 821).
WQJNA (Vainas, Karys) herbu Trąby. Dawny rod kresowy, znany na Wilenszczyžnie, Grodzienszczyžnie, Witebszczyznie, Minszczyžnie; slynący zmęstwa i zastug rycerskich w službie Rzeczypospolitej. Wielokrotnie potvvier- dzant byli jako rodowita szlachta preez heroldię wilehską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, s. 21-23).
VVOJNA-JASIENIECKI (Vainas-Jaseneckas) herbu Haki i Trąby. Od wiek6w mieszkali na ziemi nowogrodzkiej.
WOJNA-SIDOROWICZ (Vainas-Sidaravičius) herbu Trąby. Ich dzie- dziczne majątki znajdowaly się na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11).
WOJNAROWICZ (Vainaravičius) herbu Lubicz. Zamieszkiwali w Malo- polsce i na Žmudzi � w powiatach rosienskim, szawelskim, upickim, a takže w oszmianskim i lidzkim na Wilciiszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 707). O Wojnarowiczach wspominal Boleslaw Stareynski w swym niewydanym her- barzu, przechowywanym w dziale rękopisow Biblioteki Jagiellonskicj w Kra- kowie. Heraldyk ten twierdzif, že ich godtem byto Strzemię. Sylwester Korwin- Kruczkowski w ksiąžce Poczet Polakow yyyniesionych do godnošci szlacheckiej przez rnonardtow austriackich w czasie od roku 1775 do 1918 (s. 54) wzmian- kowal o Janie Wojnarowiczu oraz o Szymonie Wojnarowiczu z Žurawek (obda- rowanym ową godnošcią w roku 1791).
3S6

WOJNECKI (Vojneckis) herbu Strzemię. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat oszmianski (CPAHL, f. 39], z. 6, nr 7, 707).
WOJNIAT-PACEWICZ (Vojniatas-Paceviiius) herbu Leliwa. Dziedzi- czyli dobra ziemskie w powiatach wilenskim i oszmiaiiskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7),
WOJNICK1 (Vojnkkis) herbu Strzemię. Zamieszkiwali w wojewödztwach wilenskim i kowienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 707, 1622). Spokrewnieni byli z Wasilewskimi, Kosobudzkimi, Holowniami, Pohiedzinskimi, Linowskimi, Eydziatowiczami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3349).
WOJNICZ vel WOYNICZ (Voiničius) herbu Abdank i Poraj. Ich rodowe siedziby znajdowaly się na Nowogrodczyznie i Podolu, gdzie znani byli od XVI vvieku. Wojniczowie posiadali liczne dobra takže na Mihszczyžnie: Krasny Lug, Iwanowszczyzna, Zabiegi, Zapucie, Zapole (Spis ziemian mihskiej guberni, s. 135-136).
W XVII w. Jan, dworzanin skarbowy kröla Jana III Sob i ėsk i ego, posiadal dobra Lowcze w Nowogrödzkiem. Zostawii liczne potomstwo. Jego syn Stanislaw, skarbnik mscislawski, w malzenstwie z urodzoną Maryanną Szuszynską doczekai się synöw: Jözefa, stolnika nowogrodzkiego, Amoniego, lowczego brzeskiego, i Stefana. Teodor i Klemens Wojniczowie, ziemianie z wojewödz- twa braclawskiego, wzmiankowani są w dokumentach z XVI w. (Jugo-Zapadnyj Archiw, cz. 7, t. II).
5 listopada 1565 r. w slonimskim sądzie grodzkim �Lew Woynicz opowia- dat do ksiąg na urzędnika jegomošci kniazia Andrzeja Wisniowieckiego o tytn, iž w roku sim 1565, miesiąca Augusta 22 dnia, najechawszy na wlaiciwe pole moję, Drenienie pod Talewicze, poddanych pozbiwal i cztery woly z sochami i narogami pobral� (AWAK, t. XXII, s. 185).
Na podstawie pizywileju nadanego przez kröla polskiego Jana III w 1692 r. Jan Wojnicz herbu Abdank otrzymal majątek Lowcze w wojewödztwie wilenskim. Aleksander Wojnicz podpisai w 1764 r. w imieniu sztachty nowogrödzkiej elekcję kröla Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 122). Szymon Woynicz byl .Jeneratem Jego Krölewskiey Mošci powiatu oszmianskiego� w 176S roku.
W powiecie tym przez stulecia istniata miejscowosc Wojnicze. Zamieszkali w powiatach oszmianskim, dzisnenskim i wilejskim Wojniczowie w XIX wieku wielokrotnie potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldię wilenską. Wojniczowie zamieszkali na Wilenszczyznie posiadali tu przewainie nieduze foi- warki (Kobtelce, Borsuki, Izbiszcze, Hulaki) i przez maizenstwa spokrewnieni byli z Zebrowskimi, Bobrowskimi, Grekowiczami, Wolejkami, Gintowtami, Tracew- skimi, Krotami, Orzeszkami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3348; f. 391, z. 7, nr 4117,1), Drzewo genealogiczne, zatwierdzone przez heroldtę wilenską w 1909 roku, przed- stawia siedem pokoleri tego rodu (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4126, s. 44).
Wywöd familii urodzonych Woyniczöw herbu Poray z 1819 r. stwierdzal, že �dom imienia urodzonych Woyniczöw w odlegley starožytnosci dostoynošcią szlachecką zaszczycony, stając się užytecznym w spoieczenstwie, uzywal
387

wszelkich praw y swobdd, jakiemi stan szlachecki jest udarowany, z ktdrey to familii, ominąwszy wide poprzedniczych pokoleii, Symon Woynicz za pierw- szego praodka w ninieyszym wywodzie wzięty jako obywatel powiatu oszmiari- skiego (..,) przez panującego naowczas nayjaįnieyszego Augusta 111, kr61a pol- skiego, na urząd dozywotni woznego mianowany zostal (...)■ Ow Symon Woynicz zostawit syna Jozefą, ktoren ze związkow szlubnych malžehskich z urodzoną Elžbietą, z domu Woyciechowską, wydal na swiat syna Jerzego Ja- kuba" (ochrzczonego w Komajsku 8 kwietnia 1757 r).
Woyniczowie herbu Abdank w XIX wieku nie posiadali juž wtasnych ma- jątkow i Jerzy Jakub sprawowal funkcje zarządcy lub ekonomą po dworach bo- gatszej szlachty {CPAHL, f. 391, z. I, nr 1010, s. 110-111). lnni Woyniczowie, rowniez herbu Abdank, mieli posiadiošč Lowcze w Nowogrodzkiem (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, s. 57-59). Ci Wojniczowie potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldię grodzienską. Zamieszkali w okolicach Grodna reprezen- tanci tego rodu często služyli w armii carskiej i ulegli rusyfikacji (CPAH Biato- rusi w Grodnie, f. 332, z. 2, nr 1, s. 263-266).
WOJNIKIEWICZ (Vainikevičius) herbu Przyjaciel. Ich rodowe siedziby znajdowaly šią w powiecie wolkowyskim.
WOJNILOWICZ (VainUavičius) herbu Wojnilowicz (Syrokomla odm.). Wonilowiczowie byli rodem cieszącym šią wielkim szacunkiem na Kresach (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 418, 1131, 1622). Teodozy i Jakub Wojnilowiczowie naleželi do zaufanych osob nowogrodzkiego namiestnika kniazia Witolda, Pie- trasza Montigirdowicza, jeszcze w 1398 r. (AWAK, t. XI, s. 4). Symon Wojnilowicz, szlachcic z wojewodztwa grodziehskiego, wymieniany jest w 1585 roku w aktach sądu grodziehskiego (AWAK, t. I, s. 8). Tomasz Wojnilowicz byl se- kretarzem krolewskim okolo roku 1645. Ludwik, Tomasz (sekretarz krolewski), Trojan (podczaszy mscistawski) Wojnilowiczowie w 1648 roku podpisali elek- cją krola Jana Kazimieraa w imieniu szlachty wojewodztwa nowogrodzkiego (VL, t. JV, s. 107). Fraciszek Kazimiera Woynilowicz mial nadany lytui podcza- szego mozyrskiego od 1722 roku.
WOJNIUSZ (Voiniušis) herbu Trąby. Miejscem ich osiedlenia byl powiat oszmianski (CPAHL, f, 391, z. 10, nr 74).
WOJNO (Vaina) herbu Natęcz i Trąby, Zamieszkiwali w Krolestwie Pol- skim, j ak tež na Wilehszczyznie, Grodzienszczyžme i Minszczyžnie.
WOJNOW1CZ vėl WOYNOWICZ (Voinovičius) herbu Nalącz. W uchwale warszawskiego sejmu walnego z 1673 r. podpisanej przez krola i poslow czyta- my: �Jako w pilnej mamy konsyderacji statecznie zawsze w r6žnych naszych i Rzeczypospolitej okazyach wyswiadczone merita urodzonego Jana Franciszka Woynowicza sen Woynowskiego, ktčre z wrodzonej ochoty swojej na dworze naszym i najjašniejszego antecessora naszego wiemie zawsze i ¿yczliwie continual; tak chcąc go bardziej do naszej i Rzeczypospolitej zachącič ushigi, merita
388

jego naležytą pensamus wdziącznošcią, onego do prerogatywy szlacheckiej, et immunitates status equestris ordinis za pozwoleniem wszech stanow, na seym teražniejszy zgromadzonych, przypuszczamy i przywilej na to approbujeray� (VL, t. V, s, 7-9). Z zapisow dowiadujemy šią tež, ¿e Jan Franciszek Wojnowicz w 1674 r. podpisaf akt warszawskiego sejmu walnego (VL, t. V, s, 146).
Wywod familii urodzonych z Nielinka Woynowiczow herbu Nalęcz, przed- stawiony w Wilnie 18 pazdziemika 1832 r., podawal, iž �przodkowie teyže familii, užywając praw y swobod stanowi szlacheckiemu wlasciwych, za pošwią- cenie šią dla dobra kraju y okazane zaslugi dla krolow panujących mieli od nich nadane dobra ziemskie szlacheckie, mianowicie, že Nielink Woynowicz, za protoplast? do ninieyszego wywodu biorący šią, mial daną sobie ziemię Trey- niowo y Pustowszczyzn? Gudbudowo zwane z poddanymi, y Nikielewo, utwicrdzoną przywilejem krolowey Bony w roku 1536�. Wojnowiczowie herbu Nalącz od początku XVII wieku posiadali na mocy przywilejow krola Zygmunta III i Jana III rowniez majątek Trejniszki w Ksiąstwie Žmudzkim.
Wspomnianą posiadiosč Gudbudowo po Bartlomieju Woynowiczu odzie- dziczyli Jerzy i Pawel, jego synowie (na podstawie przywileju krola Zygmunta). Jerzy Woynowicz mial z žony Doroty Wyszomirskiej syna Jana Franciszka An- drzeja (ur. 1641), �dworzanina skarbowego Jego Krolewskiej Mosci�. Pozniej rozgalązili si? Woynowiczowie ze Žmudzi takže na Mihszczyzną. W roku 1831 radca tytulamy Wojnowicz mianowany zostal przez wladze rosyjskie czionkiem komisji šledczej (jako thimacz), mającej zbadač stopien winy poszczegolnydl uczestnikow �polskiego buntu� w gubemi wilenskiej. Szlachcic 6w byl wiąc zapewne iojalny wobec wladz (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 321).
W 1832 r. za �rodowitą i starožytną szlachtą� uznani zostali liczni czlonko- wie tego rodu: Tomasz, Tadeusz Piotr, Benedykt, Jozef, Antoni Franciszek, Wincenty Michal, Kazimierz Karol, Aleksander Jan i inni (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, s. 35-37). W 1848 roku heroldia kowieriska potwierdziia rodowitosc szlacbccką Wojnowiczow zamieszkatych w tymže powiecie (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3345). Genealogja z 1909 roku przedstawia dziewięč pokolen tego domu - 21 osob (CPAHL, f. 391, z, 7, nr 4126, s. 34).
WOJNOWSKI (Vainauskas) herbu Ostoja. Pochodzili z wojewddztwa krakowskiego. Zamieszkiwali w powiatach wilejskim, wilenskim, zawilejskim, nowoaleksandrowskim i w Wilnie. Ptsal o nidi Bartosz Paprocki: �Wojnowscy, byl wieku mėgo Marein na dworze krola Zygmunta Augusta w lasce, potein jurgieltem i wrotnictwem na zamku krakowskim opatrzon, na tymže zywota dokonal, cztowiek cnotliwy, spokojny, Pana Boga šią bojący�.
Wywod familii urodzonych z Woynowa Woynowskich herbu Ostoja z 30 marca 1818 r. podawal: �Kazimierz Woynowski, ziemianin powiatu witkomier- skiego, posiadając majętnošc dziedziezną z przodkow na si? spadlą, Skuduciszki Zwirbliszki zwaną, tąž požniey prawem wieezysto-zrzeeznym przedažnym 1684 Januarii 18 datowanym Giedeonowi i Jozefowi Paszkiewiczom wybyl, y miądzy dalszympotornstwem splodzil syna Dominika (...),
Ktory to Dominik Kazimierzewicz Woynowski, dziad wywodzących sie, mając majętnošč Poszarawkscie w powiecie upickim przez šią nabytą, oną sy-
389

nowi swemu testamentem w roku 1741 Apryla 12 sprawionym do sukcedowania pizeznaczyl. Ten zaš mial synöw trzech�. W 1818 r. heroldia w Wilnie uznala Franciszka z synami Rafalem i Danielem, Dominika i Stanislawa, synöw Stanislawa Dominikowicza Woynowskiego, za �rodowitą y starožytną szlachtę pol- ską�, wpisując ich do klasy pierwszej ksiąg szlachty gubemi Jitewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3343). Woynowscy spokrewnieni byli m.in. z Butlera- mi, Gniazdowskimi, Juchniewiczami, Cybulskimi, Sokolowskimi, Siemienowi- czami, Jak podawal Spis ziemian minskiej gubemi {s. 11), Wojnowscy posiadali wöwczas w powiecie miiiskim dobra Stajki.
WOJSZKO (Vaiškas) herbu Labędž odm. (�w polu niebieskim labędž bialy stoi w lewo obrocony; nad koroną polksięžyc zloty, nad nim gwiazda ta- kaž�). Znani byli na Litwie jeszcze przed 1560 rokiem (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial r^kopisöw, 7015-111, s. 20).
WOJSZNAR (Vaisnorius) herbu Kot Morski. Posiadali dobra ziemskie w Kn> lestwie Polskim i na Žmudzi. Byli szeroko rozgalęzieni i slymii zczynöw rycerskich.
WOJSZNAROW1CZ (Vaišnarovičius) herbu Slepowron. Znani byli na Žmudzi i Wilenszczyznie jeszcze przed 1550rokiem.
WOJSZWILLO (Vaišvila) herbu Lew, Korczak, Qgonczyk, Rawicz, Juno- sza, Spod Wiezy. Osiedleni byli na Wilenszczyznie i Žmudzi. Wywöd familii urodzonych Woyszwillöw herbu Spod Wiezy z 19 marca 1836 roku podawal: �Familia Woyszwillöw od najdawniejszych czasow w Xięstwie Žmudzkim na dziedzicznych posiadlosciach ziemskich zamieszkala, szczycąc się prerogaty- wami stanu szlacheckiego, uzywa herbu Spod Wiezy zwanego. Protoplasta tej familii Jan Woyszwilto, a po nim synowie jego Hrehory, Szymko, Jan, Bartlo- miej, Stanislaw i Marcin Janowiczowie Woyszwitlowie, jako szlachta, mieli dziedziczne swoje posiadlosci ziemne w Xiqstwie Žmudzkim na wlosci Karklaii- skiej Grąšcie, Kieturakie, Wojbaciszki i dalszemi nomenklarurami nazwane, lecz gdy częšč gruntöw ich w czasie pamiary wlöcznej döbr krölewskich wlosci Po- tumszewskiej i Medyngianskiej podjęta, i do tychže döbr krölewskich przylą- czoną zostala, otrzymali oni w zamian wlasnosci swojej z rozporządzenia Jana Chodkiewicza, starosty žmudzkiego, ziemi osiedäonej we wlosci Karklaiiskiej we wsi Gorayniach wlok pięč i morgöw dwanascie oraz we wlosci Powonden- skiej we wsi Spingiach wlok osiedlonych dwie, jak o tym przekonal 1554 r. Oktobra 4 datowany list rewizorski Jana Andrzejowicza llgowskiego, podstaro- šciego žmudzkiego�.
W kolejnych wiekach Woyszwilowie nabywali i tracili rözne posiadlosci przewaznie na Žmudzi, ale odgalęzili się röwniez na siowianską Litwq, m.in. mieszkali w Wilnie. Brali žony z takich domöw, jak: Zdanowiczowie, Wi- smonttowie, Monkiewiczowie, Dobkiewiczowie, Igorowie, Labanowscy, Jano- wiczowie, Jakubowscy, Giedgowdowie. W 1836 r. heroldia wilenska potwier- dzila szlachecką rodowitosö ponad dwudziestu Woyszwillöw (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 990, s. 72-75).
390

john1 — Mon, 07 Feb 2022 21:25:06 +0300

TRUBLAJEWICZ (Trublaievičlus) herbu Radvvan. Zamieszkiwali w Bier- \viedciszkach w powiecie oszmianskim. W 1819 roku uznani zostali za �rodo- witą i starožytną szlachtę potską� i wpisani do piervvszej częšci ksiąg szlaehty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s, 152-153).
TRUCHANOVVICZ (Truchanovičius) herbu Labądž. Posiadali majętnošci w powiatach grodzieriskim i novvogrodzknn. 7 maja 1837 roku potwierdzeni zostali jako starožytną szlachta przez heroldią wilenską (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1060, s. 82-84).

TRUMBOWlCZ (Trumboviiius) herbu Trąby. Dziedziczyli majątki na Wjlehszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2568).
TRUMFOWICZ (TrumpoviČius) herbu Okminski. Osiedleni byli na Žmudzi. W XIX wieku ich szlachecką rodowitosc potwierdzila heroldia wilenska.
TRUSKOWSKl (Truskauskas) herbu Žnin oraz Drogosiaw. Rod tycerski z powiatu vvilenskiego, wywodzący šią z Podlasia. W 1804 i 1819 roku uznani zostali przez heroldią w Wilnie za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�. Wpi- sano ich do pienvszej częfici ksiąg szlaehty gubemi litevvskiej (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1468, s. 42-43, 146-149).
TRYBELL (Tribelis) herbu Jastrzębiec. Pochodzili z Brzešcia Litewskie- go. Posiadali dobra Kulbin i Luszczykowszczyzną na Wilenszczyžnie. 17 grud- nia 1819 roku zostali uznani przez heroldią vvilenską za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 138-139).
TRYNKOWSKI (Trinkauskas) herbu Godziemba. Nazwisko wziąli od dobr Tiynkow na ziemi žmudzkiej. Wstawili šią jako oficerowie wojsk polskich i litewskich w XVIII wieku. W 1835 roku uznani zostali przez heroldią wilenską za �aktualnych dworzan� i wpisani do pienvszej eząici ksiąg genealogicznych guberni wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 18-19).
TRYZNA (Trizna) herbu Gozdawa. Dawny waleczny rod rycerski we wschodniej cząšci Rzeczypospolitej, zaslužony takže dla Košciola.
TRZASKOWSKl (Tšaskovskis) herbu Trzaska. Znani byli zarowno w Ko- ronie Polskiej, jak i na Wilenszczyžnie.
TRZEB1NSK1 (Tšebinskis) herbu Abdank, Jastrząbiec, Junosza, Poraj, Šreniawa, Szeliga, Zagloba. Znani byli na ziemi lwowskiej i na ziemiach litew- skich. Kazimiera Trzebinski w 1711 roku podpisat uchwaią szlaehty grodzieii- skiej o podatkach.
TRZECIAK (Tretiakas). Polska encykloped'ta szlachecka (t. XII, s. 23) in- formuje o Trzeciakach herbu Szreniawa, zamieszkatych przewažnie na Ukrainie
282

oraz herbu Strzemię - na Woiyniu i przylegtych terenach, jak tež o spokrewnio- nych z ostatnimi, užyv/ąjących herbu wlasnego. W zbiorach heraldycznych z ubiegiych wiekow da šią jednak odnaležč takže wzmianki dotyczące Trzecia- k<5w herbu Sas, Gryf, Przyjaciel, Trzaska, Kolumna, Ogonczyk. Trudno dziš wszakže ustalič, czy wywodzilį się oni ze wspolnego pnia.
Wywod familii urodzonych Trzeciakow herbu Sas z 16 slycznia 1799 roku podawal, ii �familia ta z dawien w Wielkim Xiąstwie Litewskim dziedziczne ziemskie possesye posiadala�. Protoplasta rodu Waclaw Trzeciak mial z zoną Heleną Jordanowną synow Zygmunta i Sebastyana, jak to wynika z jego testamentu z roku 1581. Pozostawil im w spadku dobra Zapole, Dukszty, Dorzogiry. Dalsi ich potomkowie nabyli £uszniew i Zakrzewszczyzną w powiecie oszmian- skim oraz Paberže sv wilenskitn. Zdąje šią, že zaczęli tež UŽywač innych her- b6w. Žony brali m.in. z 0)szewskich, Charytonowiczow, Stempkowskich (CPAHL, f. 391, z. 1, trr 1468, s. 7-8).
W wieku XIX Trzeciakowie dzieržawili od ks, Giedrojcia folwark Koma- rowszczyzna w powiecie wilenskim; mieszkali kolo Podbrzezia, dzieržawiąc Gudajcie od Ciechanowieckich; Kisielevvszczyznę od Slawinskich (z nich Nar- cyz Trzeciak byl sztabslekarzem w gubemi charkowskiej).
Trzeciakovvie herbu Trzaska tež uchodzili za �dora dawny, starožytny, ro- dowitošcią szlachecką i possydowaniem dobr ziemskich z przodkow swoich zaszczycony�. Dziedziczyli majątek Kiemaliszki w wojewodztwie trockim oraz pomniejsze posiadiosci w powiecie oszmiahskim. Spokrewnieni byli z Koztowi- czami, Trzeciakami herbu Przyjaciel, Szuszkiewiczami, Szylejkami, Dowiatami, Qrszewskitnt (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 115-116,134-135, 158-163, 172- 173). Odgalązili się na wojewodztwa wilenskie> smolenskie, kijowskte, na Inf- Ianty i Žmudž. W dokumentach oficjalnych zawsze z naciškiem podkreslano, že �familia ta jest dawna i starožytna w Krolestwie Polskim i jego prowincjach" (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 718).
Jak donoszą przekazy rąkopsšmienne, Andrzej Trzeciak w roku 1619 byl deputatėm Trybunahi GIownego Litewskiego. W 1670 zostal przez Moskali wywieziony na Sybir pulkotvnik kijowski Szymon Trzeciak. Kolejny znow przedstawiciel tego rodu, muszkieter, bawil w Paryžu w skladzie poselstwa pol- skiego w roku 1679.
TRZYCINSK1 (TSicinskas) herbu Rawicz. Znani byli od wiekdw na Li- twie (CPAHL, f. 391, z. 6. nr 7).
TUBIELEWICZ (Tubelevičius) herbu Bawola Glowa, Krzywda i Pomian. Wyw6dfamilii urodzonych Tubielewiczdw herbu Bawola Glowa z 26 maja 1800 roku podawai, ii rod ten od wiekow zamieszkjwal w dobrach Tubielevvicze w powiecie lidzkim. W 1720 roku Tubielewiczowie nabyli od Godaczewskich Talkuny w powiecie trockim, a od Chadykinovv Gieniuszki. W XIX wieku uznani zostali przez herotdię wilenską za rodowitą i starožytną szlachtą polską. Wpisano ich do pienvszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 17-18; f. 391, z. 1, nr 1413),
283

TUBILEWICZ (Tubilevičius) herbu Bawola G Iowa, Wieniawa. Zamiesz- kiwali na Wilenszczyznie i Žmudzi.
TCCHACZEWSKI (Tuchecevskis) herbu Pogonia Polska. Wybitny rod szlachecki mający siedziby w okolicy Smolenską.
TUCZAPSKI (Tučapskis) herbu Prawdzic. Kasper Niesiecki (Herbarz pol- ski, t. IX, s. 144) pisal o nich; �Tuczapski herbu Prawdzic, jednaž ich dzielnica zLaszczami�. Tych zas wywodzil z ziemi belskiej, Podawal tež, že Tuczapscy spokrewnieni byli z Wilczopolskimi, Žukowskimi.
Andrzej de Tuczapy Tuczapski w XV wieku byl kaszielanem kaliskim. Ma- kary Tuczapski, syn Rafala, wymieniany jest w zapisach archiwalnych z lat 1535-1539 jako metropolitą kijowski, przyjadel krola Zygmunta I.
TUKALLO (Tukalas) herbu Sreniawa. Dziedziczyli majątki w powiatach oszmiahskim, lidzkim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1937; f. 391, z. 10, nr 378).
TTLCEWICZ (Tulceviiius) herbu Bawola Glowa i Lubicz. Ich rodowe dziedziny znajdowaly šią na Žmudzi w powiecie szawelskim i innych (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3135; f. 391, z. 8, nr 1290,1298, 2568).
TUMANOWICZ (Tumanovičius) herbu R ad wan. Zamieszkiwali przede wszystkim w powiecie oszmianskim. Znani tež byli w Maiopolsce.
TUMIELEWICZ (Tumeleviiius) herbu Trzaska. Mieli posiadlošci na Wilenszczyznie i Grodzienszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 62, 798, 806,807).
TUMILOWICZ (Tumilovičius) herbu Stilima. Rodztna dawna i slynna, posiadająca dobra ziemskie w powiatach shickim i kowienskim.
TUMPIKIEWICZ (Tumpikevičius) herbu Tępa Podkowa. Znani byli od wiekdw na Litwie. Heroidia minska odnotowala ich rowniez na Biatorusi.
TUPALSKI (Tupalaskas) herbu Klamry (dwie na krzyž zložone). �1608 Hrehoty, ziemianin powiatu oszmianskiego, 1669 Rafal Stanislaw, podczaszy, pisarz grodzki i sędzia kapturowy oszmianski, 1671 i 1673 poborca; dobra No- wopolskie w tymže powiecie; 1678 Dawid, namiestnik i regent grodzki oszmianski; 1700 Rafal pow, oszmianski� (J. Dworzecki-Bohdanowicz, Herbarz szlachty litewskiej). Jerzy Tupalski byt okolo 1640 roku pinskim pisarzem grodzkim (AWAK, t. XXVIII, s. 178). W 1716 roku Kazimierz Tupalski byl �to- warzyszem chorągwie kozackiey jm pana Suryna".
Z polowy XVIII wieku pochodzi nadany tej rodzinie przywilej: August III, z Božey laski kr6i polski etc. Oznajmujemy tym listem przywilejem naszym, komu o tym wiedziec naležy. Iž zalecone nam sąprzez panow rad y urzędnikow, przy boku naszym rezydujących, merita urodzonego Jozefą Tupalskiego - cho-
284

rąžego tatarskiego, ku nam y Rzeczypospolitey w expedycyach wojennych po- kazane; in vim zashig ktorych, nim šią dalsza laski naszey poda okazya, umyšli- lišmy ad praesent pomienionemu urodzonemu Tupalskiemu - chorąžemu tatar- skiemu, wlok pustych dziesiąč w ekonomii kobrynskiey, kluczu rudzkim, we wsi Wierzcholę$iu dai y konferowaė�. Dokument ten wystawiony zostal 11 lipca 1750 roku (AWAKt t. V, s. 386-387).
TUPIK (Tupikas) herbu Lubicz - �z tą odmianą, že nie ma krzyža na barku podkowy" (��. H. Stupnicki, Herbarz polski i imionospis w Polsce zasiužonych ludzi, t. 1�, s. 152).
TUR (Tauras, Turas) herbu tuk, Bogorya i Korczak. W 1804 roku zostali uznani za rodowitą i starožytną szlachtą polską gubemj ]itewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 46-47). O Turach herbu Bogoria, Korczak i tuk wspominaI Boleslaw Starzynski w swym rąkopišmiennym herbarzu (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rękopisoiv).
Tomasz Šwiącki (Historyczne pamiątki,.,, t. U, s. 234) zanotowal: �Tur herbu Korczak, w Ksiąstvvie Litewskim; Tur byl regimentarzem za Zygmunta 1 wojsk litewskich w rozprawie pod Orszą. Tur herbu Kownia w ięczyckim wojewodz- twie; Piotr Tur, sędzia lęczycki, podpisat przywilej w Horodle 1413 roku. Woj- ciech Tur, dziedzic na Barankach w brzeskiem-1 itewskim, sekretarz krolewski i wojski brzesko-litewski�.
Stefan i Aleksander Turowie od wojew6dztwa brzeskiego, a Trojan Tur od wojewodztwa wileriskiego ztožyli w 1648 roku podpisy pod eiekcją krola Jana Kazimierza (Vt, c. IV, s. 100, 113).
Wywddfamilii urodzonych Turow herbu tuk z 18 III 1835 roku stwierdzai m.in.: �Familia Turow od najdawniejszych czas6w szczycąc šią dostojnošcią starožytną dworzanską, užywa herbu tuk Z przodkow famitii tej aktualnej i rodowitej szlachty idący Aleksander Tur, protoplasta niniejszego wywodu, pošwięciwszy się wojennej stužbie, dosfužyt šią rangi kapitana i dziedziczyt majętnošč po anteęessorach na šią przypadlą zwaną Wilkinie, w powiecie gro- dzienskim polotoną z poddanstvvem do niej przynaležącyra� - byto to jeszcze przed 5 656 rokiem.
Požniej A. Tur zostal sekretarzem krdlewskim, a z urodzoną Heleną Ryto vyną mial syna Krzysztofa, ten zas takže zostai wtašcicielem Gudzi w wojewddz- twie trockim i stražnikiem tegož wojewodztwa; zostawil synow Jozefą i Adaina. W 1835 roku reprezentanci trockiej gatązi rodu - Starustaw, Jerzy, Piotr Aleksander, Szymon Wojciech Turowie uznani zostali za �aktualnycb i starožytnych dworzan�. Wpisano ich do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 11-13).
TURCZYNOWICZ (Tnrčinavičius) herbu Szeliga. Turczynowiczowie zamieszkali na Wilenszczyžnie užywali tež godla Gozdawa. Dziedziczyli mająt- ki przede wszystkim na Wcdyniu. Z tej rodziny wywodzil šią �Jozef [Turczyno- wicz], ksiądz, jeden z založycieli Zakonu Maryanitow w Wilnie, zm. 1773� (H. Stupnicki, Herbarz polski i imionospis zaslužonych w Polsce ludzi, t. III, s. 152).
285

TURKIEWICZ (Turkevičius) herbu Suszynski. Pisali się �Suszynscy na Soszynie Turkiewiczowie�. Pochodzili z wojewodztwa mscistawskiego. Dopiero w pierwszej potowie XVIII wieku nabyli w wojewödztwie wilenskim dobra Gietwanowskie Raczynskie Strzelanczyszki Matciuny. Spokrewnieni byli z So- kolnickimi, Ludkiewiczami, Rorami, Jastrzębskimi, Szymanowskimi. W 1800 roku zostali uznani przez heroidią wilenską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, Wpisano ich do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 4-1468, s. 34-35).
TURKUL (Turkulas) herbu Ostoja. Nobilitowani w [676 roku. Ostatni potomek rodu byl ministrėm-sekretarzem stanu Krolestwa Polskiego w Peters- burgu (Biblioteka Jagieliohska w Kxakowie - Dziat rękopis6w, 7016-111).
Tomasz Šwięcki {Historyczne pamiątki..t. U, s. 234) zanotowal: �Turkui Bazyli herbu Ostoja otrzymal uszlachcenie od Jana III na sejmie 1676 roku. Byl to synowiec Stefana, wojewody woloskiego, i wraz ze stryjem swoim wiemie služyt Rzeczypospolitej Polskiej. Synowie j ego Andrzej jako rotmistrz, Kon- stanty jako porucznik stužyli w wojskach koronnych�.
Onufry Turkui, obywatel wojewodztwa ruskiego, podpisal 23 czerwca 1764 roku uchwalą konfederacji generalnej koronnej w Warszawie (Publiczna Biblioteka Miejska i Wojewödzka w Rzeszowie - Dziat rqkopisöw; Rk~3, k. 175).
Sylwester Korwin-Kruczkowski (Poczet Poiaköw wyniesionych do godnosci szlacheckiej przez monarchow austriacktch, s. 50) pisal: �Turkui. Rodzina nie- polskiego pochodzenia, nies tara, bo nobilitowana na sejmie 1676, niegdyš bar- dzo zamožna i wplywowa, W r, 1782 wydano w b. Galicji legitymq S2lachecką 14 męžczyznom tego nazwiska, a w 103 lat požniej umiera we Lwowie ostatni potomek tamtych tego imienia, a mianowicie Felix, urodz. 5 I 1833 - zm. 28 III 1885, pochowany we Lwowie na Lyczakowie, pole 73.
Jedyną pozostalą po nich pamiątką jest palac z 6 morgowym parkiem przy ul. Piekarskiej, dzis wlasnosc pani Janiny Batyckiej, matki krolowej pięknošci. Starsze pokolenie pamigta czasy, kiedy w tym palacu mieszkata Felicja z Tur- kulow Comelowa, cörka Tadeusza, pana na Tamopolu itd., i Heleny z hrabiow Poletyiöw, a rodzona siostra Heleny, žony Karola hr. Miera, ostatniego po mie- czu. Obie te siostry, pierwsza we Lwowie, druga w Rzymie, roztaczaly naokoto siebie ku podziwowi swoich i obcych niebywaly przepych. Sic transit gloria mundi!",
TURLAJ (Turlajus) herbu Jastrzębiec. Mieli postadlosci w powiatach oszmianskim i rosieriskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 707). Przez wieki za- mieszkiwali tež w wojewödztwie trockim. Bazyli Turlaj, wielkiego męstwa ry- cerz, jest odnotowywany jeszcze w 1399 roku, jako uczestnik bitwy z Tatarami nad Worsklą. Požniej Turlajowie tež slynąii z bitnošci. Spokrewnieni byli m.in. z Giedrojciami.
TURNO (Tumas) herbu Kotwicz. Starožytna rodzina hrabiowska zamiesz- kala na Wotyniu, znana z patriotyzmu. General Kazimierz Tumo zmart w 1812 roku z ran odniesionych w czasie przeprawy przez Berezynę.
286

TUROWICZ (Turovičius) herbu Dęborog i Wąž Koronowany. Od wiekow dziedziczyli dobra Rusokolnie, Bužek, Boczkowszczyzna w powiecie trockini; mieszkali tež w powiataeh oszmianskim i rosienskim. 7 marca 1799 roku zostali uznani przez heraldic v/ileriską za rodovvitą i starožytną szlachtę poiską i wpisani do pienvszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewskiej (C PAH L, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 11-12; f. 391, z. 6, nr 7,12,707).
TURSKI (Turskas) herbu Dębno, Dolqga, Gryf, Janina, Rogala, Wamia. Turscy herbu Dębno zamieszkiwali w powiecie lidzkim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1939, 3837). Maksym z Turzych Rogow Turski, chorąžy husarski, porucznik powiatu radomskiego, oraz general-adiutant Bartlomiej Turski podpisali w 1764 roku eiekcję ostatniego krola Polski Stanislawa Augusta Poniatowskiego {VL, t. VII, s. 115).
Osiedleni w Wilnie Turscy byli często tak ubodzy, iž niektore panny z tego domu musialy nierządem zarabiač na žycie. W 1887 roku na liscie prostytutek zamieszkalych w wilenskiej dzielnicy Nowe Miasto figurowaly Rosjanki, Žy- dowki i Polki: Leja Solomiak, Rasia Furmanska, Maria Markowska, Stanislawa Gierwiatowska, Emilia Dalko, Konstancja Hajdamowicz, Julia Szuszkiewicz, Leonora Turska, Daria Jankowska, Franciszka Lisiejewa, Maria Dordzik, Anna Fiedosiejewa, Wiktoria Czuginowa, Uliana Trukszyn, Liba Gurowicz, Maria Polaczenkowa, Katarzyna Klonowska, Adela Szumahska (CPAHL, f. 422, z. 1, nr 67).
TUSKIEWICZ (Tuskevičius) herbu Topor i Trzaska. Przed czterema wie- kami dziedziczyli Gabryjalowicze w powiecie kowienskim. Požniej notowani byli tež w powiecie poniewieskim. 3 lipca 1837 roku ich rodowitosc szlachecką potwierdzila heroldia wilenska (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 85-87; f, 708, z. 1, nr 2, 106,404,649, 1752).
TWARANOWICZ (Tvaranavičius) herbu Sulima. Posiadali majątkj na Wilenszczyznie i Žmudzi.
TWARDOWSKI (Tvardauskas). Polska encykiopedia szlachecka (t. XII, s. 38) informuje: �Twardowski herbu Ogonczyk, nobilitowani 1500, 1782 powtor- nie�. Tomasz Šwjęcki (Historyczne pamiątki..., t. II, s. 236) natomiast zanotowal: �Twardowski Jan herbu Ogonczyk w Wielkiej Polsce ze Skrzypna, kanonik po- znanski, by! poslem do papieža. Andrzej, župnik bydgoski, pose! z wojewodztwa kaliskiego na sejm 1653 roku i deputat na Trybunal Skarbowy Radomski 1641 r. Wojciech, podstarosci grodzki malborski, dobra dziedziczne Grzymaly w woje- wodztwie malborskim w roku 1638 sprzedal. Maciej, pisarz grodzki kaliski; ten z Zofii Rejownej mial dwoch synow, Zygmunta į Jana Samuela. Ten drugi pisal się �ze Skrypna�, mieszkal na Czerwonej Rusi w okolicaeh Zbaraža we wsi Žabien- cach i gdy Kozacy z Tatarami pustoszyli tameczne okolice, mūšiai uciekač stamtąd i utracil zbior swoj ksiąg; napad i ucieczkę rymem opisal�\
Przedstawicieli tego rodu wymiemają žrodla pisane juž w wseku XV. Johannes Twardowski, notariusz Iwowski, wzmiankowany jest wielokrotnie przez
287

tamtejsze księgi grodzkie z lat 1445-1448. Na początku XVI wieku odnotowany zostal w archiwaliach Jan Twardowski, kanonik poznanski, pose! do papieža; okoto r. 1550 - Wawrzyniec, potem Jędrzej, Zygmunt i inni. Byla to rodzina obdarzona talentami, že wspomnimy chociažby poetę Samuela Twardowskiego z XVII stulecia.
Jedna z galęzi rodu Twardowskich zadomowila się na Smolenszezyžnie. Licznie zamieszkiwali oni râwniez w wojewôdztwach poznanskim i kaliskim, powiatach czchowskim i trembowelskim, jak tež na Lubelszczyžme i Podolu. Twardowscy z Biaîej Rusi zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez Zgromadzenie Deputatâw Szlacheckich w Minsku 3 stycznia 1803 roku oraz 19 maja 1913 roku (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3999). Mniej licznt Twardowscy herbu Kožle Rogi od okolo 1460 roku znani byli w powiatach krakowskim i szamotulskim. Na skutek dužego rozproszenia przedstawiciele tego rodu zaczęli uzywac rožnych gode!.
Wywôd familii urodzonych Twardowskich herbu Leliwa z 26 X 1835 roku stwierdzal, že rodzina ta �z najodleglejszych czasôw wszelkirai prawami i pre- rogatywami samemu tylko stanowi szlacheckiemu wlasciwemi� byla obdarzona i posiadala liczne fortuny po wielu powiatach, w tym od 1686 Siestrzeùce i Po- druki na Wilenszczyznie oraz Požedry w powiecie biržanskim na Žmudzi.
W 1835 roku Franciszek, Zygmunt, Gabryel Justyn, Konstanty, Rafat, Szy- mon Wincenty, Zygmunt Michat, Kieronim Antoni, Onufry, Stanislaw i inni Twardowscy uznani zostali przez Deputację Wywodową Wilenską za �aktual- nych i starožytnych dworzan� oraz wpisani do szostej częsci ksiąg szlachty gu- bemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 3 J -33).
Wakrian Nekanda Trepka opisat w Liber generaiionis plebeanorum (s. 425- 426) �ludzi prostych� tego nazwiska, przewaznie z terenu Malopolski: �Twardowski nazwal się Symon, miejski synek z Savnbora. Ten uczyl się przy Akade- mijej w Krakowie anno 1625, a že grasowal w nocy po miescie, proskrybowano go od Akademijej. Ranil byt Jastrzębskiego, sfužkę pana krakowskiego, ksiąžę- cia Zbaraskiego, a dla ekscesu drugiego ledwie z Krakowa uciekl z gardlem (�,), Twardowski zwal się Andrzej. Služyt panų Dębinsktemu w krakowskiej ziemi. Zlodziej wierutny jest, o kradzieže kilka razy siedzial w zamku krakowskim; znają go więžni�.
TWERJANOWICZ (Tverianovičius) herbu âlepowron i Abdank. Dzie- dziczyli dobra ziemskie w powiatach braslawsktm i rosienskim (CPAHL, f. 391, 2. 11, nr 205).
TWIRBUT (Tvirbutas) herbu Ossorya. Miejscem ich osiedlenia byl powiat kowiehski (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 728).
TVC (Ticas) herbu Giejsz. Wedhig podania rodzinnego przybyli z Austrii. Krzysztof Janowicz Tyc za męstwo i zasfugi wojskowe ofrzymal od krola dobra Giegiedziszki w powiecie upickim w 1764 roku. Ich starožytną polską rodowi- tošc szlachecką potwîerdzila heroldia w Wilnie 17 sierpnia 1820 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 164-165).
288

TYCHONIEVVICZ (Tikonevičius) herbu Trzywdar. W zrodlach archiwal- nych notowani byli od polowy XVII wieku.
TYCHONOWICZ (Tikonovičius) herbu Karczak, Znani byli w Wielkim Księstvvie Litewskim od początku XVII stulecia.
TYCZYNA (Tičinas) herbu Lewart. Mieli dobra w guberni wolyhskiej. Spokrcwnieni byli m.in. z Czaykowskimi (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 154).
TYGIRD (Tigirdas) herbu Abdank. Zamieszkivvali w powiecie oszmiah* skim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 18).
TYKOWlCZ (Tikavičius) herbu wtasnego. W zaborze pruskim pisani byli Thiegs votį Tykowicz.
TYLKIEWICZ (Tilkevičius) herbu Mogila. Dziedziczyli majątki na Žmu- dzi i Wilenszczyžnie.
TYLKOWSKI (Tilkauskas) herbu Dąbrowa. Znakomita rodzina kresovva. Nąjszerzej rozgalęzieni byli w powiatach nowogrodzkim i pinskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 612, 665, 707). Spokrewnili się z Kisielami, Ciechanowiczami, Strawihskimi, Petražyckimi.
Jakub TyIkowski, dzieržawca miasteczka Koszowa, figūroje w taryfie po- dymnej wojewodztwa braclawskiego z 1629 roku (Akty otnosiaszczijesia k ištarti Jugo-Zapadnoj Rossii, t. II, cz. 7, s. 408). Wojciech Tylkowski z Wielkiego Księsbva Litewskiego w 1655 roku byl studentėm wydzialu teologii w Koie- gium Swiętego Klemensą w Pradze.
Wyw6d famiiii urodzonych Tylkowskich herbu Dąbrowa, zatwierdzony w Minsku 23 stycznia 1829 roku, oznajmiat, že �familia TyIkow$kich herbu Dąbrowa (...) od naydawmeyszych czasow w ziemi branskiey mieszkając, po- siadaia obszeme dobra i urzędami tak cywiinymi, jako tež woyskowymi rangami zaszczyconą byla (...), že oznaczony na linii za przodka tego domu byl Woy- ciech Tylkowski aktualnym polskim szlachcicem i w pokoleniu drugim sptodzil syna Felicjana, ktory sprawowal urząd dworzanina Jego Krolewskiey Mošci�,
W zbiorach Arcbiwum Narodowego Biatorusi przechowywany jest list Jana III Sobieskiego do owego pana Tylkowskiego: �Jan Trzeci, z laski Božey krol polski, wielki xiąžę Utewski, ruski, pruski, žmudzki, mazowiecki, inflancki, kijow- ski, wolyhski, podolski, podlaski, smolenski, siewierski i czemihowski. Urodzo- nemu Felicjanowi Tylkowskiemu, dworzaninowi W.X.L. wiemie nam miiemu, laska nasza krolevvska. Urodzony wtemie nam mily, oznajmujemy wiemošci Twojey, iž za dekretem sądu naszego zariwomego assesorskiego w sprawie jezu- itow collegium branskiego, na ktorych instancją z kancellaryi naszey W.X.L. na urodzonego Samuela Uzlowskiego i malžonkę jego banicyą wydač rozkazališmy, a rzecz w dekrecie i lišcie naszym banicyjnym wyražono, jest skuteczno a nteod- ložno, ažebyš odprawį uczynil i we wszystkim podlug dekretu zachowai si į. Co cczynisz, wiemošč Twoja, z powinnošciami urzędu swego i dla iaski naszey kro-
289

lewskiey. Datt w kancellaryi naszey W.X.L. dnia I miesiąca Juli roku 1686� (Ar- chiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3310).
W cytowanym juž Wywodzie familii urodzonych Tylkowskich herbu Dąbro- wa czytamy dalėj: �Felicjan Woyciechowicz Tylkowski spiodzii syna Tomasza, a ten w pokoleniu czwartym splodzil syna Piotrą�*, ktory tež dziedziczyl majęt- nošč Tylkow na ziemi branskiej. W kolejnych dziesiącioleciach los rzucit jednak przedstawicieli tej rodziny w rožne zakątki Rzeczypospalitej.
�Do przeswietney Deputacyi Wywodowej Guberni Minskiey� 2 maja 1828 roku nadszedl list �od szlachcica mieszkającego niedaleko Kwasnego w powie- cie wileyskim Kaziraierza syna Mateusza Tylkowskiego�: �Prošba z objašnie- niami. Gniazdo familii mojey Tylkowskich jest w KnSIestwie Polskim w ziemi branskiey, gdzie od niepamiątnych czasow przodkowie moi posiadali obszcme dobra i sprawowali dostoyne urzędy. Okolicznošci czasu, požary, a osobliwie pierwsza rewolucya, zmieniając pomyšlny los familii mojey, zmusity niektorych oney rzucič oyczyste progi i szukač po swiecie poprawy fortuny, a przynajmniey sposobu do žycia. Z liczby tey byl i oyciec moy Mateusz, Piotrą syn, Tylkowski, ktoiy tu w Litwie shizyl dworsko, a poiem, umiejąc cokolwiek muzyki, pod starošč dla spokoynosci žycia by! organistą przy rdžnych koSciofach.
W tym czasie, kiedy z woli rządowey nakazano, aby szlachta skladati do- wody szlachectwa, oyciec m6y nie mając przy sobie žadnych papierow, ūdai šią do familii swey, pozostaley w ziemi branskiey, ale ta nie chcąc jemu dawac do- kumentow, wydala tylko swiadectwo, že Mateusz Tylkowski pochodzi z teyže familii od jednego prapradziada Woyciecha. Pbžniey zaš, mając zrącznošė do- stania niektorych dokumentow od teyže familii, nastąpnie wywod rodowitosci szlacheckiey familii mojey wyjasniam� (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f, 319, z. 2, nr 3310). W roku 1829 za rodowitego szlachcica polskiego uznany zostal przez heroldią mihską rowniež Ignacy Tylkowski.
TYMAN (Timanas) herbu Potęga. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie slonimskim (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 11).
TYMCZENKO (Timčenka) herbu Trzaska. Znani byli w Wielkim Ksią- stwie Litewskim od XVII wieku.
TYMIENIECKI (Timeneckas) herbu Zaremba. Początkowo zatnieszkiwali w wojew6dztwie sieradzkim. Krzysztof Tymieniecki byl w 1427 roku podkomo- rzym kaliskim. Albertus de Thyemyenyetz Grundentinensis, rycerz z ziemi do- brzyhskiej, podpisal 26 VIII 1481 roku uklad w sprawic zbieglych chtopow (Akta standw Prus Krdlewskich, t. I, s. 100). W 1483 roku tenže Wojciech zTymienca (Wojtek Kielbasa de Thyemyenyetz) byl starostą grudziądzkim i czą&to pojawia šią w owczesnych zapisach archiwalnych Torunia. Dobrogost i Kazimierz Tymie- nieccy w 1648 roku podpisali od ziemi wielunskiej elekcją krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 103).
TYMINSK1 (Timinskas) herbu Nalącz i Lis. Kasper Ntesiecki {Herbert polski, t. IX, s. 170-171) podawal o nich: �Są w radomskim powiecie, z ktorych
290

Floryan kwitnąl niegdys w zakonie naszym. Wszebor Tyminski poborca w San- domierskiem 1590, miat za sobą Chle'vviriską z Lubranskiej urodzoną (...)� Ty- miñski herbu Lis, w województwie wilenskim, tego herbu zažywąją, lubo z nie- jakąodmianą�. Odgalęzienia tego pierwszego rodujuž od początku XVIII wieku notowane byly takže w Wielkim Księstwie Litewskim.
Wywód familii urodzonych Tyminskích herbu Nalęcz, zatwierdzony przez heroldię wilenską 22 grudnia 1819 roku, stwierdzah �Przed narni, Mikolajem Abramowiczem, zastępującym miejsce gubemskiego, powiatowym wilenskim marszaíkiem, dworu Jego Cesarskiej Mošci kumeijunkrem i kawalerem, prezy- dującym, oraz deputa tariu z powiatów gubemt litewsko-wileñskiej do przyjmo- wanía t roztrząsania szlacheckich wywodów obranymi, zložony zostal Wywód rodowitosci famiUi urodzonych Tyminskich (herbu Nalęcz), z którego gdy šią okazato, že ta familia starožytna i prerogatywami szlacheckimi zaszczycona, ziemskie majątki dziedzicząca i znakomite z dawnych czasów stopnie urzędo- wan posiadająca, z której wielu znakomitych męžowmíalaoyczyzna (...).
Z tej familii pochodzący Hieronim Tyminski, osiedlony w Grodzieiiskiem, dziedzic majętnosci Russota, wszedíszy w šlubne malzeñstwa związki z urodzoną Anną Ulczycką, splodzil z nią syna Zygmunta, któremu wuj jego rodzony Samuel Ulczyckt, podczaszy województwa wilenskiego, jadąc na wyprawq wo- jenną w 1658 roku marca 20 dnia prawém darownym majątek swój Kowarsk z miasteczkiem i folwarktem Juszkiszkami w powiecie wilkomierskim ležący, jako siostrzanowi na wiecznoác zapisal, j ak o tem poáwiadczylo tež prawo jego darowne w dacie wyž rzeczonej uczynione, a 1674 Juni 30 do akt ziemskich powiatu wiíkomierskiego wniesione, oraz intromissya za onym na rzecz tegož Zygmunta Hieronimowicza Tymiñskiego czyniona; który za dojšciem lat zupel- nych prawem naturalnej sukcesyi objąl w swoje dziedzictwo obie majętnošci, Kowarsk i Russotę, a oženiony z urodzoną Teodorą Šwiacką, splodzil synów dwóch, Jerzego i Józefa, i onym testamentem ostatniej woli 1713 Augusta 4 czynionym i w grodzie wilenskim aktykowanym, starszemu Jerzemu dobra Kowarsk w wilkomierskim, a míodszemu Józefowi Russotq w grodzienskim po- wiatach ležące do dziedziczenia zostawit.
Z nich Jerzy Zygmuntowicz mąjątku swego Kowarska z miasteczkiem i folwarkiem zrzekl się na brata rodzonego Józefa, splodziwszy zas synów An- toniego, ojea Romualda, i Franciszka, ojea Józefa, sam žyc przestal. O jakowym pochodzeniu zaprodukowano dokument korroboracyjny przez Antoniego i Franciszka Jerzewiczów stryjowi swemu Józefowi Tyminskiemu w roku 1750 Janu- ari 7 dnia namajętnošč Kowarsk dany, metryki chrzestne 1761 Romualda i 1772 Józefa. Z íych Romuald, komomtk powiatu wiíkomierskiego, rozmaite w po- wiecie wilkomierskim dzíerzawil majątki, a mianowicie Lotowiany za prawem arendownym 1796 Apryla 23 od Micewicza, Mitaniszki za takimže prawem 1803 i 1806 roku od Bohusza.
Józef zas, sędzia graniezny, z wniosku žony dziedzic mąjątku Lopiów, zna- glony potrzebami, tež Lopie wyprzedaí hrabiemu Tyszkíewiczowi, o czem tez prawo przedažne zaswiadczylo. Drugi syn Zygmunta Hieronimowicza Józef Tyminski, skarbnik grodzieñski, zawarlszy ¿lubne związki z urodzoną Krystyną Baranowicz0wną, majątek Russotę, przez ojea jego zapisany, wyprzedaí Wai-
291

lom, a sam za niedoplaconą do wartosci tego majątku suirimą wziąl od nich pra- werri zastawnym folwark Kudrawki, wedhig dowodu intromissyi 1734 maja 10 w grodzie grodzienskim zapisanej.
Požniej, jak šią wyžej rzeklo, za prawem roku 1733 marca 3 datowanym, nabyl od brata Jerzego majętnošc Kowarsk i takową prawem zastawnym, 1767 roku vvydanym, urodzonemu Adamowi Siesickiemu, szambelanovvi dworu pol- skiego, zawiodl i zostawil. 2 žony zas pomienionej Krystyny Baranowicz6wny mial syna Tomasza, natūralu ego sukcessora majętnošci dziedzicznej K.owarska i folivarku zastawnego Kudrawki, ktory z mocy prawa darovvnega, przez ojca wydanego, objąwszy we wladanie pomienione dobra, wszedl w šlubne związki z urodzoną Anną Tanszerowiczową, na tejže majątnosci Kowarsku odpisal dla niej reformą, lecz w czasie bądąc obarczony uciąžliwemi processami, zmuszony byl wspolnie z tąž zoną dziedziczny majątek Kowarsk ze wszystkimi nomen- klaturami wyprzedač, a sam przy zastawnej possesyi folwarku Kudrawki pozo- stac, jak o tym przynioslo przekonanie prawo wieczyste zrzeczne przedažne roku 1780 Juli 15 urodzonemu Adamowį Siesickiemu wydane.
Na ostatek, že wywodzący šią Michal, Antoni i Wincenty są synami pomie- nionego Tomasza J6zefowicza Tyminskiego, o tem meiryki cbrzestne urządovv- nie z akt košciola wukowskiego wydanc pošwiadczyty, a z ktorych najstarszy Michal ma syna Feliksą, podlug dowodu metryki w roku 1803 urodzonego.
Na koniec, že wywodzący šią Tyminscy za aktualną starožytną szlachtę zaw- sze uwažani byli i stosownie do przepisow rządzącej zvvierzchnošci podali o sobie listy familijnej dworzanskiej rozpis, przyiwiadczyly tem 1804 maja 9 šwiadectwo urzędnikow sądu ziemskiego i grodzkiego powiatu wilenskiego oraz kwitacya rewizskiej expedycyi Litewsko-Wileiiskiej Skarbowej Izby 1816 Juli 21 za nr 334 wydane.
Na fundamencie przeto takowych wyžej zaprodukowanych dowod6w, rodo wi tose starožytną szlachecką familii urodzonych Tyminskich probujących, my, zastępuj ący miejsce marszalka gubemskiego, i deputaci powiatowi, stosow- nie do przepis6w w dyplomacie pod rofciem 1785, najlaskawiej szlachcie nada- nym, wyražonych, nie mniej tež pilnując šią prawidel w ukazach z Rządzącego Senatu rządowi gubernskiemu litewskiemu przeslanych, familią urodzonych, a mianoivicie wywodzącycb šią, jako to: Romualda, komomika wilkomierskie- go, syna Antoniego Jerzewicza, i Jozefą, sądziego grodzkiego kowienskiego, syna Franciszka Jerzewicza, oraz Michala z synem Feliksem, Antoniego i Win- centego synow Tomasza Jozefowicza Tyminskich za rodowitą i starožytną szlachtą polskąuznajemy, oglaszamy, i onych na mocy ukazu w 1801 roku maja 5 dnia nastalego do księgi szlachty gubemi wįlerisko-litewskiej klasy pienvszej zapisujemy.
Dzialo šią na sessyi Deputacyi Generalnej Szlacheckiej Gubemi Litevvsko- Wilenskiej w Wilnie�\ Postanowienie to potwierdzili podpisami: Mikolaj Abra- mowicz, Andrzej Podbereski, deputat braslawski; Adam lwaszkiewicz, deputat tels2ewski; Wincenty Ancyporowicz, deputat powiatu wifkomierskiego (CPAH- L, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 168-169).
W innym zespole aktow tego aręhiwum znajdujemy nieco odmienną wersją genealogii interesującego nas rodu. Dokument ėw podaje m. in.: �Ta familia jest
292

dawna, starožytna i prerogatywami szlacheckiemi zaszczycona, ziemskie majątki dziedzicząca i znakomite z dawnych czasöw stopnie urzqdowan posiadająca; mianowicie w Krölestwie Polskim w powiecie radomskim oraz w wojewödztwie sieradzkim i na Podlesiu, z ktörej, wedle ¿wiadectwa Kroniki xiądza Kaspra Niesieckiego, wielu znakomitych Oyczyzna miala mąžowt a ktörych pomienio- ny autor wyliczając, w tomie 18 dziela swego na karcie 417 i 418, kladzie naj- przöd Wszebora, poborcą sądomirskiego w 1590; požntej Michatą staro st ą chą- cinskiego, ktöry byt marszalkiem konfederacyi do pomocy naznaczonej; Anto- niego, sqdziego stąžyckiego grodu, deputatą na Trybunat Koronny, i Marcina, czesznika, ktöry mial w malzenstwie Mikulowską chorąžego wilkotnierskiego corką a z tej dwöch synöw, Kazimierza i Ignacego, a takte wspomina bezi- miennie Tyminskiego, ktöry mąžnie walcząc pod Korsuniem, dostal šią Tatarom w niewole 1648; Szymon zaš Wawrzyniec i Aleksander w wojewödztwie podla- skiem kwitnqlj kolo 1674 roku; z tych znač niektörzy, przeniöslszy šią do Litwy, osiedli w wojewödztwie wilenskimi w powiecie wilkomterskim.
Gdy Hieronim Tyminski, wszedlszy w slubne malzenstwa związki z Ariną Ulczycką podczaszego wilenskiego corką splodzil z nią syna Zygmunta Wla- dyslawa, dwuimiennego, pradziada teraz czyniących wywod, ktöremu wuj jego Samuel Ulczycki, podczaszy wojewödztwa wilenskiego, jadąc na wyprawę wo- jenną w 1658 roku marca 20 dnia, prawem darownym majątek Kowarsk z mia- steczkiem i folwarkiem Juszkiszkami w powiecie wilkomierskim, jako siostrza- nowi, na wiecznosö zapisal�.
Zygmunt Hieronimowicz Tyminski - jak jut wtemy - z Teodorą Šwiacką zostawiH synöw dwöch, Jerzego i Mikolaja, chrzczonych w kosciele kowarskim w 1681 i 1684 roku. �A z tych Jerzy Zygmuntowicz Tyminski mial synöw takte dwöch: Antoniego, ojcem Romualda i Franciszka ojcem Jözefa, teraz wywodzą- cych šią, bądących, na ktörych w dowodzie 1728 Antoniego, 1732 Franciszka Jerzewiczöw, ora2 ich synöw, 1761 Romualda z Antoniego i Odyncöwny, a 1772 Jözefa i Franciszka z WoHodkowiczöwny urodzonych, zlozone byly metryki ich chrzestne.
Z ktörych wywodzący šią Romuald Tyminski, komomik wilkomterski, prowadząc zycie szlachetne, dzierzawil wspölnie z zoną swą Marcyanną Paraf- fianowiczowną lowczego wilkomierskiego corką, rozmaite W powiecie wilko- mierskim majątki Jözef zaä, wywodzący šią syn Franciszka, sądzia gra- niczny powiatu kowienskiego, Tyminski, dziedzic z matczynego wniosku ma- jątku Lopiöw, znaglony potrzebami, rzeczone Lopie sprzedal hrabiemu Tyszkiewiczowi.
A Michal, brat rodzony Jerzego, syn drugi Zygmunta Hieronimowicza, dziad teraz wywodzących siq, przy zaszczycie prerogatyw szlacheckich prowa- dząc žycie szlacheckie i w wojewödztwie wilenskim possydując ziemskie majątki, zostawil po sobie następcą syna Tomasza, a ten synöw trzech: Michaia, Antoniego i Wincentego, niniejszy czyniących wywod, o ktörych nastąpne daly wiedziec dowody.
A najprzöd, te ojciec wywodzących šią Thomasz syn Michaia Tyminski trzymal prawem arendownym od kapituly wileiiskiej Gineyciszki, zapewnila to od xiędza rektora Kruszewskiego 1810 marca 4 dnia wydana jego synom kwie-
293

tacya; przed jakowej dzierzawy possesyą, že od raku 1777 w onychže Giney- ciszkach utrzymywal urzędy ekonomiczne, to przekonalo btskupa Wolczackiego synom jego 1802 Nowembra 5 dnia dane zaswiadczenie pochwalne.
Na ostatek 1775 Februaryi 2,1778 Augusta 16 oraz 1780 Januaryi 1, že Mi- chat, Antoni i Wincenly rodzą się z ojca Thomasza, udowodniiy to metryki ich chizestne z akt kosciola werkowskiego. Že wywodzący się Michal, Antoni i Wincenty, synowie Thomasza, pochodzą z Michala, syna Zygmttntowego, i že w powiecie wiienskim od dziada z przodköw zawsze za aktualną szlachtę i sta- rožytną znani i uwazani [byli], o tem najgruntowniej poswiadczyly dwa attesta- ta: 1804 Januaiyi 25, jedna od obywateli, a drugie 1811 Decembra 20 od sąd6w ziemskiego i grodzkiego urzędownie wywodzącym się wydane, ktore w orygį- nafach byly okazane.
Z ktorych to wywodzących się najstarszy Michal, syn Thomasza, Tytniiiski ma žonę Jozefatę Oganowską i z niej syna Feliksą (,..). Na koniec, že wywodzą- cy się Tyminscy, jako szlachta starožytna i aktualna polska, stosownie do prze- pisdw rządzącej zwierzchnosci, podali o sobie listy famiüjnej dworzansfciej roz- pis (...).
Na fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodöw, my (...) fa- milią urodzonych, a mianowicie wywodzących się, jako to: Romualda, komor- nika wilkomierskiego, syna Antoniego Jerzewicza, i J6zefa, sędziego graniczne- go kowienskiego, syna Franciszka Jerzewicza, oraz Michala z synem Feliksem, Antoniego i Wincentego synow Thomasza Michalowicza Tymihskich za rodo- witą i starožytną szlachtę polskę uznajemy, oglaszamy i onych do księgj szlachty gubemi litewsko-wilenskiej klasy pierwszej zapisujemy�.
Dokument ten podpisali: �Michal Römer, radca stanu, marszalek szlachty; Kazimierz Walentynowicz, witenski deputat; Andrzej Podbereski, braslawski deputat; Stanislaw Cybowicz, upicki deputat; Adam iwaszkiewicz, telszewski deputat; Wincenty Ancyporowicz, wilkomierski deputat, Jözef Strumillo, sekre- tarz; Adam Baranowski, archiwista heroldii wilenskiej kolležski regestrator" {CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 228-231).
Takže w innych przekazach archiwalnych odnalezė možna interesujące szczegöly o dzicjach domu Tymihskich. Wszebor Tymihski w 1595 roku mia- nowany zostal poborcą podatkow na powiat chęcihski (VL, t. II, s. 354). Rejestr podatkow z posiadloici ziemskich wojewödztwa braclawskiego z 17 wrzeSnia 1617 roku podaje: �Ze wsi pustey Wyzszey Kropiwney, dzierzawy jeymošci paniey Stanislawowey Tymihskiey, z mlyna korecznika kamienia jednego zloty jeden - summa zloty jeden� (Archiw Jugo-Zapadnoj Rossiit cz. 7, t. II, s. 548).
Mikotaj' Tymihski, sekretarz krölewski, w 1620 roku zostal lustratorem döbr krölewskich w Prusach (VL, t. III, s. 186). Marcin, Przeclaw, Stefan, Abram, Mateusz, Andrzej i Stanislaw z Jasienca Tymihscy w 1648 roku od wojewodz- twa sandomierskiego podpisali elekcję krola Jana Kazimierza (PL, t. IV, s. 101). Erazm Tymihski w 1674 roku zložyl podpis pod sufragacją krola Jana 111 Sobie- skiego (VL, t. V, s. 152).
W dokumentach �miasta krölewskiego Mohylewa� z roku 1686 wymieniani sąm.in.: �szlachetni panowie Stefan Chomętowski, Marek Krok, Grzegorz Piga- rewicz, Jan Naumowicz, Maciej Kujko, Gabryel Molczanowicz, Ossowski Pusz-
294

nieki, Ladynski, Kostromski, Stefan Kowalewski i Jan Krasnowski, Krasinski, Taranowski, Maksym Kupcewic2, Stefan Kuczynski, Andrzej Bîeiawski, Szklin- ski, Ilewicz, Matusiewicz, 'Wojtowicz, Požarski, Szujski, Frąckiewicz, Kosa- çzewski, Jan Grajewski, Barkowski, Jan Ozarynski, Jan Chômiez, Zacharyasz Awtuszkiewicz, Jan Milewski, Janczewski, Maksimowicz, Jesman, Kapiszew- ski, Komar, Požniak, Sawicki (ksiądz) oraz Tyminski (imienia nie podano).
Stanistaw Tymiiiski, od wojewôdztwa poznanskiego, oraz Andrzej, Bartlo- miej, Jan Franciszek, Marcin, Mateusz, Piotr, Tomasz, Benedykt i inni Tymin- skich z ziemi nurskiej w 1697 roku zložyli podpisy pod aktem elekeji krola Augusta 1UVL, t. V, s. 421, 451).
Opisanie Gory Trôjeckiey w Witnie z 1701 roku zawiera m.in. następujący fragment: �Pomitiąwszy te mūry, a idąc ku klasztorowi, graniczy ogrôd klasz- tomy z murami kamienicy p. Zakrzewskiego i drugiej kamienicy, podle niej będąccj, a konezy dukt swôj do muru pani Tyminskiej, podczaszyny wilenskiej, z domu Ohurcewiczôwny, ktôrej ogrôdek murem obwiedziony, wydal się w nasz ogrôd, a parkany kiasztome dalėj się udaly do kamienic miejskich z samym po- dwôrzem granicząc onych. Od klasztoru samego i od rnurow pani Tyminskiej dzielą tenže ogrôd parkany kiasztome: i tu się circum circa w takim opisaniu zawiera ogrôd; a dalėj insze wszystkie miejsca zajmuje klasztor, cmemarz i cer- kiew� (Archeoiogiczeskij sbomik dokumentow, t, X, s. 20).
Jan Kazimierz Tyminski, skarbnik grodzieôski, 26 XJ 1707 podpisal in- strukeję sejmową. Józef Tyminski, ziemianin powiatu grodzienskiego, w 1723 roku procesowal się z księžmi Suchodoiskim i Jachimowiczem o rozgraniczenie pDStadlosci. Tyminski, podezaszy sandomierski, poslowal w polowie XVIII wieku na sejmiki szlacheckie, o czym wzmiankuje w swych Pamięinikach Marcin Matuszewicz, kasztelan brzeski.
Adam Tyminski, radomski wiceregent grodzki, oraz Waclaw Tyminski, stę- žycki komomik graniezny, podpisali 23 czerwea 1764 roku uchwalç koronnej konfederaeji generainej w Warszawie (Publiczna Biblioteka Miejska i Woje- wôdzka w Rzeszowie - Dzial rękopis6w; Rk-3, k. 176). Leon Tyminski, komor- nik ziemi rôzanskiej, w czasie powstania kosciuszkowskiego pehiiî odpowie- dzialne funkcje w centralnym aparacie wladz narodowych (por. Akty powstania Kosciuszki, 1.1, cz. 1, s. 86).
W rękopišmiennym Herbarui szJachty litewskiej Jan Dworzecki- Bohdanowicz podawat; �Tyminski w powiecie grodzienskim, herbu Nalęcz. 1660 procès Izabelli Kolyczewny Andrzejowej Tyminskiej o zabranie doku- mentôw i kwitôw na Lojowicze; 1659 Andrzej Kazimierz w tym powiecie; 1684 Jan Kazimierz, skarbnik i poborca ziemski powiatu grodzienskiego, 1669 skarbnik i députât grodzieâski na trybunal, 1690 pisarz grodzki grodzienski, 1685 Jan, poborca i dworzanm powiatu grodzienskiego; 1728 Teodora za Jakubem Chreptowiczem, mieeznikiem grodzienskim� (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 154-155).
Wedtog rejestru polskich rodzin szlacheckich powiatu upickiego z 1817 roku zona zmarlego Mateusza Tyminskiego, Anna z Skoczkowskich (lat 36), ra- zem z synami Jôzefem (lat 9) i Wincentym (lat 8) mieszkali we wlasnym domu w mîasteczku Szadow w powiecie upickim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4098, s. 91-
295

92, 392). W iatach 1823-1824 Romuald Tyminski, komomik powiatu wilko^ mierskiego, dzierzawil majątek Gmže w tymže powiecie (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3155, s. 1).
Mikolaj, Stanislaw, Jözef, Franciszek, Antoni, Feliks, Maciej, Jan, Michal Tyminscy, wspotwlaäciciele dobr Winna Wypychy, Krynki Sobole, Wojtkowi- ce, Stara Wies w powiecie drohiczynskim, potwierdzeni zostali jako rodowita sztachta przez heroldię grodzienską w Iatach 1818, 1820, 1835 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 200). W 1844 roku heroldia wilenska odnotowafa w powiecie wilenskim až osiemnastu Tymtnskich plci męskiej. W tymže czasie w powiatach rosienskim i szawelskim mieszkala jeszcze jedna galąž rodu, posia- dająca m.in. majętnošč Giergždele, zwaną inaczej Strabiszkami (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1236, s. 103; f. 391, z. 1, nr 1782). Spis szlachty Krölestwa PoUkiego (s. 261) donosi o osiemnastu Tyminskich herbu Natęcz.
Wydaje się, že prawie wszyscy zamieszkali na Litwie reprezentanci tego rodu byli szlachtą zagrodową, niekiedy wynajmującą się na stužbę dworską u bo gatszych ziemian, Np. w 1851 roku Jaroslaw Tyminski služyl u panow Siemasz- köw jako miemiczy. Jak wynika z dokumentow archiwalnych, w polowie XIX wieku ksiądz Leon Tyminski by! jednoczešnie kaplanem i wlaScicielem (838 dziesięcin) majątku Bystrzyca w powiecie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 440, s. 6).
17 grudnia 1852 roku heroidia wilenska poiwferdziia rodowitoid szlachecką dwöch galęzi rodu Tyminskich. Pierwszą tworzyli Wincenty syn Tomasza Ty- mihski (lat 73), žonaty z szlachcianką Karoliną Korkozowną (lat 50), mający z nią dzieci: Tomasza Michala (lat 26); Jaroslawa Jana (lat 21); Waleriana Aleksandra (lat 14). Jak wynika z zapisu archiwalnego, rodzina ta nie miala wlasnych posi&dlošci ziemskich i mieszkala we wsi Szaszkina (dziž w obrębie Wilna).
Natomiast inną galąž, posiadającą majątek Powidaki (77 poddanych) w pa- rafU korwiehskiej w powiecie wilenskiem, twoizyli: radca tytulamy, �stolona- czalnik� Wilehskiego Szlacbeckiego Zgromadzenia Deputackiego Feliks Adam Tyminski (lat 50), syn Michala, mający z zoną Leokadią z Nacielewiczöw (lat 30) syna Stanislawa Jana (lat 10).
Tyminscy z tych odgalązieh rodu potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldią wilehską w Iatach 1819, 1832, 1840, 1845, a takže przez Senat Rządzący w Petersburgs w roku 1846 (CPAHL, f. 391, z, 7, nr 84).
Tyminscy zamieszkiwati w XIX wieku nie tylko na Litwie i Žmudzi, lecz takže na Ukrainie (Braclawszczyzna) oraz Bialorusi (Polocczyzna). Feliks Tyminski bral udzial w wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1853-1856 i otrzymal brązowy medal na wstędze Šwiętego Andrzeja, o czym informuje swiadectwo podpisane przez radcą stanu dworu Jego Cesarskiej Mošci kamerjųnkra A. Do- meykę, przechowywane w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3155, s. 5).
W 1882 roku tenže Feliks Tyminski, byly egzekutor wilenskiego zarządu miejskiego, a prezes Wilenskiego Zgromadzenia Szlacheckiego, zamieszkaly w swym majątku Powidoki byl nękany przez urządnika do specjalnych poruczen Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Cesarstwa Rosyjskiego Czirikowa, gdyž pomagal - wbrew przepisom i polityce caratu - utrzymač się w �stanie dworzari- skim� zbiednialej szlachcie polskiej z Wilenszczyzny, wystawiając z wlasnej
296

inicjatywy swtadectwa wielu poiskim rodzinom, ktörym ulatwil w ten sposob zachowanie praw obywatelskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 1219).
W 1895 roku sąd okręgowy powiatu czelabinskiego w gubemi orenburskiej zwracai się do Wileriskiej Szlacheckiej Deputacji Wywodowej z zapytaniem, czy w jej zbiorach znajdują się dane potwierdzające przynaležnošč Bolestawa Tymiriskiego do szlachty powiatu trockiego. Z Wilna odpisano, ¿e takowych dokumentöw nie odnaleziono (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 1466). Z tego wynika, že caratowi udalo się mimo wszystko, stosując metodę szykan administracyjnych, zepchnąč kilka gaięzi tego starožytnego rodu polskiego do szeregu tzw. , jedno- dworcow�, czyti chlopow.
TYNKHAUZ (Tinkchausas) herbu Topor. Zamieszkiwali w powiatach lidzkim i brasiawskim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 7, 11, 707,1622).
TYPOLT (Tipoltas) herbu Lilia. Ich rodowe dziedziny znajdowaly się w gubemi witebskiej (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 667).
TYR (Tiriüs). Zamieszkiwali w Wilnie i w gubemi kowienskiej (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 418, 854 oraz f. 391, z. 4, nr 3152).
TYRKSZLEWICZ (Tirkslevičius) herbu Š!epowron. Dziedziczyli majątki na Wilenszczyznie i Žmudzi (powiat teiszewski).
TYSZCZENKO (Tiščenka) herbu Trzaska. Znani byli w Wielkim Księ- stwie Litewskim od XVII wieku.
TYSZKA (Tiška) herbu Trzaska. Miejscem ich osiedlenia byl powiat oszmianski (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2563, s. 82).
TYSZKIEWICZ (Tiškevičius) herbu Leliwa. Przez wieki posiadali dobra w powiecie oszmianskim, Za protoplastę rodu w oficjalnej genealogii z 1821 roku podany zostal Andrzej Tyszkiewicz, ktöry mial syna Zygmunta, wnukow Jana i Samuela, prawnuköw Wladyslawa i Pawla, praprawnuköw Jerzego An- drzeja, Benedykta i Jerzego. Spošrod žyjących wöwczas Tyszkiewiczöw wy- mieniono: Samuela, Wlodzimierza, Franciszka i Karoia (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 762).
5 listopada 1569 roku Zygmunt August nadal wojewodzie podlaskiemu Ba- zylemu (Wasylowi) Tyszkiewiczowi tytul hrabiego. Pisząc o przodkach woje- wody, monarchą zaznaczai, iž �z dawnych czasöw slawnie i męžnie hospodarom swym shižyli, a od początku familii swej zacne i wielkie męstwa czyntąc i woj- ska wodząc, nieprzyjaciol hospodaröw swych pothimiü i gardla swe na shižbach kladli, i w radziech będąc powinnosci swej nie opuszczali. Za ktore godne i po- žyteczne služby niejeden z domu tego znaczną pamiątką od panöw swych upo- šledzon nie byl, až do osoby samego wojewody podlaskiego pana Wasyla Tysz- kiewicza, ktörego takžežmy doznawszy wiary i statecznošci w shizbach naszych i Rzeczypospolitej i pracowitych a nakladnych staran w tych wszystkich spra-
297

wach, ktore mu kiedykolwiek od nas zlecone byly�. Jako rodzinny herb Tysz- kiewiczow potwierdzU krol LeHwę. Stwierdzil rowniez, is majątkami rodowymi przyporządkowanymi do tytulu hrabiowskiego będą odtąd Lohojsk i Berdyczdw (AWAK, t. XXXVI, s. 168-169}.
Adam Tyszkiewicz w 1591 roku byl wojtem trockini. Dymitr Skumin Tysz* kiewicz, marszalek krolewski, starosta minski, �pisarz zamkow i wlosci ukrain- nych ruskich�, wzmiankowany jest wielokrotnie w žrodlach z roku 1592 i 1595. W tym czasie odnotowany zostal rowniez Krzysztof Tyszkiewicz, �ziemianin hospodarski" z powiatu trockiego.
W 1623 roku Aleksander Tyszkiewicz byl komisarzem krolewskim i potoc- kim sędzią ztetnskim, Michal zas Tyszkiewicz - takže komisarzem krolewskim i polockim pisarzem ziemskim. Stanisfaw z Lohojska Tyszkiewicz w 1629 zostal deputatėm Trybunatu Litewskiego od wojewodztwa kijowskiego (VL, t. Ill, s. 322). Krzysztof Tyszkiewicz w 1652 roku byl podwojewodzym trockim. Pius hrabia Tyszkiewicz byl prezesem skarbu midski ego latem 1812 roku po wy- zwoleniu tych terenow spod okupacji carskiej i sprzyjal Francuzom, mając na- dzieję, že pomogąoni odbudowac panstwo polskie w granicach z 1772 roku.
O Tyszkiewiczach infomiują nie tylko zrbdla polskie, litewskie, bialoruskie, ale takže węgierskie, niemieckie i rosyjskie. Stefan graf von Szydlow-Szydlowski oraz Nikolaus Ritter von Pastinszky w dziele Der poinische und litauische Hocha- del (s. 97) pisali np.: �Tyszkiewicz herbu Leliwa. Od 1413 we Lwowie, na Litwie. Od 1569 polscy hrabiowie. W 1861 i 1862 tytul hrabiowski potwierdzony w Rosji, w 1871 - w Saksonii, w 1893 - w Austrii. 28 senatorow�.
Carl Arvid von Klingspor i A. M. Hildebrandt (Baltisches Wappenbuck,
s. 94) okrešlali Tyszkiewiczow jako Alter polnischer Adel-Auch in Preussen bluehend (starožytna szlachta polska, kwitnąca takže w Prusach). Dolgorukow, pisząc o rosyjskich Tyszkiewiczach, powtorzyl legendę rodzinną o rzekomym przybyciu przodka tego rodu z Wloch. �Tyszkiewiczy. Wyjechali iz Italii. Na- zwanije priniali iz Kniazestwa Tuszkanskogo, kotoryj prozywaisia Tuszko. Ich- že rod nachoditsia i w Polsze, kuda oni wyjechali iz Italii� {Rodoslownaja biiga,
t. II, s. 390).
TYSZKO (Tiškas) herbu Ostoja. Posiadali dobra ziemskie na Wilensz- czyžnie (CPAHL, i 391, z. 1, nr 1468),
TYTČW (Titovas) herbu Giejsz. Zamieszkiwali od wiekbw na Litwie. W Rosji nazywali się Titow i zapisali się chiubnie w dziejach tego kraju.
TYZENHAUS (Tizenchausas) herbu Bawoi. Okolo 1150 roku przybyli z Niemiec do Inflant. Przez caly XVII wiek i p6žniej slynąli jako polscy patrioci, zashiženi dla obronnošci i gospodarki Rzeczypospolitej, O dziejach tego rodu napisano wiele wnikliwych i powszechnie dostępnych monografii.
298

UCHACZ (Uchačius) herbu Jastrzębiec. W žrodlach archiwalnych notowa- ni byli od okolo 1550 roku.
UCIANSKI (Utenis) herbu Belty i Zlotą Chorągiew. Dziedziczyli dobra ztemskie na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 18,707).
UDOWICZ (Udavičius) herbu Naięcz. Od wieköw zamieszkiwali na LL �ie (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 213).
UGINTOWICZ (Ugintavičius) herbu Strzemię. Miejscem ich osiedlenia by! powiat rosienski.
UHUK (Uglikas) herbu Uhiik. Od XVI wieku zamieszkiwali na ziemi wolkowyskiej i miriskiej.
UJEJSK1 (Ujejskis) herbu Gryf, Grzymala, Nowina, Pogonia Polska, Šre- niawa, Topacz. Stanislaw i Jan Ujejscy 28 kwietnia 1633 r. podpisali uchwatę zjazdu szlachty powiatu czchowsk�tego (Akta sejmikowe wojewodztwa krakow- skiego, t. II, s. 171). Ujejscy znani byli tež na Kresach z udzialu w ziywach po- wstanczych.
UKRYN (Ukrinas) herbu Lubicz. Ich majątki rodowe znajdowaly šią przede wszystkim w powiecie szawelskim. Pomniejsze dobra mieli röwniez w innych powiatach na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1346).
ULAN-MALUSZYCKI (Ulanas-Maluiaitis) herbu Stofowe Nözki. Dzie- d2tczyli dobra ziemskie na V/ilenszczyznte (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 6).
ULANOWSKI vel ULANOWSKI (Ulanauskas) herbu Jastrzębiec, Ogori- czyk i Sulima. Bartosz Paprocki pisai o Sulimczykach: �Ulanowscy w Wielkiej Polszcze dom starodawny, z ktbrych Jana wspomina Przyluski kasztelanem ro- gozinskim w r. 1433�. Stanislaw z Ulanowic zamieszkaly w powiecie siennen- skim, užywający herbow Zarazy i Nagorę, wzmiankowany jest przez ¿rodla pisane w r. 1428 (W. Semkowicz, Wywody sziaehectwa, nr 97). Jerzy Ulanowski 3 czerwca 1606 r. podpisal �protestację� kola secesjonistöw sejmiku nadzwy- czajnego wojewödztw poznahskiego i kaliskiego w Šrodzie (Akta sejmikowe woj. poznariskiego i kaliskiego, cz. 1, s. 301. Stanislaw Ulanowski podpisal I V 1619 ucliwalę szlachty wojewodztwa krakowskiego �na okazowaniu� pod Kazimierzem.
Ulanowscy w XIX wieku posiadali dobra Anciuny w powiecie wileiiskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 40). Na Kresach Ulanowscy byli spokrewnieni
299

z Wojnickimi, Wilericzycatni, Korzeniewskimi, Prachowskimi, Kazanowiczami, Bųjkami, Mickiewiczami, Želenskimi. (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 70, s. 59-60), W 1845 r. heroldia wilsriska odnotowala w powiecie lidzkim szlachcicow Jozefą, Stefana, Karo 1 a, Michata, Wincentego, Bartlomieja, Teodora, Franciszka, Feliksą, Macieja, Aleksandra i innych Ulanowskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 20, s. 12-13). W 1860 r. heroldia vvilenska zarejestrowala w powiecie lidzkim Anto- niego i Stefana Ulanowskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 77, s. 10). W 1865 r. Ni- kodem Piotr UIanowski z powiatu oszmianskiego zostai potwierdzony jako ro- dowity szlachcic przez heroldię wilenską (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 3560).
Jako ciekawostkę možna podaė, že rosyjski rod szlachecki Uljanowow užy- wal polskiego herbu Jastrzębiec, co mogtoby byč pošrednim šwiadectwem pol- skich powinowactw į tej rodziny (por. A. Lakier, Russkaja gieraldika, t. II, s. 470). Niektorzy rosyjscy heraldycy przypuszczają, že nie tylko Uljanowowie, ale i Ulanowowie (z tego rodu wywodzi się šwiatowej slawy tancerka baletu Halina Ulanowa) pochodzą od potskich Ulanowskich.
ULEWICZ (Ulevičius) herbu Sokola. W žrodlach archiwalnych notowani byli od polowy XVI wieku.
ULlNSKI vėl ULENSKI (Ulinskas) herbu Pobog. Od XVII wieku za- mieszkiwali m.in. w powiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 145).
ULKIEWICZ (Ulkevičius) herbu Dolęga. Znani byli od wiekow na Wi- lenszczyžnie.
ULANOVVICZ (UJanovičius) herbu Sulima. Zostali potwierdzeni jako ro- dowita szlachta przez Minskie Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich m.in. 31 grudnia 1802 roku (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 391, z. 2, nr 2).
UEANOVVSKl (Ulanauskas) herbu Sulima (por. haslo: Ulanowski). W 1799 r. zostali wpisani do pienvszej klasy ksiąg szlachty guberni litew- skiej przez heroldię wilenską (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 12, s. 28),
ULASZESVICZ vėl ULASIEWICZ (Ulasevičius) herbu Rawicz. Posiadali majątki w powiatach wolkowyskim, grodziehskim i oszmianskim. Ich szlachecką rodowitošč potwierdzilo Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich w Minsku 19 stycznia 1816 roku (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3).
UMIASTOWSKI (Umiastauskas) herbu Roch. Wywod familit urodzonych Umias(OH>skich z 7 grudnia 1798 r. stwierdzal; �Ta familia wysoko przed unią Korony Polskiej z Wie!kim Xięstwem Litewskim wprzod w Koronie Poiskiej w Xięstwie Mazowieckim ziemi warszawskiej, z dobr Klimonta pisząca się, od dobr Umiastowa, w tejže ziemi warszawskiej ležących, Umiastowskich nazwi- sko wzięla, a po zlączeniu się Polski z Litwą w W. X. Lit. w rožnych woje- wodztwach, ziemiach i powiatach, a niektorzy z nich w Xięstwie Inflanckim, wprzod do Polski, potem do Szwecyi, a teraz do Imperium Rossyjskiego naležą-
300

cym, dziedziczne wieczystc dobra od lat wielu posiadając, na ushigach krajo- wych, tak cywilnych, jako tež wojskowych rožnemi urzędami i rangam j woj- skowemi zaszczycona byia (...).
W roku 1653 Jan Kazimiera Umiastowski, podkomomy woj. brzeskiego, sekretarz krola poiskiego, marszalkiem by! sejmowym. Jan Umiastowski dobra Dokszniany i Jurkowlany w powiecie oszmianskim ležące (1583), a w Xiąstwie Inflanckim majętnošč Wauxn-Moyzen pod Rewlem, Wankiel-Moyzen pod Helmeyem (1615) posiadal. Osobno [posiadal] majętnošč Szlukum w powiecie mariemburskim�.
W 1798 roku Umiastowscy uznani zostali przez heraldic vvilenską za ,,ro- dotvitą į starožytną szlachtę polską� gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 191-197).
UMINSK1 (Uminskas) herbu Cholewa. Starožytną rodzina polska. Od 1672 r. posiadala dobra Manulki w wojewodztwie witebskim. Uminscy osiedleni byli tež na Wilenszczyznie. W 1811 r. heroldia wilenska potwierdzila starožytną rodowitosc tej familii, wpisując ją do pierwszej cząšci ksiąg szlachty guberni litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 202-203).
UNDEROWICZ (Underovičius) herbu Nabram vėl Waldorff. Miejscem ich osiedienia byt powiat rosieriski.
URANOWICZ (Uranovičius) herbu Chorągwie Kmitow. Znani byli w Maio- polsce Wschodniej. Pi sal o nich Sylwester Korwin-Kruczkowski w ksiąžce Poczet Polakow wyniesionych do godnošci szlacheckiej przez monarchow ausiriackich (Lwdw 1935, s. 53),
URBANOW1CZ (Urbanavičius) herbu Labędž. Niektorzy z nich uzywali tež herbu Leliwa (CPAHL, f, 391, z. I, nr 1051, s, 40 43). Urbanowiczowie zamieszkiwali w powiatach lidzkim, oszmianskim, wilehskim, upickim, wilko- mierskim, witebskim, smoleiiskim i innych. Zakorzenient i wplywowi byli takže w paristwie rosyjskim, gdzie rowniei pieczątowali się godlem Labądž, ale nieco odmiennym.
�Jan Urbanowicz z Berezowa Berezowski swem i Jana, i drugiego Jana, Grzegorza, Jakuba, Jana, Michala, Piotrą Urbanowiczow, w drodze bądących, imieniem� podpisal 5 VI 1767 akt konfcderacji ziemian halickich w obronie wiary katolickicj i catošci ojczyzny.
W 1801 r. heroldia wilenska uznala ten r6d za �rodowitą i starožytną szlachtą polską, wpisując go do pierwszej częšci ksiąg genealogicznych gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1468, s. 200-201, 206-207 i in.). Urbanowiczowie, licznie osiedleni w powiecie lidzkim, spokrewnieni byli z Cybulskimi. Jurewiczami, Lukaszewiczami, Jankowskimi, Wilkiewiczami, Kadziewiczami (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 70, s. 60).
URMANOWICZ (Urmanavicius) herbu Grzymala. Ich dziedziczne mająt- ki znajdowaiy šią w powiecie szawelskim.
301

URNIAŽ (Urnezas) herbu Janina. W 1624 r. Wojciech Ūmiai nabyJ dobra Umiažewicze w Księstwįe Žmudzkim. Požniej przedstawiciele tej rodziny za- mieszkiwali rdwniež w innych dzielnicach VVielkiego Ksiąstwa Litewskiego. W 1835 r. Umiažowie wpisani zostali do szostej częsci ksiąg szlachty gubemi vvilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 51-54).
URNIAŽEWICZ (Urniaževičius) herbu Haki. W žrodlach archiwalnych notowaui byli od XVII wieku.
URNIK (Urnikas) herbu Leszczyc. Miejscem ich osiedlenia byl powiat szawelski.
URNlKOWICZ (Urnikavičius) herbu Brog. Posiadali dobra ziemskie w po- wiecie telszewskim.
URSYN-KORNILOWICZ (Ursynas-Karnilavičius) herbu Rawicz. Znani byli w Wielkim Księstwie Litewskim od początku XVI wieku.
IJRSYN-N1EMCEVV1CZ (Ursynas-Nemcevičius) herbu Rawicz. W ak- tach urzędowych notowani byli od okoto 1500 roku,
URUSKI (Uruskis) herbu Sas. Waleczny rod pochodzący z Polski poiu- dn*owo-wschodniej.
USSAKOWSKl (Usakauskas) herbu Drogomir i Sas. Początkowo posiadali Giehvany i Krzeszniszki w wojewddztwie wileriskim, požniej rnieszkali w zasciankach w parafii pobojskiej. Mieli r6wniež majątki w powiatach lidzkim, wileriskim i wilkomierskim (CPAHL, f- 391, z. 1, nr 1051, s. 49-50). W 1819 r, zostali uznani przez heroldię wilenską za �rodowitą i starožytną, szlachtę polską� i wpisani do pierwszej klasy ksiąg genealogicznych gubemt ]itewsko-wi!ehsktej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 304-305, 308-309).
USSItOWICZ (Usilavičius) herbu Syrokomla. Pisali siį �z Ossolinskich�, Dziedziczyli folwark Poobiele w powiecie wilkomierskim oraz drobne posiadto- šci w powiatach trockim, oszmianskim i in. (por tež haslo: Ušcilowicz). 16 grudnia 1819 r. zostali uznani przez heroldię wilehską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 302-303).
USZACKI (Ušackas) herbu Lis i Junosza. Poiska encyklopedia szlachecka (t. XII, s. 64) informuje o Uszackich herbu Junosza odm., od okoto 1500 roku znanych w wojew6dztwach smolehskim, witebskim i sandomierskim. Herb ten opisywany byl w sposob następujący: �W polu czerwonem - na zielonej mura- wie - baran srebmy w prawo z bokiem pokrwawionym; nad nim pot srebmej podkoivy i strzala želežcem na dėt, u gory opierzona i rozdarta. Nad helmem w koronie pięė pior strusich� (ibidem, t, III, s. 493).
Przekazy archiwalne przekonują takže o tym, že mieszkający na Litwie Uszaccy užywali herbu Lis. Drzewo genealogiczne jednej z gatęzj tego rodu,
302

sporządzone w heroldii wilenskiej w 1905 roku, przedstawia dzieje ošrniu po- kolen (56 osob plci męskiej) linii dziedziczącej od XVII wieku dobra Malkowo, a następnie Zarojšcie w wojewodztwie wilcnskim.
Uszaccy potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldię wilenską w latach 1819, 1840, 1844, 1850, 1852, 1873 i przez petersburski Senai Rządzą- cy w latach 1851, 1903, 1905 (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 223).
USZAK (Ušakas) herbu Drogomir. Na Wolyniu i Polesiu uzywali godta Natęcz. Znani byli od 1480 r. Wywodzili się z Nowogrbdczyzny (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1143). Zaraieszkiwali przede wszystkim w powiecie oszmiah- skim. Uzywali przydomkow Kulikowski i Kumskj. W powiecie grodzienskim zwani byli tež Uszakowskimi. Od nich pochodzili zapewne rosyjscy Uszako- wowie, w tyvn wybitny admiral Teodor Uszakow (1744-1817), tworca potęgt Rosjt na morzu; Dymitr Uszakow (1873-1942), wybitny lingwista, autor dzicla Tolkowyj siowar russkogo jazyka (t. UV, 1934-1940) i wielu innych fundamental nych prac.
USZPOLEWICZ vel UZPOLEW1CZ (Užpalevičius) herbu Nowina. Miejscem ich osiedlenia byi powiat wilkomierski.
USZYNSKI (Ušinskas) herbu Lubicz i Pobog. Liczme zamieszkiwali ongiš w wojewddztwie witebsklm (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 609, 667, 1816). Kasper Niesiecki (Herban, poiski, t. IX, s. 207) podawat o nich: �Uszynski herbu Lubicz, inni ich chcą miec herbu Pobog, w podlaskiem wojewodztwie. Floryana z Uszy Uszynskiego, zmarlego w r. 1624 czytatem rtagrobek w Mszczonowie. Piotr, ku- stosz hicki w r. 1628, a potem dziekan w roku 1648. Stanislaw, dziekan hicki, 1624 r. szczegolniej dobroczynny na kollegium nasze brzeskie; za biskupa luckie- go byl na synodzie piotrkowskim prowincyalnym. Jan, scholastyk tucki, 1648 podpisal pačia conventa Jana Kazimierza krola. Jan i Mikolaj w Rawskiem 1628�.
Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Poiski, t. II, s. 253) zanotowak �Uszynski Florian, z Uszy w Podlaskiem, zmariy 1624 roku� - pochowany w Mszczonowie. Spis szfachty Krolestwa Polskiego (s, 263) zawiera informacje o Uszynskich herbu Lubicz. Ignacy Kapica Milew- ski (Herbarz, s. 437) pisat zaš: �Dom Uszynskich herbu Lubicz. Dobra zwane Usza w ziemi drohickiej, a Uszyhskie w ziemi bielskiej� - gdzie Uszynscy znani byli jeszcze przed 1510 r.
Pan Andrzej Uszynski wymieniany jest w księgach wydatkow skarbowych Wielkiego Ksipstwa Litewskiego z lat 1506-1511 (Russkaja Isioriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 686). Bartlomiej, Jan, Maciej, Mikolaj, Pawet, Piotr Racibor z Uszy Uszynscy herbu Pobog odnotowani zostalj w drohiczyhskich księgach ziemskich 15 wrzesnia 1550 r. Szymon Uszynski, poddany 2iemianina Kaspara Kieipsza, wspomniany zostai w 1585 r. w księgach grodzkich miasta Upity jako ofiara zbrojnego napadu {A WAK, t. XXVI, s. 5-6). Jan Uszynski by! trockim pieczętarzem grodzkim w 1589 r. (AWAK, t. XXX, s. 22). limy Jan Uszynski, drobny szlachcic, miemiczy sędziego ziemskiego wilenskiego Jana Oscika, figu- ruje w zapisach archiwalnych zroku 1596.
303

25 czerwca 1593 roku pañi Dorota Uszyñska, z domu Tworowska, poprosita
0 zapisanie w wileúskich księgach grodzkich testamentu jej męža. Oto tekst tego dokumentu: �Ja, Stanislaw Szczęsnowicz Uszynski, ziemianin hospodarski po* wiatu wileñskiego, oznąjmuję tym testamentem moim i tą wolą moją ostateczną wszystkim wobec i každemu z osobna, iž ja bądąc natenczas od Pana Boga ogniem nawiedzony przez ztego czlowieka na zdrowiu i na cíele moim, tak na wszystkiej majętnošci mojej przez ogieñ spalony i uszkodzony od ziemianina tegož powiatu wiieñskiego Stanislawa Píotrowicza Chądzynskiego. Mając on z dawnyeh czasów przeciwko mnie i matžonce mojej waáó i nienawisé wielką z synami swoimi, jed- nakže rozumiejąc to, iž žyw byč nie mogę, ale będąc przy dobrym rozumie i na pamięci zdrowej tnvając przez godzin kilka, umyšlilem ten testament mój i tę wo!ą moją ostateczną naprędce (...)■
Oznąjmuję, iž dom nasz wspólny, ktoryšmy bylišmy spólnie kupili z zoną swą panią Dorotą Janowną Tworowszczanką w miešcie wilenskim, na który dom nasz list z inszymi listami pogorzeli i wszystka majętnošc nasza. Tak, iž się žadnej majętnošci od mala do wielka nie nie ostafo. A tak ja, znając i pamiętąjąc na uezeiwe zachowanie i poslugi malžonki mojej milej i od niej przeciwko sobie wielką milosé i ¿yczliwosé mafžeiiską, naprzód polecam Panų Bogu Wszechmo- gącemu duszę moją, a ciaio moje pochowac ma malžonka moja w Wiinie u šw. Jana, a tej malžonce mojej milej paniej Dorocie Janownie Tworawszczance ten dom zwyž mianowany z calym budowaniem i ze wszelakim sprzętem domowym, co- kolwiek w nim jest od mala do wielka, jej samej na wiecznosc zapisuję i tym listem moim na wiecznosc postępuję� {AWAK, t. XX, s. 89-90).
Po šmierci pañi Uszyñskiej wspomniany dom mial przejšc na wlasnosó syna pañstwa Uszynskich - Stanislawa, Jako Éwiadkowie przyložyli swe pieczęcie
1 ztožyli podpisy na testamencie zaeni szlachcice podwilenscy: Mateusz Cybuiski, Bartlomiej Krzyžanowski, Daniel Okmiñski, Stanislaw Chrzanowski i oczywiscie sam pan Stanislaw Uszynski.
W memoriale króla Wladystawa IV z wiosny 1644 r. wspomniany zostat ksiądz Piotr Uszynski, dziekan lucki, pleban kamienieckl. Jan, Stanislaw i Mi- koiaj Uszynscy w 1648 r. podpisali od województwa podlaskiego akt elekcji Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 112). Jan Pawel Uszynski, archidiaconus Laceo- riensis praepositus Mielnicensis, figuruje w aktach mielnickiego sądu grodzkie- go z 1662 roku {AV/AK, t. XXXIII, s. 536). W 1724 r. w kobrynskich aktach grodzkich odnotowano ksiądza Marcina Lukasza Uszyñskiego, kanonika tuckie- go (AWAK, t. VI, s. 432-433, 564). Antoni t Andrzej Uszynscy z ziemi bielskiej podpisali w 1764 roku elekcję ostatniego króla polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego {VL, t. VII, s. 128).
W Specyfikacyi niektörych wiolencji, jakie po röznych mieyscach ponoszą duchowni y ludzie religii grecko-ruskiey addiett, wpisanej w 1748 roku do chehnskich ksiąg grodzkich, czytamy: �Manastery drohickie wielkie co rok ponoszą aggrawaeye od ichmosciów xięžy jezuitów, a nayosobliwiey od ichmo- sciów panów studentów, z któremi xiądz Uszynski, komendarz tameczny, częste czyni inwazye y uciemięženia ludziom religii grecko-ruskiey non unitom, czy- niąc im ustawiczne przeszkody w nabozenstwach, zabraniąjąc takže procesji zwyezaynych, trudniąc pogrzeby umarlych y onych publicznie chowac [prze-
304

szkadzając] y tym podobnymi onych opprimit wiolencyami� {AWAK, t. XXVII, s. 347).
Do akt sądowych powiatu borysovvskiego w gubemi mitiskjej 17 grudnia 1802 roku wpisano takie oto ošvviadczenie; �Ja, Franciszek Uszynski, czynię \viadomo na potomne czasy komu o tem wiedzječ potrzeba będzie; tym motm dobrowo)nym wieczysto-zrzecznym zapisem danym bratu memu rodzonemu JW panų Jerzemu Uszynskiemu y služącym na to, iž co my, de super mianowani bracia Jerzy y Franciszek Uszynscy, będąc po dobrodzieju rodzicu naszym JP Pawle z gfowy dziada Walentego Uszynskiego niekwestyonowanymi dziedzi- cami dobr we wsi Uszy Maley y w Bematach Šrednich z poddatistwem w ziemi mieinickiey, a powiecie podlaskim ležących, ktoremį przez kilka lat po šmierci oyca dobrodzieja naszego Pawta Uszynskiego wspolnie wladalismy, a gdy z powodu niewygody o zachowanie zaszla trudnosč w rozdzieleniu się onemi na rowne częšci, tedy wszedlem w dobrowolną umowę z bratem moim Jerzym, ktory ustąpil mi w roku przesztym summę posagową žony swey Teresy z Do- brzahskich 5 tysięcy zlotych polskich, będącą u JW Marcina Oskierki, kasztela- na oszmianskiego, ubezpieczoną na folwarku jego Swadki zwanym w powiecie oszmianskim iežącym y przedal na ony prawo zastawne�.
Franciszek Uszynski zrzekal się więc wszelkich praw do odstąpionych bratu wsi dziedzicznycb i nakazal wpisaė swe postanowienie do oszmianskich ksiąg ziemskich w roku 1776. Wpis ten zostal powtorzony w 1802 r. - tym razem do ksiąg powiatu borysowskiego, co £wiadczyloby, že ta galąž Uszynskich osiedlila się jeszcze dalėj na wschodzie (Archiwum Narodowe Bįaiorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3335).
24 paždziemika 1819 r. beroldia wilenska potwierdzila rodov/itoič Andrze- ja, Jozefata Michala i Antoniego Bartlomieja Uszynskich, szlachcicow z powiatu trockiego (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 919, s. 63). Upicki marszaiek powiatowy donosil w paždziemiku 1829 roku do Deputacji Wywodowej Wilcnskiej; �Matn zaszczyt zawiadomič, že familii Uszynskich w xiędze rodoslownej powiatu upickiego nie ma zapisanej, ani tež o onych nie raa w aktach žadnej wiadomo- sci� (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3172). Zapis ten šwiadczy o tym, že wladze carskie chcialy rod Uszynskich zdegradowač do poziomu ,jednodworcow�.
Protokol sesji Deputacji Wywodowej Wilenskiej z 12 sierpnja 1838 r. stwierdzal: �Deputacja rozpatiywala dwie odezwy dowodcy Bielozierskiego Pieszego Pulku z daty 20 maja i 28 czenvca br. Przy pierwszej z nich przyslat dokumentą na szlachcchvo familii podoficera tegož pulku Aleksandra syna Romualda Uszynskiego stužące, mianowicie: l) prawo przedažne na kondycyą z dwoma wolnymi ludžmi Daržyszki zwaną, w powiecie wielonskim položoną, pana Tomasza Uszynskiego malžonkom Montwillom w dniu 23 kwietnia 1778 wydane, w ktorym przedający powiada, že owa kondycyą dostala mu się w spadku po ojcu Jacentym Janov/iczu Uszynskim; 2) mctiykę chrzestną Romualda syna Tomasza Uszynskiego, pod dniem 16 lutego 1786 przy kosciele rut- kowskim, w departamencie lomžynskim poiožonym zapisaną bez approbaty konsystorza; 3) šwiadectwo przez obywateli i szlachtę W. Księstwa Litevvskiego pod 8 Oktobra 1814 r. wydane o rodowitošci szlachetnej Romualda z ojca Tomasza, a dziada Jacentego Uszynskiego pochodzącego upewniające; 4) kopia
305

partykulama linii genealogicznej familii Uszynskich; 5) swiadectwo przez po- rucznika bytej shižby polskiej Pulawskiego Romualdowi į Janowi synom Toma- sza Uszyñskim pod datą 29 Nowembra 181 i r. wydane na to, že oni na cel przedstawienia do Depmacji zložyli u niego trzy sztuki dokumentów; 6) party- kulamą kopię ttumaczenia metryki chrzestnej Aleksandra syna Romualda Uszyñskiego. Prosil tedy, aby Deputacya o szlachectwie podoficera Uszyñskie- go zaopiniowala (...)■ W drugiej zaš odezwie prosi o pospiech w rozpatrzeniu dokumentów.
Z dziet szlacheckieh widaé, že chociaž familia Uszynskich, mianowicie Mateusz z synem Jakubem, syn Jakuba, wnuk Andrzeja, przez dekret 1804 lute- go 27 uznani za szlachtę, a zas Andrzej syn Jakuba Andrzejewicza z synami Józefatem Michalem i Antonim Barttomiejem, dwuimiennymi, dolączeni do tego dekretu przez rezolucyą 1819 Oktobra 24, lecz ani w dekrecie, ani tež w rezolucyj nie ma pomieszczonycb Romualda syna Tomasza, wnuka Jacentego, ani syna j ego Aleksandra Uszynskich. Postanowiono: przy zwróceniu przysla- nych dokumentów uwiadomié dovrodcę Bielozierskiego Pieszego Puiku, že te dokumentą nie odpowiadają przepisom, gdyž ani wladania przez przodków familii Uszynskich majątkami z poddanymi nie okazują, ani o stužbie ich stanowi szlacheckiemu odpowiedniej nie przekonywają, ani na koniec nie wyswiecają1 wjakíej klassie hidzi familia ta písala się, a przeto Deputacya žadnej opinii o rodowitoáci podoficera Uszyñskiego stanowié nie može� (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3172).
Duže gniazdo Uszynskich przez kilka stuleci istnialo w powiecie lepelskim w województwie witebskim. Wszyscy byli niezamožni, a więc i naraženi na ciosy losu. W 1822 i 1835 r heroldia grodzienska potwíerdzila rodowitosc Feliksą Piotrą Uszyñskiego, bylego drohiczyñskiego sędziego grodzkiego, wlasci- ciela dóbr Kąty i Dziatkowice w tymže powiecie w gubemi grodzieñskiej, oraz kilkunastu innych czlonków tego rodu (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 21; 201-202; 234). W 1857 r. Senat Rządzący w Petersburgu potwierdzil rodowitosc witebskiej galqzi rodu Uszynskich (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 1816, s. 65-66). Uszyñcy mieszkali tež na Podolu, gdzie uchodzili za starožytną sziachtę polską (Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju rodoslownuju knigu podolskoj gubemii, s. 137). Mieszkający na Kresach Uszyñscy spokrew- nieni byli z Mickiewiczami, Korkozowiczami, Frankowskimí, Kleczkowskimi, Ciechanowiczami, Mackiewiczami, Pofoñskimi.
USZYWLEWICZ (USivIeviCius) herbu Nowina. Znani byli od wiekdw na Litwie.
USCILOWICZ (Ustilavičius) herbu Syrokomla (por, tež hasío: Ussito- wicz). Pisali šią �z Ossoliñskich Uscitowiczowie� i mieszkali w dobrach Pobele w powiecie wilkomierskim, pózniej posiadali tež majątki w powiatach oszmiañ- skim, mozyrskim i innych. W 1819 r, uznani zostali przez heroldię wilenską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�. Wpisano ich do pierwszej cząšci ksiąg genealogicznych gubemi litewsko-wíleñskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 302-303).
306

USCINOWICZ (Ustinavičius) herbu Jastrzįbiec, Dawny röd szlachecki, dziedziczący m.in. dobra Sakowicze i Kiboty w powiecie trockini (CPAHL, f. 391, z 1, nr 1051, s. 56-57). Uscianowiczowie posiadali röwniez liczne zašcianki w okolicy Wilna i Wilkomierza (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 5, s. 518- 519).
Olechno Uscinowicz wyraieniany jest przez księgi wydatköw skarbowych Wielkiego Księstwa Litewskiego z lat 3506-151 1 (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 692). Lawryn UÄcinowicz, ataman kozaköw donskich, odno- towany zostai w przekazach archiwalnych z 1590 r. (.4rcheograficzeskij sbornik dokumentow, 1.1, s. 175).
Wywöd familii urodzonych Uscinowiczöw herbu Jastrząbiec z 10 X 1825 lokowal jedną z gatęzi tego dawnego rodu we wsiach Sakowicze i Kiboty w powiecie trockini. Na jego podstawie za starožytną szlachtę polską uznano Antoniego i Franctszka Uscinowiczow (CPAHL, f. 391, z, 1, tlr 1051, s, 56-57). Uscinowiczowie byli potwierdzani jako rodowita szlachta takže przez Zgroma- dzenie Deputatöw Szlacheckich w Minsku 6 sierpnia 1804, 6 wrzesnia 1850 oraz 20 iutego 1865 roku (Archiwum Narodowe Biaiorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 73, 4007).
UTENOSOWICZ (Utenys) herbu Hipocentaurus. Znani byli na Lirwie od XIV wieku.
UTKIEWICZ (Utkevičius) herbu Dotęga. Osiedieni byli w powiatach ro- sienskim i szawelskim.

UZIEMBLO (Uzemblas) herbu Sulima. Patriotyczna i zashižona w shižbie Rzeczypospolitej rodzina wilenska, pochodząca z Podlasia. Zamieszkafy tam Stanislaw Ūziemblo w roku 1697 podpisal akt elekcji krola Augusta II {VL, t. V, s. 455).
Na katnieniu nagrobnym Lucjana Uziembly, wybitnego polskiego dzialacza oswiatowego na Kresach, znajdującym się na Cmentarzu Bemardynöw Wilnie, czytamy: �Wskazania prawdy i wiedzy krzewiąc wsröd mlodziežy, nauczal, j ak mowę ojcöw szanowac i zglębiaė naležy.
3X 1858-25X11 1912
Chcesz byc czlowiekiem, miluj swiat bez względu czym cię darzy,
Ofiamy w sercu chowaj kwiat, choč Izy ei plyną z twarzy,
Stodž boi cierpiącym, slabych bron, nieš ulgą czamej doli,
A wowezas padnie na twą skron blask ludzkiej aureoli...
Bože, daj spokoj zmariego duszy,
A žywym mąrinosc bolešci�.

UZLOWSKI (Uzlattskas) herbu Lubicz i Top6r. Dziedziczyli majątki w wojewodztwie wilenskim.

UŽAM1EDZKI (Užamcdis) herbu Ulanicki. Miejscem ich osiedlenia byl powtat rosiehski.
307

UZEMCEWICZ (Uzemceviiius) herbu Rogala. Ich rtxiowe dziedziny znajdowafy siq na Zmudzi.

UZOCHOWSKì (Uzakauskas) herbu Pobóg. Mieszkali w Starych Tro- kach i okolicy. Pochodzili z ochrzczonych w 1742 r. Zydów neofitów. Zony wpìerwszyeh pokolenìach brali z Ziembeckich i Kozlowìckich. W 1812 r. Zo- stali uznani przez heroldi^ wilenskq. za szlacbtq i wpisani do ksìqg genealogicz- nych gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 204-205).

UZUMIEDZKI (Uzumiedys) herbu Rogala, Ich rodowe posiad-tosci znaj- dowaly si$ w powiecie rosSeAskim (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 215).

john1 — Mon, 07 Feb 2022 21:23:09 +0300

SZEMETULL vėl SZEMETULLO (Šemetulas) herbu Labędž. Dziedzi- czyli dobra ziemskie w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 707; f. 391, z. 8, nr 1444, 2443, 2577; f. 391, z. 4, nr 2949).
SZEMETYLLO (Šemetila) herbu Sas. Starožytna szlachta z wojewôdztwa trockiego.
SZEMIÀKO (Šemekas) herbu Labędž. Miejscem ich osiedlenia byl powiat lidzki.
SZEMIOT (Šemeta) herbu Labędž odm. Zamieszkiwali przewaznie w powiecie wilkomierskim. Posiadali takže dobra Szawlany i Womiany na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2947). Heroldia wilenska w 1819 roku zatwierdzila wywôd szlachecki Szemiotôw herbu Labędž, wskazujących jako protoplastę rodu Melchiora, w XVI stuleciu wlaâciciela majątk6w Dziewiaitôw i Perkalė. Wywôd obejmowal dzieje siedmiu pokoleh (21 osôb plci męskiej) tej rodziny (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 659).
Pan Szemiot odnotowany zostal w zapisie do Metryki litewskiej przed ro- kiem 1483 (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 298). �Jan Szemyoth, z woyewodsthwa nowagrôdzkiego, ręką swą� podpisal wyrok sądu giôwnego na sesji odbytej w Oszmianie 22 V 1591 roku (Lietuvos vyriausiojo teismo sprendimai, s. 89). Stanislaw Szemiot w roku 1673 byl shicbaczem wydzialu fizykt Akademii Wilenskiej. W 1838 roku Mohylewskie Zgromadzenie Szlacheckie potwierdzilo rodowitosc Jana Stefanowicza i Jana Mikolajewicza Szemiotôw (CPAHL, f. 391, z. 7, nr633).
SZENFER (Šenferius) herbu Szaszkiewicz. Dziedziczyli majątki w po- wiatach upickim i wîlkomierskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 2, nr 1192, 753, 726, 404).
SZEPTYCKI (Šeptickas) herbu Dolęga i Korczak odm. Znakomity rod sta- ropolski, zaslužony takže dla narodu ukrainskiego. Kazimiera Szeptyckî, skarbnik gostyhski, oraz Aleksander Szeptyckî podpisali w 1697 roku od wojewôdztwa mskiego elekcję krola Augusta II (VL, t. V, s. 436). �Athanazy na Szeptycach Szeptyckî, z woli Božej laski i Stolice Šwiętej Apostolskiej arcybiskup metropolitą
207

catej Rusi, biskup lwowski, halicki i Kamienca Podolskiego, arcbimandiyla kijow- sko-pieczerski i unichowski etc.�, tyl w potowie XVIII wieku.
SZEREMET vel SZEREMIETIEW (Šeremetas) herbu wlasnego. Ome- lian Szyramet byi tawnikiem polockim w 1645 roku. Szeremietiewowie posia- dali dobra Hotynka w powiecie bobrujskim na Minszczyznie (Spis žiemiai min- skiej gubemi, s. 127).
SZERENOS (Šerėnas) herbu Jastrzębiec. Posiadali majątki w powiecie oszmiahskim na Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 620, 994).
SZERNOWICZ (Šernavičius) herbu Lubicz. Znani byli w Wielkim Księ- stwie Litewskim od XVI wieku,
SZERSZEN (Širše). Zapewne uzywali herbu Boncza. Miejscem ich osie- dlenia by! powiat dzisnenski.
SZERSZNOWICZ vel SZERSZNIEWICZ (Šeršnavičius) herbu Gulden- balk von Hoi. Ich rodowe posiadiosci znajdowaiy sie w powiecie brzeskim.
SZERYPP (Šeripas) herbu Lubicz. Znani byli od wiekow na Wilenszczyz- nie (CPAHL, f. 391. z. I. nr 764,994).
SZETKIEWICZ (Šetkevičius) herbu Dolęga. Zamieszkiwali w powiatach wilenskim j wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2).
SZEWCOWICZ (Ševcovičius) herbu Lubowla. W zrodlach archiwalnych notowani byli od okolo 1400 roku.
SZKIDZII'JSKI (Škidinskas) herbu Kietiicz. Ich dobra rodowe znajdowaly się na Žmudzi.
SZKLAREWICZ (Šklarevičius) herbu Košciesza. Znani byli w Wielkim Ksi^stwie Litewskim od XVII wieku.
SZKLENNIK (Šklenikas) herbu Lodzia. Mieli majątki w powiatach bra- stawskim, wilejskim, borysowskim, wilenskim i minskim.
SZKODA (Škodas) herbu Szkoda. Notowani byli w zrodlach jako szlachta zamieszkala w powiatach oszmiatiskim i nowogrodzkim.
SZLACHTA (Šlėkta) herbu Nowina. Znani byli w Wilnie od XVII wieku.
SZLAPOWICZ (Šlapavičius) herbu Jacyna. Ci zamieszkiwali na Litwie. Szlapowiczowie herbu Mora dziedziezyli natomiast majątki w Księstwie Žmudzkim.
208

SZLENCEWICZ (Šlenčevicius) herbu Wieniawa. Miejscem ich osiedlenia byl powiat telszewski.
SZLUPOWICZ (Šliupąvicius) herbu Jarząbek. Ich dobra rodowe znajdowaiy się w powiecie szawelskim.
SZMÄGIEWICZ vel SMAGIEW1CZ vel SMAJGIEWICZ (Šmagevič- ius) herbu Grzymata. Dziedziczyli posiadlošci w powiecie witkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2),
SZMAGROWICZ (Šmagrovičius) herbu Zagloba. Od wickow osiedleni byli na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZMATOWICZ (Šmatavičius) herbu Cholewa i Lubicz. Zamieszkiwaii na Wilenszczyznie (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1690).
SZMÜRLO (Šmurlas) herbu Rawicz, Wywodzili się z ziemi drohiczynskiej na Podlasiu, skąd przeniešli šią na Wilehszczyzn^. Z tej rodziny pochodzii Enge- niusz Szmurio (1853-1934), znakomity historyk, od 1888 roku profesor uniwersy- tetu w Petersburgs od 1903 - w Dorpacie, od 1924 - w Pradze. Sposröd jego Hcz- nych dziel pošwięconych dziejom Rosji za fundamentale uznawane są: Istorija Rossii 862' 1917 (Monachium 1922), Wwiedienije w russkoju istorijų (Praga 1924), Kurs russkoj istorii (3 tomy, Praga 1931-1935).
SZNABOWICZ (Šnabavlčius) herbu Szeptycki. Od wieköw znani byli na Li twie.
SZNARBACHOWSKI (Šnarbakauskas) herbu Szeptycki. Ich rodowe ma- jątki znajdowaiy się w wojewödztwie wilehskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1997).
SZOCHRODER (Šokrederis) herbu Sulima. Miejscem ich osiedlenia byl powiat rosienski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
SZOKAL-E1GIRD (Šokalys-Elgirdas) herbu Abdank. Mieli posiadlošci na Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 681),
SZOKALSKI (Šokalaskas) herbu Larysz. Zasfužony i siynny rod w Polsce i na Litwie, Opisališmy jego dzieje w ksiąžce W bezkresach Eurazji (Rzeszöw 1997, s. 317-320).
SZOLKOWICZ (Šalkavičius), Ich dobra rodowe znajdowaiy siį na Gro- dziens7.czyžnie i Wilenszczyznie. Jan Szolkowicz podpisal 24 marca 1773 roku uchwalę sejmiku grodzienskiego (AWAK, t. VII, s. 383).
SZOLKOWSKI (Šalkauskas) herbu Szeliga. Jedna z linii domu Szolkow- skich uzywafa herbu Dzieci Soso. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 283) podawai: �Szolkowski herbu Szeliga, ale xiąžyc bez krzyža noszą. Jan
209

Szolkowski, podczaszy wilenski, posel na seym 1662. Stanislaw, pisarz ziemski wilkomierski, pose! na konwokacyą 1696�. Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 275) informuje a Szolkowskich vel Szalkowskich herbu Szeliga z Szol- kowa w powiecie wilenskim (1550) oraz o tegož herbu Tatarach (chrzescija- nach) z wojewodztwa minskiego.
Wzmianki o reprezentantach tego rodu spotyka się rowniez w zrodlach ar- chiwalnych. Wsrod czlonkow bractwa sprzysiąžencow krakowskich, wspomnia- nych w dekrecie krola Jana Kazimierza z 22 stycznia 1661 roku, znajdowa! šią Joannes Szolkowski, Jan Szolkowski od wojewödztwa lączyckiego, Adam od Ksiąstwa Žmudzkiego, drugį Jan od szlachty ziemi chelmskiej, Boleslaw Szolkowski od wojewodztwa witebskiego podpisali w Warszawie w 1697 roku su- fragię kröla Augusta II. Stanislaw Szolkowski okolo 1700 roku byl witkomier- skim pisarzem ziemskim. Jak podawal Spis ziemian minskiej guberni (s. 62), Szolkowscy posiadali na Minszczyžnie zašcianek Wasiuki.
Wywödfamilii urodzonych Szolkowskich herbu Szeliga z 24 wrzesnia 1837 roku stwierdzal: �Familia Szolkowskich, užywająca herbu Szeliga, szczycąc šią od najdawniejszych czasöw dostojnošcią szlachecką i posiadaniem majątk6w ziemskich, na mocy dowoddw szlacheckich zyskala w 1801 roku maja 5 dnia Dekret wywodowyt w ktörym pokazany jest za wywodzącego šią Jerzy, syn Dominika, Szolkowski, ojciec proszących, a przez rezolucyą 1832 roku Decembra 21 dnia zakroczoną, dolączeni nowo narodzeni, jako to proszący: Ignacy i Ildefons, synowie Jerzego Szolkowskiego (...).
Hieran im Dominikowicz Szolkowski, wziąty za protoplastę do niniejszego wywodu, mial szesciu synow, jako to: Jozefą Boleslawa, Wincentego, Francisz- ka, Tomasza, Jana i Daniela, ktörzy po swym ojcu prawem naturalnej sukcessyi posiadali majątek ziemny Struyki zwany, w Xiąstwie Zmudzkim w powiecie pojurskim težący�, Bylo to okolo raku 1700. Z tych Daniel zostal na ojcowiznie; Jözef Boleslaw od krola Augusta II otrzymal w dozywocie dobra Osowiec Cerkiewny i Osowczyk Pusty w ekonomii mohylewskiej; reszta braci weszla nabyte natomiast z czasem drobne majątnošci razsiane po calej Žmudzi.
Werdykt heroldii wtlenskiej z 1837 roku postanawial: �Urodzonych Ignace- go i dwuimiennego Ildefonsą Wincentego Jerzewiczow Szolkowskich za rodo- witych i starožytnych dworzan uznajemy i onych do ksiągi dworzanskiej gubemi wilenskiej pierwszej cząsci zapisujemy�{CPAHL, f. 391, z. l,nr 1060, s. 53*54).
SZOLTM1R (Šoltmirius) herbu Podkowa. Ich rodowe majątki znajdowaly šią w powiatacb wilenskim i kowienskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1997).
SZOLUCHA vel SZELUCHA (Šelukas) herbu äwiat odm. vel Slizien. Zamieszkiwali w powiatach kobrynskim, wilenskim, lidzkim, grodziehskim i in. (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1977). Znani byli tež w Malopolsce i na Mazowszu, Andrzej Szehicha byl starostą kryczewskim w roku 1563.
Tomasz Šwiącki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osöb dawnej Potski, t. II, s. 171) zanotowal: �Szolucha herbu Šwiat z krzyžem. Teodor Ją- drzejewicz Szolucha 1585 roku w Mihskiem. Konstanty z Mihskiego podpisal elekcją Wtadyslawa IV�.
210

Szohichowie zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez Zgromadze* nie Deputatow Szlacheckich w Minsku w roku 1809 (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 37). Z nidi zapewne pochodzą slynni rosyj- scy Szolochowowie.
SZORC (Šorcas) herbu Mora, Južprzed 1333 rokiem znani byli w Prusach. Od XVI wieku notowani byli w Wilnie i na ziemi oszmianskiej,
SZORNEL vel SZORNEL SZORNOWSK1 (Šarnelis) herbu Dolęga. Wywod familii urodzonych Szornowskich Szomelow herbu Dolęga z 3 sierpnia 1832 roku oznajmial: �Przed narni, Ignacym hrabią Zabieltą, pelniącym urząd marszalka gubemskiego wilenskiego, dworu Jego Cesarskiej Mošci kameijun- krem i kawalerem, prezydującym, oraz deputatami z powiatdw, a mianowicie: z wilenskiego - Cezarym Sawickim, braslawskiego -Stanislawem Kamieniec- kim, trockiego - Jozefem Tahskim i oszmianskiego - Jakubern Rewkowskim, do przyjmowania i roztrząsania wywodow szlacheckich obranemi, zložony zostal wywod rodowitoSci starožytnej szlacheckiej familii urodzonych Szornowskich Szomelow przy prošbie przez ur. Alexandra, syna Kazimierza, Szomela podany, z ktorego się okazalo, že familia ta (...) užywa herbu Dolęga zwanego, že przodek tej familii Jerzy, syn J ana, Szomowski SzomeI, szczycąc šią z dawnych czasow dostojnošcią szlachecką, posiadal z mocy praw szlachcie dozwolonych ziemny majątek Wieszwiany zwany, w Xięstwie Žmudzkim položony, po ojcu Janie nah spadly, i mial splodzonego (z zoną JadwigąTrzeciakowną syna Daniela
Wyrazony Daniel, syn Jerzego, Szomowski SzomeI, nabywszy przez šią majątnošč SmiSgie, Ostajcie, Mitoszajcie, Sawzdrowiany i dalsze z poddanemi wtoscianami, takowe splodzonemu z zoną (Anną Milkontowną synowi Kazi- mierzowi testamentem w roku 1705 Juli 6 dnia czynionym, w sukcesyi zostawil (...). Kazimierz, syn Daniela, Szomowski SzomeI, že splodzil syna Jana, a ten, že zostawil po sobie sukcesorem syna Kazimierza, wyswiecilo prawo zrzeczne darowne na dobra Medyngiany Lunajcie od Jana Kazimierzewicza Szomow- skiego Szomela synowi swemu Kazimierzowi 1783 marca 24 wydane".
Dobra te Kazimierz SzomeI i zona jego Hiacynta Golkontowna w 1807 roku sprzedali Lękmvskim, Mieli syna Aleksandra, �Pomieniony Aleksander Szor- nowski Szomel wspolnie z zoną swą Tekią z familii Niemczewskich nabyl ma- jętnošč Poszatiya Montowtyszki zwaną z poddanymi� - w 1822 roku w powie- cie telszewskim.
�Na fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowoddw, rodowitosc szlachecką familii urodzonych Szornowskich Szomelow probujących, my, pel- niący urząd marszalka gubemskiego, i deputaci powiatowi, stosownie do przepi- s6w (...) familią urodzonych, a mianowicie wywodzących šią: Aleksandra, syna Kazimierza, wnuka Jana, prawnuka Kazimierza, praprawnuka Daniela Jerzewi- cza Szornowskiego Szomela z przodka Jana Szomowskiego Szornela za szlach- cica rodowitego uznajemy, oglaszamy i (...) do księgi szlacheckiej gubemi wi- lenskiej pierwszej klasy zapisujemy. Dzialo šią na sessyi Deputacyi Wywodowej Szlacheckiej Gubemi Wilenskiej w Wilnie" (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028, s. 30-31).
211

SZOSTAK (Šastakas) herbu Dąbrowa i Labędž. Michal Szostak wspo- mniany zostal w księgach grodu poznahskiego 23 czervvca 1430 roku (Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. IX, s. 226). Polska encyklopedia szlachecka {t. XI, s. 277) informuje o Szostakach herbu Dąbrowa, pochodzących z okolic Koina, oraz herbu Labędž - z powiatu wilenskiego, ochrzczonych Tatarach. Zcaląpewnošciąmožna jednak stwierdzič, že tylko częšč Szostak6w kresowych byla tzw. pocbodzenįa tatarskiego.
Przedstawiciele tego rodu petnili obieralne fuukcje publiczne w lokalnych spolecznošciach szfacheckich, a nawet poslowali na sejmy warszawskie, jak np. Antoni Szostak, rotmistrz lidzki, ktbry w 1764 roku podpisal od tegož powiatu akt warszawskiej konfederacji generalnej {VL, t. VII, s. 61),
Wywddfamilii urodzonych Szostakdw herbu Labędž z 17 sierpnia 1835 roku stwierdzal: �Familia urodzonych Szostak6w od niepamiętnyęh czasow będąc zaszczycona dostojnošcią stanu szlacheckiego, pelnila rožne w kraju urząda, a przez szczegolne zamilowanie dobra publicznego zyskala ufhošč i laskę mo- narchow polskich, a szacunek u wspolobywateli�,
Wzięty w wywodzie za protoplastę Hrehory Szostak, �ktory czyniąc zadošč uniwersalowi krolewskiemu i uchwale sejmikowej wojewodztwa polockiego, stawal jako szlachcic z majątku zastawnego Zarzecenic zwanego na obronę Rze- czypospolitej, jako tego dowiodl attestat w 1700 roku maja 2 dnia przez chorą- žego polockiego Niemirowicza Szczyta wydany (...). Tenze Hrebory Szostak, oprocz zastavmego, mial dziedziczny majątek Lutowo Sachnowszczyzna zwany, w wojewodztwie polockim ležący". Pozostawil on synow Jozefą ta i Gabryela, ktorzy dali początek dwu licznym liniom tego domu, znanytn požniej na Gro- dzienszczyznie i Wilenszczyžnie.
W 1835 roku Deputaeja Wywodowa Wilehska uznata za �aktualną szlachtę� i wpisala do pienvszej klasy ksiąg szlachty gubemi wileiiskiej Edwarda, Jozefą Mikolaja Wilhelma, Ottona Benedykta, Waleriana Leopoldą Jozefą Szostak6w zpowiatu zawtlejskiego, czyli šwięcianskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 164-165), W XIX wieku heroldie w Wilnie, Grodnie, Minsku i VVitebsku wielokrotnie potwierdzaly urzędowo starožytną polską rodowitoše rožnych od- galęzien tego szlacheckiego domu.
$ZOSTAKOWICZ (Šostakovičius) herbu nieznanego. Nazwisko to jest pochodne od staroslowianskiego imienia Szostak. Spotykane bylo często w XV wieku zarowno wšrod bojarstwa, jak tež wšrod mieszczan i chlopow Wielkiego K.sięstwa Litewskiego i Korony Polskiej.
Wedlug listy z 1528 roku w razie potrzeby wojennej szlachcic z Wasiliszek pan Mikolaj Szostakowicz mial stawic pięciu zbrojnych žotnierzy na koniach, to znaczy, že naležal do szlachty raczej zamožnej (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1513). Mikolaj Szostakowicz, �dworzanin hospodarski�, czyli krolevvski, byl w 1532 roku goncem krola polskiego Zygmunta do Moskwy (Sbornik matieriaiow otnosiaszczichsia k istorii Pa�ow Rady W. Kn. Litowsko- go, s. 170). Stefan Szostakowicz, szlachcic ziemi pinskiej, razem z Janem Do- stojewskim, Mikolajem Janem Stachowskim i innymi podpisal 13 marca 1660 roku postanowiextie sądu grodzkrego w Pinsku {AWAK, t. XVIII, s. 402).
212

W roku ]665 podczas wojny z Moskwą na Pinszczyžnie oficer chorągvvi tatarakiej (wchodzącej w skiad oddzialow poiskich) Gurski, �najechawszy gro- raadnie z czeladzią na folwark nazwany Wysockie do Dawygrodka. naležący dnia 20 Septembra, [gdzie] bydlo ze wsi Olszan spędzone poddanych zostawafo, wybiwszy y wyciąwszy wrota do obory, zabrali gdzie z przestrachu biaio- giowa na imię Maryann a Bobrowna Ratkowa Szostakowiczowa od strzelania umarta�. Komisja šledcza rowmez ustaiila, ¿e pani Szostakowiczowa, naležąca najprawdopodobniej do drobnej szlachty, �z przestrachu od strzelania przy tym gwaftownym nayšciu umarla� {AWAK, t. XXXIV, s. 398-399).
P. Szostakowicz z powiatu swi^cianskiego brat udzial w powstaniu listopa- dowym (por. K. Btelinski, Rok 1831 w powiecie zawilejskim, s. 128), Z tej ro- dziny pochodzil wybitny kompozytor XX wieku Dymitr Szostakowicz (1906- 1975).
SZOSTAKOWSKI (Šastakauskas) herbu Labędž. Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 171) mfonnuje tylko o Szostakowskich herbu Labędž, od 1500 roku notowanych we wsi Szostakowka w powiecie winnickim. Wywdd fatnilii urodzonych Szostakowskich herbu Labędz z 22 marca 1804 roku wyka- zywal, že w drugiej poiowie XVIII wieku rodzina weszla w posiadanie folwarku Fabianiszki Wysokie pod Wilnem, ktory otrzymala w wianie od swej rodziny Falicjanna Szostakowna, wychodząc za mąž za Jozefą Szostakowskiego.
Szostakowscy - wediug S. Dziadulewicza - pochodzili od bližej nieokreslo- nego Tatara imieniem Szostak (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 43). Prdcz Tata- row byli tež Szostakowscy Žydzi, užywający herbu Šwięczyc, a pochodzący z ochrzczonych w košctele tykocinskim 8 czerwca 1763 roku neofitdw.
Niekiedy spotyka się wzmianki o reprezentantach tego rodu w žrodlach ar- chiwalnych, z ktoiych možna np. się dowiedziec, že Maurycy Szostakowski w 1764 roku podpisal akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. VII, s. 66). Pochodzący z tej rodziny Jbzef oraz Antoni, Jan i Szymon Szostakowscy uznani zostali - zgodnie z dawną tradycją - za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� przez Deputację Wywodową Wilenską. Wpisano ich do drugiej klasy ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 92-93).
SZOSTKIEWICZ (Šostkevičius) herbu Waxman. Znani byli w Wielkim Ksiqstwie Litewskim od XVII wieku.
SZOTT vėl SCHOTT (Šotas) herbu nieznanego. , Jaku b Szott, nobilitowa- ny w i 790 roku� - pisat w III tomie Herbarza polskiego� Hipolit Stupnicki. Prawdopodobnie chodzi o drobnego niemieckiego szlachcica, ktory zostal czionkiem polskiego stanu rycerskiego, ale nie wiadomo, czy i jaki herb mu nadano. W koiicu XIX wieku Szottowie posiadali dobra Bombirowka i Dziemi- dowicze na Minszczyžnie (Spisok ziemlewladielcew minskoj gubernii, s. 64). Z tej rodziny pochodzili: Johann Georg Schott, Georg Balthasar Schott, Gaspar Schott � w XVI i XVII wieku dynastia zaslužonych dla niemieckiej kultury rau- zycznej wykonawcow i organizatorow ¿ycia artystycznego.
213

SZPAKOWSKI (Špakauskas) herbu Zadora. W Malopolsce i na Wotyniu pieczętowali się rowniez godtami Belina i Lubicz. Najliczniej zamieszkiwali w powiatach brastawskim, telszewskim i szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1394, 1395).
SZPOT (Špatas) herbu Labędž. Znani byli w Malopolsce Wschodniej.
SZPYRKOWICZ (Špirkovičius) herbu Pemas. idi dobra rodowe znajdo- waly się w powiatach poniewieskim i wtlkoraierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2, 1752).
SZTEYN vel STEIN (Šteinas) herbu Szteynen. Polska encyklopedia szla- checka (t. XI, z. 282) informuje o Szteynach nieznanego (autorom tego dziela) herbu, notowanych w powiecie orszahskim w ostatnich dziesięcioleciach XVIII wieku. Wywod familii urodzonego Sylwestra Szteyna herbu Szteynen podawal: �Roku 1804, miesiąca Febmaryi 17 dnia. Przed narni, Michalem hrabią Brzo- stowskim, marszalkiem guberhskim, Orderu Oria Bialego y Orderu Šwiętego Stanistawa kawalerem oraz sw. Jana Jerozolimskiego komandorem, prezydųją- cym, oraz deputatami ze wszystkich powiatow guberni litewsko-wilenskiej, do przyjmowania y roztrząsania wywodow szlacheckich obranymi, zložony zostal wywod rodowitosci starozytnej szlacheckiey familii urodzonego Sylwestra Szteyna (herbu Szteynen), przez ktbry gdy dowiedzionym zostalo, že Jan Szteyn, pradziad wywodzącego się, užywając prerogatyw stanowi szlacheckie- mu przyzwoitych, possydowal majątek dziedziczny w powiecie brastawskim Ullidę zwany, ktorego po zeyšciu swym naturalnym dziedzicem syna Kazimie- rza zostawil; jako o tem manifest pod rokiem 1745 maja 5 dnia w Trybunale Glownym Litewskim przez urodzoną Zuzannę de domo Massalską na urodzonego Kazimierza Janowicza Szteyna, męža, zaniesiony przeswiadczy).
Kazimierz zaš Janowicz splodzil syna Jana, a ten, wyzbywszy w powiecie brasta wskim ojczysty majątek, przeniosl šią w powiat trocki, gdzie z wtasnego nabycia objąl w possessyę folwark Klidzie, czego dowiodfy: Prima � roku 1753 Juni 28 dnia manifest imieniem urodzonego Jana Kazimierzewicza Szteyna na urodzonych Tolloczkdw w akta grodzkie powiatu wilenskiego ingresowany. Secundo - roku 1761 marca 1 dnia kwietacya z procederu przez tegož Jana Szteyny urodzonym Totoczkom wydana.
Dopiero nadmieniony Jan Kazimierzewicz Szteyn, že wydal swiatu syna Sylwestra, wywod zącego się, o tem jiayprzbd 1776 Decembra 1 metryka chrzestna w xięgach parafialnych kosciola butrymanskiego [oraz swiadectwa], jedno: w roku 1790 Februaryi 17 dnia, drugie w roku przeszlym 1803 Februaryi 13 urodzonemu SylwestTowi Szteynie wydane, tak pochodzenie onego z oyca Jana, a dziada Kazimierza Janowicza Szteyny, jako tež niewątpliwą rodowitoSc szlachecką naydokladniey wyjasnily.
Na fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodow, rodowitošč szlachecką urodzonego Szteyna prbbujących, my, marszaiek gubernski y depu- taci powiatowi, stosownie do przepisow (�.), nie mniey pilnując się prawidel w ukazach z Rządzącego Senatu rządowi gubernskiemu litewskiemu przesta-
214

nych, urodzonego wywodzącego się Sylwestra Janowicza Szteyna za rodowite- go y starožytnego szlachcica polskiego uznąjemy, oglaszamy y onego do xięgi szlachty guberni litewsko-wilefiskiey pierwszey klassy zapisujemy. Dzialo się na sessyi Deputacyi Generalney Wywodowey Szlacheckiey Gubemi Litewsko- Wilenskiey w Wilnie� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 39-40).
Inny wywod rodu Szteynow, z 7 lipca 1817 roku, podawal, že Kazimierz Szteyn peinit urząd skarbnika powiatu braslawskiego, a Sylwester byl chorąžyra Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli dygnitarzem wysokiej rangi, oraz doda- wal, iž �Kazimierz Janowicz Szteyn oprocz syna Jana mial y dmgiego, imieniem Jakuba, oraz, že Jakub spiodzii syna Marcina�. Ta druga gatąž rodu osiedlila się częšciowo w powiecie wilenskim, a częšciowo w brzesko-litewskim, Wzmian- kowany Marcin Szteyn w 1817 roku takže uznany zostal za �rodowitego i staro- žytnego szlachcica polskiego�. Wpisano go do pierwszej częšci ksiąg szlachec- kich (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 116-117). Rod Szteynow uzyskat potwier- dzenie starožytnej polskiej rodowitosci szlacheckiej takže 18 paždziemika 1818 roku oraz 3 kwietnia 1829 roku.
SZTREM (Štremas) herbu Szeptycki. Polski indy genat otrzymali w roku 1676.
SZTRUNK DE (de Štrunkas) herbu Lotaryusz. Rod ten � wedlug tradycji -znany byl na ziemiach austriackich juž w roku 1274. Požniej kilku jego przed- stawicieli osiedlito się w Polsce i na Litwie; niektdrzy z nich zginęli jako rycerze na polu walki, inni doszli do wysokich godnosci i urzęd6w. Jeden z nich byl sekretarzem krolewskim i podstolim derptskim. Jego dwaj synowie byli wiasci- cielami majętnošci Korkoziany w powiecie trockim oraz Owczentkt i Pobowsz- czyzna w wilenskim. Wywod genealogiczny z 1801 roku wska2ywal jako proto- plastę jednej galęzi rodu Jakuba de Sztrunka, ktory miai syna Jana Kazimierza, wnuka rowniez Kazimierza, prawnuka Wincentego, praprawnuka Adama (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 1802).
SZUJSKl (Šuiskis) herbu Pogonia. Ksiąžęta Szujscy rod swoj wywodzili od wielkiego kniazia Ruryka, byli w prostej linii potomkami Aleksandra zwane- go Newsktm. Jedną z uchwal sziacheckiego sejmiku w Brzešciu w 1698 podpi- sala iiczna grupa Szuyskich: Jan, Jerzy, Stanislaw, Franciszek, Michal, Pawei Antoni, Maciej, Piotr, Stanislaw, Wojciech, J6zef, Jan [AWAK, t. IV, s. 240).
SZGKIEWICZ (Šukevičius) herbu Košciesza, Odrowąž, Szeliga, Pobog, Prawdzic. W minionych wiekach byli szeroko rozgalęzieni na Kresach (CPAHL, f. 391, z. 1, nr542, 994,1848; f. 391, z. 8, nr2597, s, 201-204).
SZUKSZTA ve[ SZUKSZTO (Šukšta). Dawna rodzina kresowa. Posiadala majątki w powiatach wilenskim, trockim, poniewieskim, telszewskim, Uzywala herbu Pobdg (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 85,1236, 2111 i in.).
SZULC (Šulcas) herbu Szulc. Znani byli na Žmudzi i Biafej Rusi. Por. ha- slo; Schulz.
215

SZUMIATT (Sumeta) herbu Nieczuja, Miejscem ich osiedlenia byl powiat trocki.
SZUMILtO (Šumilas) herbu Sas. Znani byli w Wielkim Księstwie Litew- skim jeszcze przed 1500 rokiem.
SZUMKOWSKI (Šumkauskas) herbu Korczak. ich rodowe majątki znaj- dowaty się w po\viecie oszmiahskitn, W 1799 roku wpisani zostali do ksiąg szlachty gubemi litewskiej.
SZUMLANSKI (Šumlanskas) herbu Korczak, Nieczuja, Pierzchala. Od XV wieku znani byli w Matopolsce, požniej tež w innych dzielnicach Rzeczypo- spolitej. Laudum sejmiku relacyjnego szlachty halickiej 7 VII 1733 roku podpi- sal Andrzej na Szutnianach Szumlahski, starosta buczniorski, stolnik kolomyj- ski, oraz kilku innych czlonkow tego rodu.
SZliMOWICZ (ŠumaviČius) herbu Rawicz. Znani byli w Wielkim Księ- stvvie Litewskim od XVII wieku.
SZUMSKI (Šumskas) herbu Jastrząbiec. Jedna ze starožytnych rodzin kre- sowych. Zamieszkiwali na Wilenszczyžnie. Jeden z przekazow archiwalnych z początku XVIII wieku informotval: �Roku 1711, miesiąca Juni 27 dnia. Na urzędzie Jego Rr61ewskiey Mošci grodzkim w-wa wilenskiego, przede mną, Michalem Raphalem Szumskim, podstolim y podwojewodzim wilenskim, žalo- wali y solenniter się protestowali w Bogu przewielebna jeymošci parina Kon- stancja Czemiakowska, starsza klasztoru pinskiego zakonu šwiętego Bazyiego Wielkiego, y wszystkie ichmšc panny zakonne tegož klasztoru, na w Bogu przewielebnego itnci xiędza Michaia Lwowicza, przeora, y wszystkich xięžy dominikanow konwentu pinskiego, tudziež na niewiemego Žydą Hercą Faybi- szewicza y zoną jego Pesię Hercovvą, takže y na corkę onych Rachelę Judkowę Abramowiczowę, arendator6w karczmy Krukowki nazwaney, jako stronę, a na ichmošė pan6w Michaia Orzeszkę, podstolego y podstarošciego, y Jana Kazi- mierza Parysowicza, podczaszego y sędziego, Michaia Uszaka K.ublewskiego, woyskiego y pisarza, urzędnikow grodzkich pihskich, o nieprawny sąd - o to, iž obžalowani xięža dominikanie pihscy, urosciwszy do žalujących ichmošė y pod- danych ichmošė Losickich niestuszną pretensyą, jakoby poddani žalujących įchmošctow, a mianowicie, Stephan Karpienia, w roku przeszlym 1710, miesiąca Juli 17 dnia, podnioslszy niby rebellią, Žydą Juditą Abramowicza (zięcia arendaiza knikowskiego) bezwinnie w rzece utopiė mieli, czego w samey rzeczy nie bylo.
Gdyž žalujących ichmošė poddani, gdy ze wsi Zawidczyc pariszczyzny ku domowi swemu do Losicka czolnem jadąc, do karczmy obžalowanych, nazwa- ney Kruk6wski, dla wytchnienia y jedzenia chleba na brzegu stanęli, z ktorey karczmy tegož czasu Žyd Judko Abramowicz, kravvczyk, wyszedlszy na brzeg, ješliby krupy y chleb do przedania poddani žalujących mieli, pytai. Y gdy pod- dani, knip y chleba nadto mając, pomienionemu Žydowi Judce, do izby przy- szedlszy y one przedawszy, sami chleb ješė zaczęii, pod ten czas stuga imci pana
216

Bobrowskiego po tego to Žydą krawca dla robienia sukien przyjechal, y tak to ten kravviec worek sw6y z naczyniem krawieckim pomienionenrn sludze imci pana Bobrowskiego oddawszy, sarti ogicri do lulki wykrzesiwszy, tytun kurzyl.
Wtenczas Stephan Karpienia, podjadlszy chleba, przed odjazdem swyra u tego to Žydą Judki do lulki sobie ognia prosil, za co Žyd, będąc pelen hardo- šci, rozgniewawszy šią, onego lajai począl nieprzystoynemi slowy. Chlop rozu- miejąc, zeby on to z žartu czynit, powtomie prosząc y žartując, tež wzajemnie za wlosy onego wziąl} za co bardziey rozgniewawszy šią, Žydėk pomienionego Stephana Karpienia piąscią uderzyt. Chlop tež wzajemnie onemu oddal, Co wi- dząc, sam obžaiowany Herc Faybiszowicz, arendarz, zięcia swego y pomienionego poddanego za drzwi wypchnąl.
Po wypchnieniu i rozejšciu šią onych tetiže Judka Žyd shigę pana Bobrow- skiego, mszcząc šie, aby tego poddanego bii, prosil. Ktory sluga, gdy tego czy- nič nie chciai, sam Judka, k61 ponvawszy, za drzv/iami w sieniach zasiadkę uczynii y gdy Stephan Karpienia z podworza od cz61now do swego towarzystwa do izby szedl, y za drzwi w sieni wstąpil, wtedy pomieniony Žyd Judka tak onego Stephana tyrahsko w bok i z prawej strony glowy kolem uderzyi, že až na ziemię padl y mową zawarl.
Tamže na podworzu bez bytnosci drngich poddanych, ktorzy pod ten ozas w izbie stedząc, o tym nie wiedzieli, ležącego tenže Judka Žyd bii, kaleczyl, co widząc sam Herc arendarz na zięcia swego Judką narzekaė począl: žeš zgladzil z tego šwiata tego czlowieka. I jak pomieniony Žyd Judka swoy popelniony wtdząc zly uczynek, uchodząc, aby onego za zabicie, dowiedziawszy się o tym uczynku, poddani nie zlapali, bo natenczas drudzy w izbie siedzieli, do mlynu skoczywszy, drugiemi drzwiami na wal wyszedl y tam z siebie wszystkie odzienia zrzuciwszy, widząc pana Bazylego Lozickiego jadącego z Pinską do Miastkowicz, ažeby go nayprędzey na drugą stronę rzeki przewiozį prosil. Gdy imi pan Lozicki po niego z drugiey strony rzeki z Woli jechal, a on obawiając stę, aby go ehlopi za jego uczynek nie wzięli, przeciwko imci panų Lozickiemu wodą popiynąwszy, y sfdy- nąwszy na samy klucz rzeki, utonąl� {AWAK, t. VIII, s. 174-176).
Krewni Judki Abramowicza, obawiając šią, by nie šciągniąto z nich odszko- dowania za zamordowanego chiopa bialoruskiego, podali do sądu nieszczęsnych kmiotkow, przekupili urządnikow i czterej ciemni, bezbronni rolnicy skazani zostali �na gardlo�, tj. na šcięcie, Šledztwo prowadzono wbrew przepisom prawnym, shichając tylko tego, co mbwila strona žydowska. Mniszki bazylianki wystąpily wtąę ze Skargą na sprzedajnych funkcjonariuszy Orzeszkę, Parysewi- cza, Kublewskiego i na asystującego im księdza Lwowicza.
Jakže wymownie ukazuje ten przypadek 6w alians (a raczej mezalians) pol- skiej szlachty z žydovvską �buržuazją�, skierowany przeciwko chiopstwu hiato- ruskiemu (a na innych terenach - takže ukrainskiemu, Iitewskiemu, polskiemu). Nieprzypadkowo zatem ukrainskie powstanie kozackie Chmielnickiego wybučkio zar6wno pod haslami antypolskimi, jak i antyžydowskimi. Zagmatwanie spraw klasowych, narodowošciowych i mentalnych na terenach pogranicznych sprav/ilo, ¿e wielu Szumskich padlo ofiarami owej ruchawki - znajdując šią cząsto po przeciwnych stronach barykady.
217

SZUNEJKO (Šuneikis). Zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich w Minsku 20 lutego 1826 oraz 23 grud- nia 1913 roku (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr53).
SZUNIEWICZ (Šunevičius) herbu Lada i Lodzia, Siedziby rodowe mieli na Wilehszczyznie w powiecie oszmianskim, a takže w powiecie siuckim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994),
SZUPLEWICZ (ŠupleviČius) herbu Slepowron i Leliwa. Dzicdziczyli dobra ziemskie w powiecie szawelskim.
SZUSZEWICZ (Šuševičius) herbu Bože Zdarz. Zamieszkiwali w powiecie trockini na Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZUSZKIEWICZ (Šuškevičius) herbu Lubicz i Dolęga. Polska encyklo- pedia szlachecka (t. XI, s. 291) informuje takže o Szuszkiewiczach herbu Sie- niuta (najprawdopodobniej chodzi o tę šamą rodzinę notowaną na Kresach Wschodnich od roku 1664.
Wywod familii urodzonych Szuszkiewiczdw herbu Lubicz z 13 lutego 1804 roku podawal: �Imię urodzonych Szuszkiewiczow od dawnych wiekow rodo- witošcią szlachecką i prerogatywami temuž stanowi zwyczajnemi, jak twierdzily dwa dekretą, jeden 1664 tnarca 31 - trybunalski, dnigi 1714 maja 2 - hetmanski (...) ferowany, zaszczycone bylo; oraz za męstwo w dziejach rycerskich nadanie sobie herbu pod nazwiskiem Lubicz zyskalo.
Dopiero wywod czyniący urodzeni Szuszkiewiczowie, dla częstych wojen i inkursyow nieprzyjacielskich na bylą Rzeczypospoiitą Polską, oraz konfragra- ty, ktore nie tylko archiwa partykulame po domach się znajdujące, lecz nawet publiczne akta, w miastach powiatowych będące, zniszczyty, nie mogąc zložyc žadnych dokumentow, ktore by ich procedencyą i rodowitosd starožytną bez przerwy okazaly, gdyž nawet i metryki chrzestne dopiero wywodzących się, jak tež ojcow, dziaddw i naddziadow onych zapisane, w aktach kosciola parafialne- go miadziolskiego i dunilowskiego zapisane, podobnejže klęsce (jak się wyzej rzeklo) w ostatniej rewolucyi polskiej ulegfy, zmuszeni zostali na zježdzie sej- mikowym szlachty powiatu zawilejskiego prosic urzędnikow i obywateli tegož powiatu o wydanie swiadectwa, ktorzy znając osobiscie dopiero wywodzących się, jako tež i ojcow onych, nie roniej z tradycji wiedząc o dziadach, chętnie się do prošb zaniesionych przychylając, wydali pod rokiem 1802 miesiąca February i 13 dnia datowane takie zaswiadczenie, iž Stefan Szuszkiewicz spiodzil syna Kazimierza, ktory mial synow dwoch Macieja t Marcina; z tych Maciej takže synow dwoch: Szymona z synami Wincentym, Kazimierzem i Jerzym, oraz Wawrzyhca z synem J6zefem; a Marcin synow trzech: Antoniego z synem Lu- dwikiem, Jozefą z synami Szymonem, Jerzym i Andrzejem, tudziež Mikolaja z synem Mateuszem, wywodzących się, po sobie zostawili, i že tak dopiero wy- wod z potomstwem czyniący, jako tež ich przodkowie zawsze za szlachtę w powiecie zawilejskim znani będąc, prerogatyw temuz stanowj wlaiciwych uzywali�.
218

�Na fundamencie� przedtožonych dokumentow heroldia wileriska uznala w 1804 roku wszystkich wymienionych Szuszkiewiczow za ,/odowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pierwszej cząsci ksiąg szlachiy gubemi litew- sko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 994, s. 37-38).
Z tej rodziny pochodzil Stanislaw Szuszkiewicz, pierwszy prezydent nie- podleglej Bialorusi w latach 1991-1994.
SZWABOWICZ (Švabovifius) herbu Jastrzębiec. Miejscetn ich osiedlenia by t powiat lidzki.
SZWARANOWICZ (Švaranaviįius) herbu Sulim a. Posiadali majątki ziemskie w powiatach wilenskim i szawelskim.
SZWARC (Švarcas) herbu Nowina. Wzrniankowal o nich Boleslaw Sta- rzyhski w swym rękopišmiennym herbarzu, przechowywanym w Bibliotece Jagiellonskiej w Krakowie. Por. rowniez haslo: Schwarz.
SZWARON1EWICZ (ŠvaronevjiSius) herbu Sulima, Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilehszczyznie.
SZWARPLOWICZ-KONSTANTYNOWICZ (Švarplavičius-Koustantfna- vičius) herbu Jelita. Ich posiadtosci rodowe znajdowaty się w powiecie rosienskim.
SZWEDOWICZ (Švedaitys) herbu Korwin. Znani byli w Wielkim Księ- stwie Litewskim od XVII wieku,
SZWILPO (Švilpa) herbu Jastrzębiec. Zamieszkiwali na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZWOJNICKI (Švoinickas) herbu Leliwa. Miejscem ich osiedlenia byl powiat kowienski.
SZWYKOWSKI (Švikauskas) herbu Ogohczyk, Dziedziczyli dobra ziemskie na Žmudzi i Smolenszczyznie.
SZYDLOWSKI (Šidlauskas) herbu Mora. Ci zamieszkiwali w powiecie wolkowyskim. Szydiowscy herbu Jelita, Lubicz, Rawicz mieli natomiast posia- dlosci na Btalej Rusi i Žmudzi.
SZYtANSKI (Šilams) herbu Bawoia Giowa, Doliwa, Ich rodowe dziedzi- ny znajdowaly šią w powiecie kowieftskim.
SZYLEJKO vėl SZYLEYKO (Šileikis) herbu Bibersztajn i Kalinowa. Jak podająniektdre zrodla, Szyleykowie pieczętowali šią tež godlem �Strzala - darta do pieršcienia� Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. VIII, s. 605) podawal pod haslem - Szyleyko: �Jan Szyleyko porucznik w wojsku polskiem, dla męstwa
219

nobilitowany na sejmie 1662 roku�. Szyleykowie, piszący się �z Borowia", uzywali herbu Kalinowa i znani byli juž w XVII stuleciu na Oszmiahszczyžnie, gdzie dziedziczyli od pokoleh majątek Jukszyszki. Ich gniazdem rodzinnym byla rôwniez posiadlošč Kasperyszki w powiecie oszmiariskim, pôzniej dokupili Mejhiny w powiecie braslawskim.
Za protoplast^ rodu uznawany by! Krzysztof Szyleyko, po ktoiym nastąpili Adam, Józef, Ignacy, Jerzy, oraz trzyimienny Adolf Ferdynand Wincenty. Przyna- ležnošč tej galęzi rodu do stanu szlacheckiego zostala potwierdzona przez heroldię wilenską 27 lutego 1854 roku (CPAHL, f. 391, z, 10, nr 414), Kilkadziesiąt lat wczesniej, 2 czerwca 1805 roku, heroldia wilenska potwierdzila natomiast rodowi- tose Ferdynanda Adolfą Wincentego, Konstantego Waleriana Jozefą i Jerzego Szy- leykow spod Žyžmor (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1017, s. 7-8). Szyleykowie byli po- twierdzani jako rodowita szlachta przez tą heroldię rôwniez w latacb 1805, 1835, a przez Sénat Rządzący Imperium Rosyjskiego w roku 1841. Szyleykowie spo- krewnieni byli z Bukowsktmi (CPAHL, f. 391, z, 27, nr 1997, s. 32), Blazewiczami, Dowborami, Maciulewiczami, Nielipowiczami, Zaîeskimi, Marcinkiewiczami.
Wywôd familii urodzonych z Zaborowa Szyleykôw herbu Kalinowa, ulo- žony w Wilnie 12 czerwca 1805 roku, stwierdzal, že: �Ta familia od dawnych czasôw w Wietkim Xiçstwie Litewskim prerogatywami szlacheckiemi zaszczyco- na, w biegu swoim przyzwoitych stanowi uzywala godnosci y rôzne miala nada- nia dôbr ziemskich za odbywane shrzby wojenne z wiemošcią dla tronu y przy- chylnošcią dla kraju, a mianowicie Stanislaw y Mikolay Szyleykowie za przy- wilejem nayjaànieyszego krôla polskiego Stefan a niemalo mieli wlôk gruntu tak ludžmi osiadlego, jako y nieosiadlego w powiecie oszmianskim ležącego, jako to niezawodnąprzyniosla pewnosé kopia listu podawezego 1619 roku (.,.).
Z tey familii pochodzący, a do ninieyszego wywodu za protoplasts wziçty Krzysztof z Zaborowa Szyleyko possydowal po przodkach swoich majątnošč zienmą w powiecie oszmiahskim ležącą, Jukiszki nazywającą šią, y one zostawil prawem naturalney sukcessyi synom czterem: Janowi, Hieronimowi, Alexan- drowi y Adamowi�. Jan Szyleyko i jego zona Katarzyna z Kosciuszkôw sprze- dali w 1666 roku swą częšč majątku. Po stuleciu jednak zbiegiem okolicznosci ten majątek wrôcil do tego rodu - w ręce Jerzego Szyleyki i jego malžonki Aloj- zy z Mackiewiczôw.
Na podstawie tego wywodu Deputacja Wilenska uznala w 1805 roku za �rodowitą y starožytną szlachtę polską� Jakuba, Jerzego, Mateusza, Andrzeja, Marcina, Ignacego, Krzysztofa, Ludwika, Dominika, Jana, Kazimierza z Zaborowa Szyleykôw, wpisując ich do ksiąg szlacheckich klasy pierwszej gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 55-58).
Wywâd familii urodzonych Szyleykôw herbu Kalinowa , przedstawiony w Wilnie 30 iriąją 1835 roku, oznajmial, iž �familia Szyleykôw od dawnych czasôw prerogatywą szlachecką zaszczycona, uzywala herbu Kalinowa, z ktôrey Andrzey Szyleyko wespôl z zoną swoją dziedziczyl ziemną majętnosc Kasperyszki z ludžmi poddanemi, w powiecie wôwczas oszmiahskim w parafii šwią- cianskiey položoną�. Byto to okolo roku 1770. �Tenže Andrzey prôcz wymie- nioney majçtnosci Kasperyszek dziedziczyl folwark Tukiszki oraz zostawil po sobie synôw dwôch Kazimierza y Macieja� - z žony Ànny Bukowskiej.
220

Kazimierz nabyl pbžniej majątek Meyhiny w powiecie braslawskim, Zosta- wil trzech synow: Konstantego Mariana Gabryela, Jana Pawla i Antoniego $yl- weryusza, ktorzy tež odziedziczyli po nim Kasperyszki i Meyhiny. W 1835 roku kilkunastu cztonkow tej rodziny uznanych zostaio za �dworzan" (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 69-70; 117-119).
20 listopada 1819 roku heroldia wileriska potwierdzila rodowitosc szlachec- ką Grzegorza Eliaszewicza S zy ley k i - rotmistrza, z synami Sykstusem Jozefem i Tomaszem Wincentym, mieszkancow powiatu wilkomierskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 77). 22 listopada tego roku podobne potwierdzenie otrzy- mali Antoni, Wincenty, Marcin, Tadeusz, Jerzy, Leon, Stanislaw, Franciszek, Ignacy Szylleykowie, stanowiący prawdopodobnie jedno z odgaiązien tego rodu; podobnie jak Ferdynand Adolf Wincenty i Konstanty Walerian Jozef Szyleykowie z powiatu rosienskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 106).
Na ltscie szlachty gubemi wilenskiej z 1839 roku figurują Franciszek, Ignacy Franciszek, Tadeusz Szyraon, Jozef Edward, Martynian, Donat Jozefat, Mi- chal, Antoni, Kazimierz Michal, Ignacy, Albin Aleksander i Wincenty Szylej- kowie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, s. 22). 12 maja 1848 roku heroldia wilenska rozpatrywala kwestię rodowitoici szlacheckiej Adolfą i Konstantego Szylejkow, na stale zamieszkalych w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 182, s. 49-50).
Ksiądz Jakub Szylejko by! profesorėm wilenskiego seminarium diecezjalne- go. W roku 1848 ukazat się w Wilnie nakladem drukami A. Marcinowskiego niedužy jego druczek pt. Przemawa, ktorą mial do wiemego ludu przy pobženiu yvęgielnego kamienia na košciol niemienczyhski. W 1857 roku Antoni Sylwe- riusz, Konstanty Marian Gabryel i Jan Pawel Szylejkowie wpisani zostali na listę szlachty gubemi kowiehskiej (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 595).
Szylejkowie herbu Bibersztajn dziedziczyli m.in. dobra Bandoryszki w powiecie szawelskim oraz folwark Wismonty alias Markontyszki w powiecie upickim. Wladali tež majętnošcią Jodziszki w parafii šwięcianskiej w powiecie zawilejskim oraz mieli položone w tym powiecie posiadlosci Buywidy, Rudzia- ny, folwark Kasperyszki. Często zarządzali majątkami bogatszej szlachty.
W 1876 roku Jerzy Szylejko (lat 60), razem z zoną Rožalią z Muraszkow iczterema synami, Wincentym (21 I.), Onufrym (18 1.), Jozefem (16 I.), Janem (20 1.), mieszkal w powiecie zawilejskim w dzierzawionym zascianku Pobiele, naležącym do majątku Miedziuszany ksiądza kanonika Kidpszy (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3036). W tym czasie Joachim Szylejko ze swą zoną Jozefą Zda- nowską i bračmi Kazimierzem i Rafalem mieszkal w rowniez tym powiecie, dzierzawtąc zašcianek Zaprudzie od ziemianina Bielikowicza. Dosč licznie za- mieszkiwali Szylejkowie takže w powiecie braslawskim.
Drzewo genealogiezne Szylejkow herbu Bibersztajn, zatwierdzone w Wilnie w roku 1910, przedstawialo osiem pokolen tego rodu (51 os6b plci męskiej), mieszkającego od 1662 roku w Bondaryszkach w magdeburgii janiskiej (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1997, s. 34).
SZYLEJKOWSKI (Šileikauskas) herbu Kosciesza. Lista familii jwpana Michala Szyleykowskiego herbu Kosciesza z 1797 roku jako protoplastę rodu wskazywala Szymona Kazimierza Szyleykowskiego, ktory okolo roku 1670 byt
221

ojcern dziewiqciu syn6w. Jego potomkowie posiadali požniej folwarki m.in. w powiecie wilkotnierskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 299).
SZYLKARSKI (Šylkarskis) herbu nieznanego. Nazwi'sko Szylkarskich raože pochodzid od nazwy majętnošci Szylki w powiecie bielskim w dawnej guberni grodzienskiej. Natomiast nazwa zascianku Szylkaryszki (ok. 30 km od Poniewieia), naležącego do tej rodziny, može byd pochadna od nazwiska wia- šcicieli. Z tej rodziny wywodzil się znakomity filozof Wladimir Szyikarski (1884-1960).
SZYLOWICZ (Šilavicius) herbu Chorągwie. Znant byli w Wielkim Księ- stwie Litewskim od poiowy XV wieku.
SZYMANOWICZ (Simanavičius) herbu Junosza. Osiedleni byli na Kre- sach Polnocno-W schodnięh.
SZYMANOWSKI (Šimanauskas) herbu Jezierza. Dziedziczyli mąjątki w powiatach trockini, poniewieskim i szawebkim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 16; f. 391, z. 1, nr 994). Witebskie akta grodzkie z roku 1647 wzmiankująo Wacla- wie Szymanowskim, dworzaninie krolewskim z ziemi smolehskiej.
SZYMANSKI (Šimanskis) herbu Slepowron i Zlotą Wolnosc. Jan Szy- mabski byl jednym z obroncow Smolenską przeciwko nawale moskiewskiej w 1654 roku.
SZYMBORSKI (Šimborskas) herbu Lubicz, Nalqcz, Slepowron. Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 301) mformuje skrotowo o Szymborskich pieczętujących się tymi wlasnie trzema godlami. Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 187) zanotowal: �Szymborski w plockim powiecie. Stanislaw, kanonik warszawski, pleban w Piasecznie i Stanislawowie, zmarly roku 1561. Byl jego nagrobek u ojcow Bemardyndw w Warszawie�.
Wywod familii urodzonych Szymborskich herbu Slepowron, zatwierdzony przez heroldię wilenską 27 sierpnia 1820 roku, oznąjmial: �Familia ta jest staro- žytna i od niepamiętnych czasow prerogatywami szlacheckimi w Krolestwie Polski m i jego prowincyach zaszczycona oraz z znacznych domdw familiami polączona, ktorych przodkowie, piastując wysokie stopnie urzędowan, odzna- czali się przez swą przychylnosč i wiemosc ku tronowi panųjących monarchow, tudziež dziedziczyli dobra ziemskie�.
Szymborscy wywodzili się z wojewodztwa plockiego, dziedziczyli tez wsie Szymbory, Jakubowięta, Gawrony, Wlodki i Andrzejewięta na ziemi bielskiej. Często obierani byli przez ogot obywateli do pelnienia rozmaitych funkcji spo- lecznych. Jan Szymborski, pose! wojewodztwa plockiego, podpisat np. w 1697 roku sufragię krola Augusta II (VL, t. V, s. 441).
Wbrew tym faktom W. Nekanda Trepka donosil (Liber generationis plebeano- rum, s. 356): �Szymborskim zwal się tež Walenty, podpisek, co pisal w ziemstwie
222

lubelskim pod trybunai anno 1631. Rozumiem, že plebeus, bo i kompleksyje, i zwyczaje mepodobne do szlachcica�. Jest zapewne kolejne zmyšlenie zacie- trzewionego pogromcy przenikających w szeregi rycerstwa plebejuszy.
Niektórzy Szymborscy zv/iązani byli z ziemią wilenską. Jak podawal doku- ment archiwalny: �Hipolit Szymborski, pošwięciwszy mlodosc swą naukom, byl wpraód w rožnych szkotach, požniej dostal się do Akademii tutejszej, w której przyktadając się z wielką gorliwoscią i pilnoscią, zostal stopniem kandydata nauk fizycznych ogtoszony�. W 1800 roku Deputacja Wywodowa Wileúska uznala za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� Bartlomieja, Macieja, Jakuba, Jana, Piotrą, Aleksandra i Hipólita Szymborskich, wpisując ich do ksiąg szlachty guberni litewsko-wiieñskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 193-194).
SZYMKAJLO (Šimkailas) herbu Sulima. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wileñszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZYMKIEWICZ (Šimkevičius). Liczny ród szlachecki, užyvvający w rožnych odgalęzieniach herbów: Doliwa, Dowojna, Kosciesza, Labędz, Mogita, Prawdzic, Rudnica, Siestrzeniec i itinych (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, 85, 623, 2543). Dom Szymkiewiczów od dawna naležal do wplywowych i patriotycz- nych rodzin kresowych. Jak się wydaje, niektóre linie tego domu byly pocho- dzenia tzw. tatarskiego, przytlaczająca wiqkszoác jednak z calą pewnošcią nale- žala do szlachty rdzennie lechickiej. Samo nazwisko jest zresztą patemalikiem od staropolskiego imienia Szymko.
A. Boniecki w fundamentalnym dziele Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim iv XV i XV/ wieku (s. 347) pisa): �Szymko Mackiewicz, wnuk An- druszki, ciwun i horodniczy wilenski, dzierzawca užpolski, pomiaftski i raduñ- ski, sprawca województwa wtlenskiego, umarl 1542 roku. Z ¿ony Zofii Pawlo- wiczówny pozostawil synów: Jana i Hrehorego, którzy Szymkowiczami zwac siq poczqli. Jar Szymkowicz byl w latach 1551-1568 marszalkiem królewskim. Pawel Szymkowicz zostal chorąžym witkomierskim w 1531 roku�.
Jan Szymkiewicz, sekretarz królowej Bony, wymieniany jest w aktach urzq- dowych z roku 1542. Prawdopodobnie tenže Jan Szymkiewicz, marszalek i pisara krótewski, starosta tykocinski, figuruje jako swiadek w akcie darowizny ksiqznej Anastazji Mscislawskiej, žony kntazia Stefana Zbaraskiego z roku 1564 (Akly oínosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. III, s. 136). Jego syn, rotmistrz, otrzymal od króla Stefana Batorego (1578) siola Wierzaty i Skamiki w gminie gargždajskiej za zashigi bojowe w wojnach z Moskwą, Wolochami, Turkami, Tatarami i Niemcami, podczas których �z nielitowaniem gardta, krwi przelania i majqtnoáci swojej� bil się �dosyč męžnie i znacznie sobie poczyna- jąc� (ibidem, s. 234). W 1597 roku ksiqgí brzeskie wspūminają i innym zapewne Janie Szymkowiczu, szlachcicu, staroscie tykociñskim (A V/AK, t. VI, s, 154)
Zachowala się pewna liczba dokumentów z XVII i XIX w. dotycząca przed- stawicieli tej rodziny. Oto jeden z takich przekazów archiwalnych: �Ja, Kazimiera Szymkiewicz, dworzanin skarbu Jego Królewskiej Mošci W. X. Lit.. Czy- nię wiadomo moją testimonia, iž afectatiąjms. Justinianą Niemirowicza Szczyta, podwojewódzkiego polockoho, día wyswiadczenia wydajq ten moją testimonią,
223

že w tym roku 1668 m-ca Julia dnia wtörego znioslszy šią z regestrem, gdy fak- tor jm. pana Waleriana Arciszewskiego, pan Andrzey Ankowski, nie innego czasu, ale tego dnia prowadzit z Rygi strug jeden y szkutkie takze jedną z sobą, z winem, korzeniem, cukrzem, sledzmi y röznemi izeczami kupieckietni, ktöry pomieniony faktor nigdzie do nikogo tu w Polocku nie byi hamowany ani tur- bowany; z tym strugiem y szkutką w gorę odszedl, a więcey tego czasu tu w Polocku nie byl. Pisana w Polocku roku 1668, msca Nowembra 26 dnia. Kazimiera Szymkiewicz, dworzanin skarbowy ręką swą� (Isioriko-juridiczeskije matieriafy..., t. XXVIII, s. 237).
W XVII stuleciu przedstawiciele tej rodziny zamieszkiwali w rožnych za- kątkach Rzeczypospolitej. We wlosci retowskiej np. �podle rzeki Lawki� miesz- kal w 1646 roku pan Stanislaw Szymkiewicz (A WAX, t. XXV, s. 438). Jan Szymkiewicz byl adwokatem w Wilnie w 1672 roku, Gabryel Szymkiewicz (13 V 1644 - 1 X 1709) w latach 1689-1691 byl wykladowcą prawa kanonicznego na Wszechnicy Wiieiiskiej; pelnil fimkcje rektora kolegium jezuickiego w Kro- žach, a takze pracowal w innych szkolach prowincji litewskiej. Byl autorėm utworow dramatycznych i wierszy zaröwno w języku polskim, jak tež litewskim oraz w makaronicznej polsko-lacinsko-litewskiej �mieszance�.
W jednym z uniwersalöw kröla Jana III Sobieskiego z 1689 roku wymie- niony zostal �urodzony Jerzy Wawrzyniec Szymkiewicz�, poborca podatkowy z Brzešcia (A WAX, t. IV, s. 296). Maciey Szymkiewicz byl pieczętarzem magistratu wotkowyskiego w 1792 roku (A WAX, L XXXVIII, s. 175).
Przechowywany w zbiorach dawnej heroldii wilenskiej Wywöd urodzonych Szymkiewiczow herbu Šlepowron z 1799 roku stwierdzal: �Szymkiewiczowie z dawna mieli w powiecie lidzkim possessye y mają. dotąd w Paszkiewiczach, jak o tern daje wiedziec prawo zastawne od Hrehorego Zapašnika dane Kazįtnie- rzowi Szymkiewiczowi pod rokiem 1669. Mateusz Szymkiewicz, dziad wywo- dzących šią, w dowodzie prerogatywy szlachectwa swego possydowal wieczysty folwark po oycu swoim w okolicy Paszkiewiczach, gdzie wszedlszy w matzen- skie związki, zostawil trzech synow Kazimierza, Macieja y Jana (...).
Kazimierz y Jan poutnierali nieženni, Maciey zaš, bądąc dziedzicem calego majątku Szymkiewiczowskiego, mial dwoch synow: Antoniego y Tadeusza Szymkiewiczow, dopiero wywodzących się�. Oni tež obaj uznani zostali za ,,ro- dowitą y starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948, s, 412-413). Takže w 1811 roku potwierdzono rodowitosö szlachecką Jana, Michala, Jozefą, Wincentego, Jakuba, Macieja, Bartlomieja, Mikolaja, Jerzego, Krzysztofa i innych Szymkiewiczow.
O jeszcze jednej galązi tego widkiego rodu ¡nformowal Wywöd familii urodzonych Szymkiewiczow herbu Siestrzeniec z 21 maja 1809 roku, ktöry podawal, že �taž fa m ilia, szczycąc šią od dawna kleynotem szlachectwa, possydowala dobra ziemskie Zelniewicze w powiecie trockini�. Deputacja Wywodowa uznata wowczas za ,,rodowitą y starožytną szlachtą polską� Kazimierza Szymkiewicza z synami Stanislawem i Jozefem, wpisując ich do klasy pierwszej ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 80-81).
Wywöd familii urodzonych Szymkiewiczow herbu Košciesza z 1832 roku stwierdzal, že rodzina ta ,,od dawnych czasow zasiedlona w Polszcze, z przod-
224

köw swoich herbu Košciesza uzywala i uzywa dotąd prerogatyw szlacheckich, zamieszkala w rožnych powiatach, prowadząc žyde wfasciwe stanowi szlachec- kiemu, posiadala dziedzictwa i dzierzawila w possessyach zastawnych rožne majątki i chociaž inkursya wojenna w roku 1812 niszcząc ze szczętem prawie calą fortunę, zniszczyla tež największą częšč papieröw utvvierdzających rodo- witosc szlachecką� - to mimo tej klęski pozostaly jeszcze szczątki dawnych dokumentöw, pozwa!ające ubiegač się o potwierdzenie przynaležnošci do stanu szlacheckiego.
W roku 1696 Stanislaw syn Mikolaja Szymkiewicz przesiedlil się z Xięstwa Žmudzkiego na Litwę, �szukając losu stanowi szlacheckiemu przyzwoitego�. Tenže Stanislaw Szymkiewicz �posiadal prawem wteczystym w powiecie wil- komierskim w parafii kowarskiej folwark Pniewszczyzna zwany, ktöry zostawil trzem synom swoim: Xaweremu, Ludwikowi j Stanislawowi�. Ten ostatni osiadl w Księstwie Inflanckim i mial syna Ignacego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028, s. 48-52),
Jak wynika z zapisöw metrykalnych, Szymkiewiczowie brali žony m.in. z Za- krzewskich, Mareinkiewi czow, Lakowskich, Szaczkowskich, Lebiedziöw, An- druszkiewiezöw, Kondrackich, Mierzynskich (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3029). Byla to rodzina zaena i patriotyczna, za co w dobie rozbioröw spadaly na nią szykany i przcsladowania. Pawel Szymkiewicz zaslynąi jako uczestnik powsta- nia styczniowego 1863 roku na Litwie, przez co skonfiskowano mu cale miente, a on sam mūšiai uchodzic za granicę.
Imienrta lista urzędnikow wyznania rzymskokatoiickiego zwolnionych ze shiiby od 1863 roku ze wzglqdu na polityczną meprawomyslnosc, z oznaczeniem ich obecnego miejsca mmieszkania dotycząca gubemi wilenskiej, sporządzona 24 listopada 1866 roku, zawiera następujący žapis: �Tytulamy radca Kazimierz, syn Dominika, Szymkiewicz, byly šledczy sądowy. Ząjmuje się gospodarką w majątku swej žony Zosinie� (CPAHL, f, 378, z, 1866, nr 181). Takže Ignacy Szymkiewicz, syn Wincentego, znajdowal się w latach 1863-1868 na mocy uka- zu gubematora witebskiego pod tajnym nadzorem polieji, gdyž byt �nieprawo- myslny politycznie" (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 16).
SZYMKOWICZ (Šimkovičius) herbu Radwan. Osiedleni byli w powiecie zawilejskim. Niektörzy sposrod nich uwazali się za tožsamych z Szymkiewi- czami, iruti podkreš-lali odrębnošč tej rodziny.
SZYMKOWSKI (Šimkauskas) herbu Radzic. Polska eneykiopedia szla- checka (t. XI, s. 301) informuje o Szymkowskich nieznanego (autorom dziela) herbu, zamieszkalych przed 1700 rokiem w powiecie brodmekim, pözniej - w powiecie kowienskim. Wywöd familii urodzonych Szymkowskich herbu Radzic, sporządzony przez heroidię wilenską, podawal: �Roku 1798 miesiąca grudnia siödmego veieris, a osmnastego novi slilt dnia. Przed nami, Ludwikiem hrabią Tyszkiewiczem, aktuainym tajnym konsylarzem, marszaikiem gubern- skim, kawalerem rožnych orderöw, prezydującym, t deputatam! ze wszystkich powiatöw gubemi litewskiej do przyjmowania i roztrząsania wywodöw szlacheckich obranymi, zložony zostal wywöd familii Szymkowskich herbu Radzic,
225

z ktorego, gdy się okazalo, že Stanislaw Szymkowski, pradziad wywodzącego się, posessor dziedziczny majątku Kowszodol alias Podbrzezia w wojewodztwie wileiiskim ležącego, byi synem Wojciecha i zostawil syna Mikolaja, wyswiecilo prawo zastawne, czyli refoimacyjne ženie swej w roku 1662 czerwca dnia 20 dane
Koleją, že Mikolaj Szymkowski, dziad wywodzących się, zostawil po sobie synow trzech: Mikotaja, Kaztmierza i Jana, dowodem dokument ugodliwy syno- wicy i jej męža Chrzczonowicza z Kazimierzem Szymkowskim w roku 1761 mie- siąca lutego 11 dnia zawarty (...). Z tych Kazimierz zostawil syna Onuffego, ni- niejszy wywod czyniącego, wedtug dowodu metryki chrzestnej z kosciola pod- brzeskiego wydanėj; kt6ry to Onufty, wyprzedawszy pomienione Kowszodoly, czyli Podbrzezie w powiecie wilenskim, dziedziczy teraz majętnoiė Chilczyce w powiecie lidzkim sytuowaną i ma synow dwbch, Zygmunta i Stanisiawa.
Na fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodow, rodowitosi szlachecką urodzonych Szymkowskich probujących, my, marszalek gubeniski i deputaci powiatowi stosownie do przepisow (...) familią urodzonych Szymkowskich, jako to: Onufrego i synow jego Zygmunta i Stanisiawa za rodowitą i starožytną szlachtę polską ogtaszamy, i onych do xiqgi szlachty gubemi litew- sko-wilenskiej pierwszej klassy zapisujemy. Dzialo się na sessyi Deputacyi Ge- neralnej Wywodowej Szlacheckiej Gubemi Litewskiej w Wilnie" (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948, s. 73-74).
SZYMONOWICZ vel SYMONOWICZ (Šimonovičius, Symonis) herbu Lodzia. Od wiekow istnialo na Podlasiu szlacheckie siolo Szymonowiata, skąd wywodzilo się wielu Szymonowicz6w. Szymonowiczowie vel Symonowiczowie byli takže ziemianami krolewskimi powiatu trockiego i figurują często w aktach archiwalnych XVI wieku (AWAK, t. XXX, s. 80-82).
17 lipca 1583 roku do urzędu ziemskiego miasta Chetma wptynqla skarga przeciw dostojnemu Mikolajowi Simonowiczowi, rektorowi jezuickiego kole- gium - contra famatum Nicolaum Simonowicz, rectorem scholae Chelmensis, �yže on dnia wczorayszego, o nieszpomey godzinie idący z dziecmi szkolnemi, przebieglszy uczciwego Iwaszka Kuzmicza, bakatarza i shigę cerkwie monastyr- skiey, ktory miat od skarbu cerkiewnego klucze, na ulicy, Skomoroszey rzeczo- ney, a tho z xiędzem Stanislawem, wikarym kosciola chelmskiego, przywiodlszy do szlachetnego Marcina Orchowskiego, czlowieka podpilego.
Thamže zarazem rzucil się ten tho porzeczony Marczin Orchowski do ruszni- ce, a ten isty pryncypal z xiędzem do kamienia na tego tho Iwaszka Kuzmicza�. Dwa strzaty oddane z rusznicy chybily, tak więc wielebny ksiądz rektor gonit z kamieniern w ręku po ulicach Chelma za slugą cerkiewnym ku uciesze gapiow. Natūraluie, ze sprawa znalazla final w sądzie (AWAK, t. XIX, s. 292-293).
Rozmysl Symonowicz, �dobry szlachcic� z powiatu oszmianskiego, wspomi- nany jest przez archiwalia z 1590 roku (AWAK, t. XXXVI, s. 400), a Stanislaw Symonowicz, �ziemianin hospodarski� z powiatu wilkomierskiego - w roku 1596 (AWAK, t. XXXII, s. 187). WSrod bractwa sprzysięžencow krakowskich, odnotowanych w dekrecie krola Jana Kazimierza z 22 I 1661 roku, znajdowal się Gregorius Szymonowic. Daniel Symonowicz, sędzia, zapisany zostal
226

w księgach magistratu wilenskiego w lutym 1672 roku (AWAK, t. IX, s. 219). Pan Pawet Symonowicz posiadal w 1690 roku kamienicę w Wilnie przy jednej z uliczek prowadzących z centrum miasta na Rossę (AWAK, t. XX, s. 478). lnni Symonowiczowie posiadali natomiast dom w miasteczku Choiopiejce w powiecie borysowskim w gubemi minskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3353, s. 62-63).
Antoni Szymonowicz, drobny szlachcic z powiatu orszanskiego, pozostawal w stužbie magnata Wonlar-Larskiego, orszanskiego sądziego zicmskiego w roku 1716. Jan Symonowicz w 1742 roku byt starszym wilenskiego cechu kotlarzy, nie naležal on do stanu szlacheckiego (AWAK, t. X, s. 127). Jas Symonowicz sprawowal funkcję rajcy miasteczka Lipsk na Grodzienszczyžnie w 1737 roku. Stanislaw Szymonowicz w 1764 roku podpisal akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. VII, s. 66).
Dekretem Deputacji Wywodowej Gubemi Wilenskiej z 13 lipca 1811 roku �Mateusz, syn Piotrą, Symonowicz za szlachcica uznanym zostal� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1623, s. 83). Pod numerem 39 na lišcie nauczycieli publicznych fakultetu lekarskiego Uniwersytetu Wilenskiego figumje Roman Symonowicz, �viceprofessor tey katedry", szlachcic, � ktörym się dowiadujemy, iž �chodzil do szkot w Polocku, potem w Akademii uezyl šią medycyny � chirurgii, historii naturalney, chemii, fizyki, praw, Byt profesorėm w szkolach powiatowych. Jest w tym obowiązku lat 3� (Biblioteka Uniwersytetu Wilenskiego - Dztal rękopi- sow, DC-25, Nr 25). Otrzymywal on wowczas 300 rubli roeznie wynagrodzenia. Byte to znaeznie mniej niž w czasach niepodlegtešci, kiedy to profesor gimna- zjum wilenskiego R. Symonowicz otrzymywat roeznie przeciętnie 1450 zlotych polskich.
Wywod familii urodzonyck Szymonowiczow herbu todzia z 1832 roku jako protoplast^ rodu wskazywat Mateusza Szymonowicza, wtasciciela majątku Po- grezele na Wilkomierszczyznie, ktöiy mial (okoto 1700) trzech synow: Andrzejs, Jana i Macieja. Dwaj ostatni zmarli bezpotomnie, a pierwszy pozostawil czte- recti synöw: Antoniego, Jakuba, Tadeusza i Jana (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028, s. 39).
Dokument z 1832 roku, opracowany w heroldii wilenskiej, sfwierdzal: �Fa- mil ia Szymonowiczow od najdawniejszyeh czasow szczycąc šią dostojnošcią szlachecką, uzywala wszelkich praw i swoböd temu stanowi wtasciwych, posia- dala dobra ziemne, piastowala rozmaite urzęda i pieczątuje šią herbem Lodzia (...). Z tej tež familii pochodzący, a za protoplastę wzią£y Mateusz Szymono- wicz-Lachowicz, szczycil šią dostojnošcią szlachecką, podobniež jak i j ego przodkowie, posiadai dobra ziemne t ze szlubnych związkow z urodzoną Heleną Konrymowiez0wną sptodzil synow trzech: Andrzeja, Jana i Macieja�. Byte to na początku XVIII wieku. Wtedy tež Mateusz Szymonowicz nabyt folwark Pogre- žele (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3026).
21 stycznie 1821 roku heroldia wilenska potwierdzila rodowitošč Karo la, Antoniego, Tadeusza, Macieja i kilku innych Symonowiczöw, szlachcicöw z powiatöw braslawskiego � witkomierskiego (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 455, s. 5-6). Szymonowiczowie osiedleni tutaj byli spokrewnieni z Czekatawskimi, Jawoszami, Chmielewskimi, Gronskimi.
227

SZYNKIEWICZ (Sinkevičius) herbu Dewojna. Dziedziczyli dobra ziem- skie w powiatach shickim i telszewskim.
SZYPILLO (Šipilas) herbu Szynweski. Wywod familii urodzonych Szypit- low z 18 czerwca 1820 roku podawal, iž �Hilary Szypillo, za pienvszego przod- ka przez wywodzących šią wziąty, bądąc niezaprzeczainym szlachcicem pol- skim, dziedziczyt folwark Olany w powiecie oszmiahskim ležący, i takowy na- turalnym spadkiem synom swym Floryanowi i Franciszkowi zostawii (1735)�. Na podstawie przedstawionych dowodow heroldia wilenska uznala wtedy Anto- niego, Melchiora, Feliksą Szypillow za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do klasy pierwszej ksiąg szlachty guberni litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 944, s. 172 173).
SZYPNIEWKI (Šipnevskis) herbu Runge. Naležaly do nich majątki polo- žone w wojewodztwie brzeskolitewskim. Pan Kazimierz Szypniewski naležal do grona obronc6w Smolenską przed najazdem Moskwy w 1654 roku.
SZYRAJ (Širaius). Szyrajowie zamieszkali w powiecie rzeczyckim w Latgali) uzywali herbu Ogonczyk odm., a osiedleni w powiecie mozyrskim pieczę- towaii šią godtem Doliwa (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 160). Z tego rodu wy wodzili šią rosyjscy Sziriajewowie.
Wywod familii urodzonych Szyrajow herbu Doliwa z 17 lipca 1825 roku podawal, že rodzina ta �od dawnych czasow kleynotem szlachectwa bądąc udarowa- ną�, posiadala Jiezne dobra w powiecie mozyrskim. Protoplasta rodu Jakub Szyraj, oženiony z Mariarmą Sudnikowną, posiadat dobra Sloboda Skryhalowska w pierwszej polowie XVIII wieku. Pozostawil synow Aleksandra i Jozefą. W 1825 roku heroldia minska uznala liczną grupę Szyrajdw za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, tvpisując ich do pierwszej cząšci ksiąg szlachty tejže guberni (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 391, z. 1, nr 130, s. 307-311).
SZYRMA (Širma) herbu Lubicz i Dolęga. Miejscem ich osiedlenia byl powiat wilenski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7). Szyrmowie przybyli z Sando- mierszczyzny na Litwę w 1453 roku. Zwani tu byli Lachami (CPAHL, f. 391, z, 9, z. 2782, s. 160). Franciszek Antoni Szyrma w roku 1742 byl podstarošcim ostryhskim {Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wilenskiej, 1.1, s. 43).
Tomasz Šwiącki (Hisioryczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 187) zanotowal: �Szyrma Pawel herbu Lubicz na Polesiu, mo- stowniczy pinski, rejent trybunatu litewskiego. Antoni, jėzuitą, rządzil prowincją litewską tegož zgromadzenia�. Rasper Niesiecki {Herbarz polski, t. VIII, s. 647) podawal: �Szyrma herbu Lubicz, na Polesiu, ale miasto dwoch krzyzdw strzala z dohi ku gorze podkowę przeszywa, na helmie trzy piora strusie. Nieznany Szyrma podsądek pinski, synowie jego Franciszek i Jozef.
Pawel Szyrma, mostowniczy pinski, regent Trybunahi Litewskiego. Antoni, Societatis Jesu Praepositus Domus Professae Varsaviae, rządzil i prowincją litew-
S Z Y M O W I C Z (Š im o v ič iu s ) herbu D ęb n o . Z nani b y li o d w ie k o w na L itw ie. 2 2 8

ską roku 1716, kaznodziejską tež funkcją wstawiony. Są jego kazania w druku. 1-mo. Dni skarbowe, to jest: Dni swiqtecznemi kazmiiami ogioszone w Wilnie ¡719, 2-do. Rok skarbowy, to jest: �� albo Exhorty postne w Suprasiu 1713. Baicer Szyrma do indygenatu przypuszczony na sejmie 1686. Są i Szyrminscy w pow. witkomierskim. Nieznany Szyrminski chorąžy wilkomierski 1704. W roku 1778 Michat Szyrma, sqdzia grodzki piriski, Pawel, podczaszy pinski�.
Dunczewski w swym herbarzu pisal o Lachach Szyrmach herbu Dotqga, utrzymując, že Niesiecki mylit šią, przypisując im herb Lubicz odm. Z pewno- šcią mija siq to twierdzenie z prawdą, po prostu dwie odnogi tego rodu uzywaiy rožnych herbow; Dotęga i Lubicz (por. M. Paszkiewicz, J. Kulczycki, s. 467),
W XIX wieku heroldia wilenska wielokrotnie odnotowywala w tutejszym po- wiecie liczne siedliska Szyrmow (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 441, 3046; f. 391, z. 1, nr399, 994). Z tej rodziny pochodzit Grzegorz (Hryhor) Szyrma (ur. 8 I 1892 w m. Szakuny), styrmy biatoruski kompozytor, dyrygent i badacz folkloru, od 1966 roku przewodniczący Zwią2ku Kompozytoröw Biatomsi, autor kilku fiindamental- nych zbioröw biatoruskich piešni ludowych.
SZYRMA-KLLICK1 (Širmas-Kulickas) herbu Lubicz. Jeden z doku- mentöw (1808) podawal; �Starožytna familia urodzonych Kulickich, bądąc do- stojnošcią szlachecką zaszczycona, posiadata ziemskie majątki, jak swiadczy list cessyjny od Jeremiasza Szyimy Kulickiego unodzonemu Mikolajowi Samsono- wiczowi Kupäciowi na ziemię lenną Roszowszczyzna zowiącą się, we smoleh- skim wojewödztwie ležącą, za konsensem Wladystawa Trzeciego, kröla polskie- go, pod datą roku 1682 w grodzie mscislawskim aktykowanym.
Pierwszy protopiasta domu tego Jakub Szyrma Kulicki possydowal majqt- nošd Jukiszki w powiecie oszmiahskim ležącą, o tym przekonywa prawo wie- czysto-przedažne od Jakuba Szyrmy Kulickiego S tamsta wo wi Gnatowskiemu wydane, a 1653 w ziemstwie oszmiariskim przyznane. Z Jakuba rodzący šią syn Jerzy possydowal kondycyą Skomkowską zwaną w powiecie oszmianskim. Jerzy Jakubowicz Kulicki wydat na swiat synow trzech: Jana, Marei na i Pawla�.
Z tych Jan pozostawil trzech synow, Marcin - jednego, Pawet - takže trzech. Od polowy XVIII w. Szyrmowie Kuliccy szeroko šią rozgatqzili na tere- nach miądzy Grodnem, Wilnem i Minskiem. Spokrewnilj šią przez matzehstwa z Szylejkami, Sokotowskimi, Siemaszkami, Straszynskimi. Zamieszkiwali tež w Sokotach w powiecie lidzkim. Ich szlachecką rodowitosc wielokrotnie potwier- dzala heroldia wilehska (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 399, s. 1-109).
SZYRMA-SYROPIĘTA (Šjrmas-Širopentas) herbu Lubicz. Ich przyna- ležrjošč do stanu szlacheckiego potwierdzito Zgromadzenie Deputatow Szla- checkich w Minsku 10 czerwca 1824, w roku 1843 oraz 28 sierpnia 1901 roku (Archiwum Narodowe Biatorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 26).
SZYRMA-SZYRMULEWICZ (Širmas-Širm Ulevičius) herbu Lubicz, Dziedziczyli majątki w powiecie rosienskim.
SZYRWINSKI (Širvinskas) herbu Doląga. Zamieszkiwali w Wilnie.
229

SZYSZKA (Šiška) herbu Dolęga i wlasnego oraz SZYSZKO herbu Ody- niec. Pierwsi osiedkni byli przede wszystkim w powiecie lidzkim, drudzy - w rzeczyckim, zawilejskim, smolenskim. W dawnych zrödiach pisanych często byli utožsamiani,
Szyszka, szlachcic z powiatu braiiskiego, w 1501 roku zapisany zostal na H- šcie �dworzan� zobowiązanych do služby wojskowej w Wielkim Ksiąstwie Li- tewskim (Russkaja Istariczeskaja Biblioteka, L XV, s. 593-595). Na tej lišcie figūroje rowniež Iwaszko Szyszka. Zachary Szyszka jest wspomniany w ksiądze wydatköw Wielkiego Księstwa Litewskiego z lat 1506-1511 (ibidem, s. 628). W rejestrze bojaröw ziemi podlaskiej z 1528 roku odnotowany zostal Stanislaw Szyszko. �Ziemianin hospodarski� z wojewödztwa polockiego pan Hrehory Szyszka wspomniany zostal w zapisach z 1588 roku (Archeograficzeskij sbomik dokumentow, 1.1, s. 169).
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 296) pisal: �Szyszka herbu Dolą- ga w grodzienskim powiecie. N. Szyszka, wyszogrodzki kasztelan w roku 1373. Mikotay Szyszkowicz, posel z wojewödztwa braslawskiego na seym 1569 pod- pisal unię Litwy z Koroną�. Roman Szyszka pehiii funkcję skarbnika wojewödztwa polockiego w 1688 roku. Daniel Szyszka, czešnik polocki, byt poslem na sejm rdacyjny od wojewödztwa brzeskiego w 1697 roku.
Jak się wydaje, jedną z pierwotnych siedzib Szyszköw na Kresach byl po- wiat lidzki, gdzie posiadali majętnosč dziedziczną Siemaszkowszczyzną. Proto- plasta tego rodu Kazimierz Szyszko byl kasztelancm wojewödztwa polockiego. To wsröd jego wlasnie potomstwa byl Wasil Szyszko, ktöry przeszedl na prawo- slawie i zamieszkal w panstwie rosyjskim. Byta to rodzina nader uzdolniona, szczegöinie w dziedzinie wojskowosci, wydala ona wielu wysokiej rangi ofice- rdw zaröwno wojsk polskich, jak i rosyjsfcicti. Deputacje wywodowe w Grodnie, Wilnie i Witebsku wielokrotnie potwierdzafy ich szlachecką.rodowitošč,
Jan Szyszka, pisarz grodzki powiatu stonimskiego, odnotowany zostal w zapisach zrödlowych w roku 1700. Gedeon Szyszka byt ihumenem minskim w 1718 roku. Teodor Szyszko sprawowal funkcją pisarza Gtöwnego Trybunaht Litewskiego okolo 1750 roku. �Jegomošč pan Dominik Szyszko na ��, z szablą y karabi- nem" stawil šią 5 X 1765 roku na popis szlachty powiatu grodzienskiego. W roku 1759 Roman Szyszko byl polockim pisarzem grodzkim,
Szyszkowie nader licznie zamieszkiwali w Wilnie w �Ѵò i XVIII wieku. Jedno z odgalęzien domu Szyszköw dzierzawilo majątek Cna w powiecie bory- sowskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3353). Szyszkowie posiadali tei Kobylniki w powiecie wilenskim, Swirany i Trokieniki w zawüejskim, Zajki w lidzkim. W gubemi witebskiej Szyszkowie posiadali wies Temlaköw; na Polocczyzme - Horodyszcze; na Grodzienszczyžnie - Adamowszczyzną t Jözeföw (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1960, 4058). Kilkų przedstawicieli tego rodu przesiedlilo šią do powiatu rosienskiego na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3042, s, 1-51; f. 391, z. 7, nr 4125; f. 391, z. 10, nr46).
Szyszkowie spokrewnieni byli z Deniszami, Jasinskimi, Kuczynskimi, Gör- skimi, Bielikowiczami, Skibickimi, Rodkiewiczami, Bienkunskimi, Mikoszami, Waientynowiczami, Rassudowskimi, Narbutami, Ėwidnickimi. W 1812 roku heroldia wilenska uznala Wincentego, Pawla, Szymona, Wojciecha, Marcina,
230

Tomasza Szyszkdw za �rodowitą j starožytną szlachtę polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 102-105; f. 391, z. 7, nr 1960).
W 1838 roku heroldia wilenska odnotowala w powiecie šwięcianskim Kazimiera, Jerzego, Tytusa i Klemensą Szyszköw (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1236, s. 149)- Na liscie szlachty powiatu trockiego z 1844 roku figurują natomiast Wincenty, Pawel, Szymon, Marcin, Modest, Jozef, Tomasz Szyszkowie (CPAHL, f. 391, z, 8, nr 85, s, 60). W 1852 roku heroldia wilenska zarejestro- wala szlachcica z powiatu wilejskiego Jozefą Szyszko, �registratora kolležskie- go�\ inspektora szköl powiatu trockiego. Szyszkowie byli potwierdzani jako rodowita szlachta przez heroldię minską w latach 1802, 1832, 1834 (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 431, s. 15), 5pfr szlachty powiatu lidzkiego z 1855 roku odnotowal obecnožč tam kilku przedstawicieli rodu Szyszköw, wpisanycli do szöstej częici (szlachta starožytna) ksiąg szlacheckich gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 1692, s. 187-188).
Wywod familii urodzonych Fieniewiczöw Szyszköw herbu Dolęga Z 22 mar- ca 1812 roku podawal: �Familia urodzonych Szyszköw herbu Dolęga wedle swiadectwa wielu dziejopisöw polskich (...) jest dawna, starožytna i przedunio- wa, w panstwie polskim licznemi znakomitych urzędowan rangami w ojczyžnie zaszczycona, i wysokie krajowych poshig stopnie posiadająca, jak tenže autor [K. Niesiecki] na karcie 296 dzieta swego w tomie IV upewnia o dawnosci tego domu w powiecie grodzienskim i dziedziczeniu ziemskich w onym majątk6w, z ktörego wielu znakomitych wyliczając męžow, kladzie między niemi kasztela- na wyszogrodzkiego w roku 1373; dalėj Mikolaja poslem na sejm 1569, ktöry podpisal unię Litwy z Koroną; pözniej wspomina Jana, stolnika brastawskiego i postą z wojewodztwa inflanckiego.
Z tych tedy rozrodzona familia, na liczne dzieląc šią domy, jedne z nich w röznych wojewödztwach i powiatach rozsiedlili się, a przodkowie dziš czy- niących wywöd zostali na ojczystym majątku Fieniewiczach, ktöre z czasem rozmnažające się pokolenia na drobniejsze coraz dzieląc cząstki, zamienili onę z gtöwnego majątku w okolicę, czyli Stany szlacheckie, jakie, od swych dziedzi- cöw nazwiska biorąc denominacyą, zwač się poczęly Fieniewicze Szyszki, gdzie dotąd wiele tej familii domöw i bliskich z krwi rodzehstwa wywodzących się na dziedzictwach ojczystych naddziadowszczyzn zostaje�.
Od polskich Szyszköw wywodziiy šią dwa wielkie rody rosyjskie: Szyszki- nöw oraz Szyszkowöw. Tamtejsze zrödlo genealogiczne podawalo �Sziszkiny. Wyjechali iz Polszi. Nazwanije primali ot pierwowyjechawszego, kotoryj nazy- watsia Szyszka� (Rodoslownaja kniga, t. IT, s. 405). Imte dzido ten szczegol pomija: �Przodek Szyszkinöw, Wasyü, Fiodorą syn, Sziszkin w roku 1630 za službę obdarowany byl majątkami dziedzicznymi. Röwnym sposobem i inni potomkowie tego rodu služyli tronowi rosyjskiemu jako dworianie w rožnych rangach oraz wladali majętnosciami nieruchomemi� (Obszczij gierbownik, t. VII, s. 81). Zamieszkiwali oni w gubemi jarostawskiej.
Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 306) informuje o polskich szlach- cicach Szyszkinach, od 1528 roku znanych na Žmudzi. Pochodzili oni prawdo- podobnie od Szyszkowskich h. Ostoja, osiedlonych od 1460 roku na ziemi wie- lutiskiej, kaliskiej i hikowskiej; a pözniej i na odleglych Kresach Wschodnich.

SZYSZKIEWICZ (Šiškevičius) herbu Doląga. Zamieszkiwali w powia- tach wilejskim, wilkomierskim i rosiehskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZYSZKOWICZ (Štškoviaus) herbu Ostoja, Posiadali dobra ziemskie w Ma- lopolsce Wschodniej.
SZYSZKOWSKI (Šiškauskas) herbu Ostoja. Szyszkowscy wziąli prawdo podobnie nazwisko od wsi Szyszynko w powiecie gniežnienskim w woje- wodztwie kaliskim. Spokrewnieni byli z Zarembami, Doruchowskimi, Mnisz- chami, Mlodziejowskimi,
Bartosz Paprocki w XVI wieku pisal o nich: �Szyszkowscy w sieradzktm i kaliskim wojewbdztwach dzielnice swe mają, By! wieku mėgo S tani slaw Szyszkowski komomikiem poznahskim, dziekanem wielunskim, proboszczem sieradzkitn�. Jan, Mikolaj, Jerzy Szyszkowscy stawali do popisu rycerstwa lub podpisywali uchwaly sejmikowe w latach 1606-1627 (Akla sejmikowe woje- wddztwpoznanskiego i kahskiego, cz. 1, s. 307. 312, cz. 2, s. 148),
Kasper Niesiecki (Korona Poiska, t. IV, s. 296) podawal: �Szyszkowski herbu Ostoja w kaliskim w-wie. Stanislaw Szyszkowski, kanonik poznanski, dziekan wjeluhski. Katarzyna byla za Andrzejem Gawrohskirn, umaria 1622. Brat jey rodzony Marcin, biskup hicki�.
Tenze autor w innym dziele (Herbarz poiski, t. VIII, s. 648-652) oznajmial: �Szyszkowski herbu Ostoja w kaliskim wojewodztwte. Stanislaw Szyszkowski, kanonik poznahski, dziekan wieluhski, proboszcz sieradzki. Katarzyna za Jq- drzejem Gawronskim, umaria 1622. Brat jej rodzony Marcin, nayprzod biskup Kieki, z tego postąpil na plockie 1607, na ktorem to žycte šmiertelne w nie- smiertelne zamienil w roku 1650 By! to cztowiek w rządzie glęboki, prze- zomy w sprawach, powazny w mowie i akcyach, mily i ludzki wszystkim, po- božny i sprawiedliwy; lat 76 tak przezyl
Mikolaj, biskup warminski, synowiec Marcina, biskupa krakowskiego, kantor nayprzod krakowski i kanonik plocki, sekretarz wielki koronny. Aby by! w Borkowie, dziedzictwie Szyszkowskich, mila od Kalisza, kosciol wymurowal i na to pieniądze mu swoje oddat.
Brat rodzony Mikolaja Marcin, dziedzic na Spytkowicach, starosta lelowski; žonajego Eleonora Sapiežanka, corka Jerzego, starosty homelskiego, z księžney Radziwillowny urodzona. Jerzy, brat rodzony Marcina, o ktorym konstytucya 1616 powiada, že pięč tysięcy Rzeczypospolitej dal na zaptatę skonfederowa- nemu wojsku, miai za sobą Slostowską, z tej syn N., najprzod chorąžy kaliski, a potem kasztelan biechowski, mial za sobą Heleną, corką Jana Žychlinskiego, wnuczkq Heronima Rozrazewskiego, kasztelana międzyrzeckiego�.
Z tej rodziny pochodzil Piotr Szyszkowski, stynny dyplomata i posel, žo- naty trzykrotnie: z Elžbietą Lasocką, Zofią Zebrzydowską i Teofilą Wisniowiec- ką. Rownie zaslužony byl brat jego Jędrzej, legat do papieža Urbana VIII. Za- znacza tež Niesiecki za Starowolskim, iž rod ten wczesnie wygasl, �dlatego, iž z košcielnych intrat dobr nabyli skupionych od Marcina, biskupa krakowskie- go�. Przekazy archiwalne zaprzeczają jednak temų ostatniemu twierdzeniu, bo- wiem na Kresach Wschodnich Szyszkowscy byli notowani i w XIX wieku.
232

Hipolit Stupnicki (Herbarz polski, t. III, s, 134) pisal: �Szyszkowski, herbu Ostoja. Marcin, biskup krakowski, jeden z owych senatorow, ktdrego czyny stawią konstytucje z roku J 613 i 1621. Przezomy w radzie, powazny w akcjach, pobožny i sprawiedliwy, nie mniej byl dbaty o dobro ojczyzny, na ktdrej potrze- by nie zalowal swej szkatuly. Wide tež kosciotow szczodrobliwą ręką od upad- ku uratowal. WystawiI w katedrze krakowskiej przepyszny grobowiec sw, Stani- slawa. Žyde zakonczyl 1630. Mikolaj, biskup warminski, Piotr, kasztelan są- decki�.
O kilku przedstawicielach tej rodziny infonnowal Tomasz Šwięcki w swych Historycznych pamiątkach (t. II, s. 188): �Szyszkowski Marcin, herbu Ostoja z wojewodztwa kaliskiego, naprzod biskup hicki, potem plocki w roku 1607, na koniec krakowski 1617 roku. Na wychowanie jego Piotr Myszkowski, biskup krakowski, naktadal, w szkolach jezuickich w Pultusku dwanascie lat na na- ukach przepędzii, potem w Akademii Krakowskiej i w Rzymie doskonalil się, szczegolniej w prawie i teologii by! biegly.
W pamiątce jego nauki pozostala mowa na pogrzebie Anny, krolewny szwedzkiej, siostry Zygmunta III oraz inne. Jego nakladem i kosztem wzniesio- na jest kaplica wšrod kosctofa katedralnego krakowskiego, w ktorej prochy šwiętego Stanislawa, biskupa i męczennika spoczywają, On to trumnę srebrną kosztowną temų šwiętemu sprawil, ktėrąSzwedzi 1656 zabrali. O czem obszer- niejszej wiadomosci patrz pod wspomnieniem pamiątki rodziny Szczepanow- skich.
Tak liczne przyshigi Szyszkowskiego kaži spalenie z rozkazu jego wszyst- kich ksiąg w Krakowie u Wierzbięty drukowanych. Posfowal do Rudolfą cesa- rza, zawisci między obywatelami prywatne i publiczne plynną wymową godzil, nauki hojnie wspieral, šwiątynie i košcioly ozdobil, košciol na czešč šwiętego Karola Boromeusza i klasztor oo. Bemardytiow na Karczowce przy Kielcach 1627 r. fundowal, w Ilžy košciol zmurowal; pracowal on nad podaniem potom- nošci pamięci o slawnych Poiakach, wspomina o tern w mowie do Myszkow- skiego, lecz dzielo to do naszych czasow nie doszlo,
Jerzy Ossolinski, slawny kanclerz, w pochwalnej mowie tak o nim wyrzekl: �Nie wspomnę, jakie byly Szyszkowskiego ratowania upadlej szlachty, jakie do ushig Rzpltej wsparcia, jak drogie ku ozdobie i podporze ojczyzny naklady, cwiczenia mlodzi i odwazne w poslugach ojczystych zaprawiania, na koniec budowle, Polsktj podowczas zdobiące�. Zakohczyl Ossolinski teini slowy: �Bo- gu shižyl jak kaplan krotowi, jak wiema rada i jako dobry Palak�.
Mikolaj, biskup warminski, synowiec Marcina biskupa krakowskiego, administrator opaetwa czerwinskiego, sekretarz w. kor., dobra biskupie przez Szwedow spustoszone odbudowal i podžwignąl, W Sprinbergu w Wannii košciol i klasztor oo. Bemardyn6w fundowal, 1642 r. zszedf z tego swiata. Jerzy Szyszkowski pipe tysięcy czenvonych zlotych ofiarowal Rzeczypospolitej na zaplacenie wojska związkowego.
Piotr, kasztelan wojnicki, zwiedzil cudze kraje, tam w umiejętnošci obeych jqzykow i sztuki rycerskiej ewtezyl się, w wielu wyprawach krwi i majątku dla ojczyzny nie ¿afowaf, rožne poselstwa z nieporownaną dzielnošcią odbywat, jako to: do kurfirsta brandenburskiego, do Wiednia po Cecylię Renatę, žonę
233

Wtadyslawa IV, byl takže przy šwietnem poselstwie do Turczech Krysztofa księcia Zborowskiego sekretarzem w Stambule.
Mikolaj, sądzia ziemski wielunski, posel na konwokacyą 1634 r., mąž bie- gly w prawte polskiem, litoScivvy na ubogich, przy košciele jezuitow w Kaliszu wystawil kaplicą, blachą pobil i tam 1650 roku pocbowany. Rodzina ta wygasla jeszcze za czasdw Starowolskiego�.
Mikolaj Szyszkowski, sekretam krolewski, w 1613 roku mianowany zostal przez krola Zygmunta III komisarzem do okreslenia granic między Šląskiem a ziemią wielunską (VL, t. III, s. 90). �Wielebny xiądz Marcin Szyszkowski, biskup ptocki, fundowal oycow Jezuitow w miescie naszym Plocku, kamienice, domy y place im pokupowal� - strvierdzala uchwala koronnego sejmu walnego z 1615 roku. On tež w 1620 roku zostal czlonkiem Rady Krolewskiej (ibidem, s. 147). Jerzy Szyszkowski w latach 1621-1628 byl chorąžym kaliskim (Urzęd- nicy darnoj Rzeczypospolnej, Spisy, t. I, s. 233). Jan Szyszkowski z woje- wodztwa kaliskiego podpisat w 1648 roku akt elekcji krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 102).
Na Kresach Szyszkowscy znani byli szczegolnie w XVIII i XIX wieku. Theodor Szyszkowski, stražnik piiiski, odnotowany zostal w zapisie do ksiąg G16wnego Trybunalu Litewskiego w Minsku z 5 maja 1643 roku (AWAK, t. XI, s. 132-133). Przypuszczalnie jego wnuk o takim samym imieniu i tytute, jako osoba zaufana Jerzego Stanislawa hr. Sapiehy, wpisal jego listy do ksiąg Gt6w- nego Trybunalu Litewskiego w magdeburgii mohylewskiej 6 marca 1722 roku (ibidem, s. 432) oraz 16 i 26 lutego 1759 roku (ibidem, t. XII, s. 142, 147).
�Imč pan Szyszkowski, podsędek potocki�, wzmiankowany jest w testa- mencie mieszczanina wilenskiego Bazylego Omelanowicza z 10 vvrzešnia 1713 roku (A WAK, t. IX, s. 528). Teodor Felicjan Szyszkowski, stražnik starodubow- ski, podpisat w 1764 roku akt konwokacji warszawskiej (VL, t. VII, s. 63). N. Szyszkowski, szlachcic zamieszkaly w miejscowoici Tatar-Bunar w gubemi besarabskiej, byl w 1863 roku šledzony przez carską tajną policję, poniewaž podejrzewano go o udzial w przerzucaniu zlotą i broni do ogamiętego walkami powstanczymi Krolestwa Polskiego (Archiwum Narodowe Moldawii w Kiszy- niowie, f. 2, z. 1, nr 7643, s. 103),
W 1824 j 1835 roku heroldia grodzienska potwierdzala szlachecką rodowi- tošč Jozefą, Karola, Jana Pawia, Aleksandra Jozefą Szyszkowsktch, wlašcicieli dobr Wierzchuca Nahoma i Putkowice Nadolne w powiecie drohiczynskim w gubemi grodzienskiej (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 23). Szyszkowscy byli potwierdzani jako rodowita szlachta takže przez Zgromadze- nie Deputatow Szlacheckich w Minsku w roku 1823 i 1834 (Archiwum Naro- dowe Bialomsi w Mirisku, f. 319, z. 2, nr 28, 29).
Spis szlachty Kr6iesTwa Polskiego (s. 251) informowa) o Teofilu Walerianie, Jozefie, Ignacym Andrzeju i Aleksandrze Szyszkowskich herbu Ostoja. W roku 1855 Deputacja Wywodowa Szlachecka Gubemi Wi!enskiej odnotowala w po- wiecie lidzkim Onufrego, syna Kazimierza, Szyszkowskiego z synami Zygmun- tem i Stanislawem. Wpisano ich do szostej cząsci ksiąg szlachty gubemi wilen- skiej, zaznaczając, že poprzednio rod ten zostal potwierdzony jako starožytna szlacbta4 paždziemika 1818 roku(CPAHL, f. 391, z. 4,nr 1692, s. 188-189).
234

Na ziemiach biatoruskich Szyszkowscy posiadali m.in. dobra Jasien koto Minską (por. Spis ziemian guberni minskięj, s. 230). Liczme zamieszkiwaii tež w powiatach borysowskim i mozyrskim; w rzeczyckim (Lalgalia) posiadali dobra Prudek i Szerejki. Spokrewnieni byli m.in. z Domuchowskimi i Pszczolkami. Niekiedy užyv/ali przydomku Szych, pisząc się: Szych-Szyszkowski (Archiwum Narodowe Biatorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3518, s. 1-82).
SZYSZL.O (ŠišJas) herbu Doięga. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiatach dzisnenskim, zawilejsktm i upickim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3041; f. 391, z. 7, nr 4117,4096).
SZYTANSKI (Šilanskas) herbu Doliwa. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat rosienski.W A N K O w I C Z O W l t

linu 1773, iii'.ru OUolira JI dili�. J ui'>: l'nn t i ^ įer \Yn liku h Ir y.. .miI/iii /.tnn- ski Uljl'>Vl'�d'1nn Mll^l,i|r;li. [i^rlirni [KHljir; lulrĮ'ilUlinyiH (IMTŲSIUjijrJ Sll,�. �Į�'�I s* ¿J " nicJnslu �� I it*'imti skilu linkui].

H t* r b M S.
Mu bytlž str/nla bbilu w polit rzpnYonyin, ilwa j pica na n ¡py tuk nložmir, žo się zdiulžit, juk b y rlwa kizyži-; nuil lieliiiPin lis, z koionj- niby wyskakujj}i*y; Ivlnycli o nicgo nog nie viiluč, ogon tylko zmluvty, nogi pr/odme irziricsionc, siiiii glmv^ w lcwo tarczy obro-
eony.

Dvrodrit sdir.taclK� e n eg�:
ICiO, Jalij 20 daili. TsstiimenlMn J. l\irii Aimy Turskity ttnilienmty \V�?iko- viczcttrj.
ĮGIS. Zipisutn tuiiieyinyic �d Jmic Pint Pioira IVaiikauirzii Juiir Panų Olu- �sjiiakienu din|m,
1640 ditorinyni, a 1671 przyzninjni ujiiseui Liritinjnjui oi J. PP. Jani, fVladjsliTB, Teodara j Slaniilafta Pi�troiriczpw-Warikowici!ou J. P. Slcfammi IVaii koviooiri (tryjovi Jtbmšė daayuL
1766� Prtjailejem od krdlį polskitgo SUmsliiti Anguiti m alsinu zitmskie w#ji¥udrtwi Uitakiego IV. J. P. SUlcusuvi WiukowicHnri k
Opi� gtidla Lis na karele Herbarza orszaitskiego z kurna XVIII vrieku

s

ŠCIBOROWSKI (Stibarauskas) herbu Ostoja. Polska encyklopedia szla- checka (t. XI, s, 307) podaje: �Sciborowski herb nieznany, 1764; powiat pil- znehski�. Wywod familii urodzonych Sciborowskich herbu Ostoja, zatwierdzony przez heroldu wilenską 17 stycznia 1835 roku, uznawal za �rodowitych i staro- žytnych dworzan� Felicjana Feliksą z synami: Edmundem Karolem, Janem Fa- bianem i Leopoldem Klemensera; oraz Kazįmierza i Jozefą Sciborowskich.
Rodzina ta, wywodząca się z Polski centralnej, posiadala majętnošci ziem- skie na Minszczyžnie, Witebszczyznie, Wilehszczyznie, a spokrewniona byla przez malzeiistwa ze slynnymi rodami Chomskich, Gorskich, Przeždzieckich, Januszkiewicz6w (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 1 M3).
Sciborowscy wielokrotnie potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez Deputację Wywodową Wilehską. Znajdowali się m.in. na lišcie szlachty powiatu šwięcianskiego w roku 1850 (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 447).
ŠCIELNICKI (Stelnkkas) herbu Przestrzal. Posiadali majątki w powiecie oszmiahskim.
ŠCIEPURA (Stepuras) herbu Oksza. Dziedziczyli dobra Mozyle w powiecie kowiehskim od 1525 roku. Mieli tež posiadlošci w Ksžęstwie Stuckim i innych prowincjach. 17 grudnia 1819 roku potwierdzeni zostali jako starožytna szlachta polska przez heroldię w Witaie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 112-117). Galąž nowogrodzka rodu, osiedlona w Pystryezach, uzyskala potwierdzenie szlacheckiej rodowitosci 16 czerwca 1837 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 45-47).
ŠLEDZIEWSKI (Sledevskis) herbu Korczak i Zagloba. Pochodziii z Polski irodkowej. Požniej znanj byli tež na Litwie i Biatej Rusi. Pan Andrzej Sledziewski, ziemianin z wojewodztwa polockiego, w 1623 roku zbieral pienią- dze na wykupienie jencow polskich z niewoli moskiewskiej,
ŠLENDZINSKI (Slendinskas) herbu Suchekomnaty. Ich rodowe posiadlošci znajdowaly się w powiecie wilkomierskim. Antoni Šlendzinski wspomniany zostal w lišcie Stefana Batorego z 27 wrzešnia 1581 roku, gdy monarchą potwierdzil jego prawa do ziem posiadanych w Księstwie Žmudzkim. W roku 1676 krol Jan III Sobieski ponownie potwierdzil te uprawnienia (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2680).
Szkic drzewa genealogicznego domu Šlendzmskich herbu Suchekomnaty z 1811 roku przedstawia szešc pokolen (11 osob plci męskiej) jednego z odgalę- zieri rodu. Wykres kohczy się na Janie Mikotaju (ur. 1789), Janie Stanislawie (ur. 1810), Aleksandrze (ur. 1804) (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2680). Z zachowa- nych notatek zrodlowych wynika, že Šlendzinscy brali žony m.in. z Pomamac- kich, Kielpszow, Iwanowskich.
237

27 lutego 1832 roku Uniwersytet Wilenski wydal Aleksandrowi Šlendziii- skiemu šwiadectwo o jego postępach w sztuce rysunku i malarstwa (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 839, s. 29). Aleksander į Mikoląj Šlendzinscy, wediug danych kancelarii Wilenskiej Deputacji Szlacheckiej z 1845 roku, mieszkali w Czerwo* nym Dworze i w Niemiežu pod Wilnem (CPAHL, f, 391, z. 9, nr 2744).
$LEPIKOWSKI (Slepikauskas) herbu Rawicz. Posiadali dobta ziemskie na Grodzienszczyznie i Wi!enszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1078),
ŠLEPOROD (Sleporodas) herbu Šleporod. Znani byli na Bialej Rusi. Ma- teusz Sleporod byl w XVI wieku pisarzetn witebskim.
ŠLEPOWRONSKI (Skpovronskis) herbu Šlepowron. Miejscem ich osie- dienia byl powiat trocki.
ŠLJWINSK1 (Slivinskas) herbu Rawicz. Przez wieki dziedziczyli majątki w powiatach lidzkim, šwięcianskim, oszmianskim i novvogrodzkim. W XIX wieku ich rodowitosč szlachecką potwierdzi!a heroldia wileiiska oraz Departa- ment Heroldii w Petersburgu.
ŠLIWOWSKI (Slivovskis) herbu Grzymala, Jasienczyk, Rawicz. W XIX wieku Šliwowscy zamieszkiwali w powiatach nowogrodzkim i swięcianskitn (CPAHL, f. 708, z. 1, nr 49).
W lutym 1667 roku �szlachta, rycerstwo po rožnych expeditiach, zamkach, miastach, dworach y mieyscach brani, a w niewoli nieprzyjacielskiey moskievv- skiey od lat dziesiąciu siedzący, a pūnosząc cięžkie y nieznošne jarzmo niewO� Ii�, podpisali ošwiadczenie o losach jednego ze swych wsp61braci.
Pisali oni: �Oznaymujemy, iž urodzony jegomošč pan Pawet Ž!iwowski, podczas wilenskiego wzięcia dostawszy się w ręce nieprzyjacielskie, gdzie bę- dąc przez lat poltrzecia. A gdy upatizywszy czas y nam6wiwszy z sobą smoleii- skiey szlachty osob kilkadziesiąt do Bychowa Starego ujechal z rękow nieprzy- jacielskich y zactągnąl się z rotmistrzem Jego Krolewskiey Mosci panem Miko- lajem Przeždzieckim, gdzie w rbžnych potrzebach przeciw tego nieprzyjaciela stawal.
W potrzebie pod Horami straciwszy poczet y wszelki porządek woyskowy, takže y czeladž, ledwo sam pieszo uszedl od nieprzyjaciela, a dostawszy šią do Mšcislawia, w oblęženiu przez niedziel dwanascie zostawal y wielką nędzę y giod cierpial. A gdy nie mogąc przetrwač nieprzyjacielskiemu oblęženiu, rządca natenczas mšcislawski zamek nieprzyjacielowi poddal, tamže onego, jako wier- nego poddanego oyczyzny naszey, rannego y szkodliwie na zdrowiu uszczer- bionego, a osobliwie za to, i i niemalo osob szlachty smolenskiey namowiwszy, z sobą wyprowadzil z rękow nieprzyjacielskich, wziąwszy onego przyprowa- dzono do Smolehska y do turmy skowanego wrzucono y giodem przez rok roo rzono, až do wzięcia Starego Bychowa.
A gdy po wzięciu Bychowa maižonkę onego przywieziono do Smolenską, natenczas wyjąwszy onego z turmy, ztączywszy z malžonką, do Moskwy ode-
238

slano, a z Moskwy za rozkazaniem cara moskiewskiego, zarowno z narni y z iriną bradą naszą, wodą y lądem na sibirski zamek odlegly, daleki, nazwany Tobolsk zeslano, gdzie juž na urąganie przyrodzonego stanu swego szlacheckie- go (zmuszony ku temų przez nieprzyjaciela) straž jako hayduk tak w bramach zamku tamecznego, jako tež y na kabakach odprawowal y wszelkie roboty zam- ku naležące, jako prosty chtop robit. Po chleb zamku naležący za mil kilkadzie- siąt przeciw wody w gbrę w jarzmie z szostem, jako najemnik chodzit.
A ktorego dnia byi od rob6t zamkowych uwolniony, tedy vvyrabiąjąc przez wszystkie lata poki w Sibirze zostawal, matžonkę y dziatki swoje karmib Gdy za hramotą monarchy tamecznego w roku 1664 do Moskwy nas rewokowano, z narni tedy wespot juž to czwarty rok na Wologdzie w ciemnym tureinnym więzieniu siedząc y ucišnienie wielkie wespot ponosząc, od ktorey nędzy y cia- snoty wide naszey braci, szlachty znaczney, pomario.
Wiedząc tež y o tym, iž jegomošč czyniąc z przyrodzoney swey stalošci, przez wszystkie lata będąc šcišniony wszelką nędzą y utrapieniem, trwal sta- tecznie, žądat tedy y prosit nas, abyšmy tą naszą atestacyą urodzonemu jmsci panų Pawtowi Sliwowskiemu dali. Zaczym prošbę onego widząc sluszną, uczy- nilišmy y ręce nasze podpisali. Dzialo się w turmie ciemney wotogodzkiey roku 1667, February] 18 dnia�.
Dokument podpisali; Franciszek Jozef Trębicki, Mikolaj Aleksander Sottan, Bazyli Korsak, Jerzy Petrožycki, Jerzy Aleksandrowicz, Stanisiaw Krukowski, Aleksander Mokrzycki, J6zef Ciapinski, Jan Adamowicz, Stefan Ciapihski, Wincenty Trockį, Stefan Dulski, Hryhory Cwiecinski, Jan Bogustaw Sottan, Bazyli Klimowicz, Symon Krętowski, Samuel Klimowicz, Kasper Uszacki, Stefan Obuchowski, Jan Peslak, Jakub Burakiewicz, Janusz Węgrzyn i inni.
ŠL1ZIEN herbu wtasnego, czyli Swiat odm., oraz Korczak. H. Stupnicki podawat o nichr �Dom Slizieniow pochodzi z Siedmiogrodu, skąd przeniost się Jędrzej Ratsza na Biatą Rus jeszcze za czasow krola Aleksandra. Jan, w nagrodę dobr zawojowanych przez Moskwę, otrzymat inne w powiecie oszmianskim. Hieronim, zginąt pod Smolenskiera. Stefan, najprzod pisarz oszmianski, potem referendarz litewski i starosta krewski, towarzysz stawnej z zwycięstw usarskiej chorągwi Jana Sobteskiego, opisat batai i ę ctiocimską wierszem polskim�.
Genealogia tego rodu przedstawia się tak oto: �W czasach Wielkiego Xię- stwa Litewskiego rod ich liczyt się i w wojsku, i na urzędzie. Więc [byli wsrod nich] komrsarze ziemscy, podkomorzowie, podsędkowie i referendarze, mar- szatkowie przerožnego autoramentu, chorąžowie, namiestnicy, takož i inne znaczne szarže. Znalazt się nawet wsrod Slizniow general-major wojsk Wielkiego Xięstwa Litewskiego. Poprzez šlubny kobierzec wiązali się Šližnie z majęt- nymi i možnymi rodami w calym xięstwie, jako to z Jacyniczami, Horaynami, Pietkiewiczami, Stachowskimi, Mieleszkami z Grodzienszczyzny, od ktorych pozyskalj w wianie zasobne majętnožci, wirod nich Dziewiątkowicze, Lawno i Ostrowiec cum boris, lassis, aquis, rusticis dymisque, a dalėj z Puciatami, Zienkowiczami, Kiersnowskimi, Czerwienskimi, Rdutiowskimi, Swiatopelk- Czetwertynskimi, kniaziami dawno-litewsko-ruskimi, z kim tarn jeszcze� (Antoni Gotubiew, Kazimierzowka).
239

Jan Dworzecki-Bohdanowicz w swym rękopišmiennym dziele Herbarz szlachty litewskiej wywodzil ich z Niemiec, od stynnego Radszyj protoplasty wielu znacznych rodow moskiewskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782). Šamo zaš pochodzenie Radszy zostalo ostatnio wyjasnione przez naukę rosyjską jako serbskie, a więc lechickie (Serbowie są wychodzcami z Wielkopolski).
W XVI wieku žrodia archiwalne często wzmiankują o reprezentantach tego ro- du. Stefan Slizieii byi podkomorzym slonimskim w 1578 roku. Ziemianin Stanisiaw Waltcki �pozwat byi panią Šližniowąo wybicie gwaltowne 2e spokoynega dzierža- nia gruntow zastawnych (...), o pobicie, poranienie y poczynienie szkdd� w kwiet- niu 1582 roku (AWAK, t. XXXVI, s. 50-51). Piotr Šlizien w 1600 roku byi wlasci- cielem majątku Horowieckiego na Miiiszczyžnie (AWAK, t. XVII, s, 174).
Aleksander Šlizieii, podstoli oszmianski i sekretarz JKM, w 1648 roku pod- pisal pacta conventa na sejmie warszawskim (Vi,, t. IV, s. 96). 1 stycznia 1658 roku Aleksander Šlizieii, stolnik oszmianski, podczaszy i sekretarz Jego Krblew- skiej Mosci, oraz jego zona Teodora z Mieleszkow podali zapis do dziewiątko- wickich ksiąg ziemskich, ktorym zobowįązywali się do pewnych swiadczen na rzecz księžy košciola unickiego w miasteczku Dziewiątkowicze.
Zarowno owczesny proboszcz Jan Kuncewicz, jak i jego następcy mieli co roku dodatkowo otrzymywad od rodziny Slizniow 30 beczek ziama, 5 ftmtow wosku, 1 gamiec wina itp. W zamian za to postulowali gospodarze majątku: �služba Boža spiewana bye ma, przypominając imiona Aleksandra y Theodory, y potomkow ich, y zmarlych Aleksandra, Konradą, Chryzostoma, Urszuli, Kiy- styny, Michala, Ewy, Marianny, Heleny, Heliasza, Woyciecha, pana Boga pro- sząc, tak za nas zywych jeszcze na tym swiecie, jako y za dusze zmarlych y poddanych, a osobliwie za wszystkich tych, ktorzy w czysccowych mękach zostając, z paminei ludzkiey wypadli� (AWAK, t. XI, s. 144-147).
Pieczętarz dziewiątkowicki Michal Šlizien zarejestrowal ten wpis, a po kil- ku latach, w roku 1672 inny pieczętarz Stefan Jan Šlizien, razena z ¿wiadktem Hieronimem Piaseckim i Samuelem Bychowskim, �dobrą szlachtą�, ponownie potwierdzili waznosc tego zapisu.
2 kwietnia 1699 roku Hanna Kantakuzianka, ksieni zakonu Bazylianek w Minsku, wydala Stefanowi Janowi Slizniowi, oszmianskiemu pisarzowi ziem- skiemu, następujące zaswiadezenie: �iž co godney paminei pan Aleksander Šlizien, stolnik oszmianski, rodžio siostry zakonney panny Judyty Slizni6wny, schodząc z tego swiata, na posag pięciu siostrom testamentem jako oyciec cor- kom, legowal majętnošč Kostyki, w powiecie oszmianskim ležącą, ktorych po- sagow wszystkich corkom swym oplacanie zlecil imei panu Stefanowi Janowi ŠIižniowi, pisarzowi ziemskiemu oszmianskiemu, synowi swemu, z pierwszego malzenstwa splodzonemu, ktorego y opiekunem y exekutorem testamentem swym zostawil.
Tedy gdy między inszymi siostrami, kt6re za wo!ą Božą swiecki sobie stan obraly, siostra nasza zakonna panna J ūdyta Slizniowna obrala sobie stan zakon- ny y shižbę Boską, y juž to z narni, uczyniwszy solenną professyą, panu Bogu stužy, ime pan Stefan Jan Šlizien nie tylko jako brat jey rodzony, ale i jako opie- kun przyrodzony y testamentowy, czyniąc dosyc woli rodzica swego, naprzdd na mlodošč jey, ktorą w klasztorze trawila, wažąc zawsze y koszt dając, potem
240

na wyprawe zakonną, na sprawienie obloczyn � wediug honoru domu swego, naležytą uczynil expense, � �� nie tylko powinnosc kazala, na wyprawę zlotych sze^cset, ale �� milo id braterska kazala, y więcey wydai.
A zatem sprawiwszy professią y obloczyny, � wydawszy wyprawę, w odziežy, pošciotce, chu stack y innych zakonnych potrzebach przez lat kilka, kwotę nam od posagu, pannie Judycie naležącego, ptacif. A na osiatek teraz trzy lysiące monet current! do rąk moich, mnie Hanny Kanthakuzianki, ksieni klasztomey, przy obecnoici wielebnych panien zakonnych wyliczyt. Zaczym ja pana Stefana Jana Štižnia z odebranego posagu wiecznie kwituję�\ W ten sposob rodzina Slizniow ponownie objęla w niepodzielne wladanie caty majątek Kostyki (AWAK, t, XI, s. 303-306).
Stefan Jan Štizien, stolnikowicz oszmianski, w 1667 zapisany zostai w ak- tach Giownego Trybunahi Litewskiego. Aleksander Kazimierz Šlizien, stolnik oszmianski, wspomniany zostai w uchwale konfedcracji generalnej warszaw- sksej z 1668 roku (VT, t IV, s. 487). W roku 1674 by! on sekretarzem krolew- skim. Stefan Jan Slizieri, pisarz ziemski powiatu oszmianskiego, odnotowany zostai w księgach sądu braalawskiego w 1700 roku (CPAHL, f. DA, r. 1700, nr 46, s. 209-216). W tymže roku Benedykt Šlizien, krajczy starodubowski, oskar- žony zostai przez sąsiadkę, niejaką panią Staszkiewiczową, o najazd i rozgrabie- nie folwarku (CPAHL, f. DA, r. 1700, nr 46, s. 223-224).
Stefan Šlizien, starosta oszmianski, w 1703 roku zostai czlonkiem Rady Kr61ewskiej (VL, t. VI, s. 53). On tež jako referendarz Wielkiego Księstwa Litewskiego okob 1710 roku posiadal w Wi!nie na ulicy Jatkowej cztery kamieni- ce {A WAK, t. XXXIX, s. 348). Andrzej Aleksander Šlizien, stolnik braciawski, i jego zona Anna z Kierkinow Slizniowa w roku 1718 ofiarowali 5000 tynfow na košciol Narodzenia Najswiqtszej Panny Trockiej w Trokach {AWAK, t. XI, s. 407-409).
�Wielmozny jegomoic, pan J6zef Šlizien, jeneral-adiutant woysk cudzoziem- sktch Wielkiego Xi^stwa Litewskiego� figumje w księgach Giownego Trybunahi Litewskiego z lat 1743-1747 {AWAK, t. XX, s. 539-545). Michal, Rafat, Tadeusz, Jan Slizniowie podpisali w 1764 roku od powiatu starodubowskiego elekcję ostat- niego krola polskiego Stanisfawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 120).
Kazimierz Šlizien, sędzia Trybunahi Giownego Wielkiego Księstwa Litewskiego z powiatu starodubowskiego, szambelan Jego Krolewskiej Moici, gene- rabadiutant bufawy wielkiej wojska Wielkiego Ksi^stwa Litewsiego, zapisal w 1783 roku kosciolowi unickiemu we wsi Kaziemierzow, naležącej do majątku Motyki, znaczne sumy pieniędzy. Wediug dokumentow z 1812 roku Rafa) Šlizien byl wlascicielem dziedzicznego majątku Dziedzilowicze na Minszczyznie (AWAK, t. XXXVII, s. 364). Do tej rodziny naležal rowniez majątek MŠciž. Maria Šlizien w 1898 roku posiadata dobra Nowe Dziewiatkowicze pod Grodnem (CPAH Biaiorusi w Grodnie, f. 24, z. 3, cz. 85, nr 3611).
J6zef Šlizien byl komisarzem powiatu borysowskiego w 1812 roku po wy- zwoleniu ziem Biatej Rusi spod okupacji rosyjskiej (ibidem, s. 209, 233). W 1828 roku Rafat Šlizien otrzymal od senatu i rektora Uniwersytetu Wilen- skiego zaswiadczenie � tym, \z jest studentėm Wszechnicy: Quutn nobilis juve- nis Raphael Joannis filius Šlizien, die XSeptembris Anni MDCCCXXI in Civium
241

hujus Caesarea Litterarum Universitatis Vilnensis numerum adscriptss, in Ordine Professorum scientiarum Ethico-poiiticarum Juri tum Romano, tum Criminali veterum et recentiorum gentium, tum Patrio, tum Ecclesiastico, Oeconomiae publicae. Historiae universali et Statisticae, nec non Statisticae et Diplo- matiae Rossici Imperii, trium annorum spatio multam et assiduam operam dederit, atque in examinibus diligentiam suam et processus praeceptoribus suis adeo probaverit (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 835, s. 12).
Jedna z gatqzi rodu Slizieniow posiadala dobra Wolna w powiecie nowo- grodzkim. Z niej pocbodzi) rnalarz Otton Slizien. Matk^ jego byia Aniela z do- mu Mackiewicz6wna, ojciec mia! na imic Jan. Otton mial jeszcze picciu braci: Rafala, Mieczysiawa, Lucjana, Boleslawa, Wladyslawa. Rodzina szczyciia si$ dhjgim rodowodsm i zajmowala znacz^ce miejsce w zyciu sziachty kresowej.
Drzewo genealogiczne ¿lizieniow, sporzqdzotie w 1832 roku przez Deputa- cjq Wywodow^ Szlachecka w Minsku, a przechowywane obok wielu innych materi alow poswicconych dziejom tej rodziny w Archiwum Narodowym Bialo- rusi w Minsku, przedstawia dwanascie pokolen rodu, 54 osoby, od protoplasty Andrzeja zaczynaj^c, a koncz^c wlasnie na Ottonie i jego braciach (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3008).
SLIZ1EW1CZ (Slizevlfius) herbu ¿lizien. Ich rodowe maj^tki znajdowaly sic w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 6, 7, 11, 12, 707; f. 391, z. 4, nr 1678).
&MIG1ELSKI (Smigelskis) herbu Lodzia. Na Kresach Wschodnich Smi-
gielscy dziedziczyli dobra ziemskie w powiatach brasiawskim, oszmianskim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 196). Kasper Niesiecki {Herbarz, t. III, s. 139) herb ich opisuje tak oto: �Lodzia zotta, czy zlota o czterech deskach w polu czerwonym, jakby po krwi nieprzyjacielskiej plyn^ca, bez zaglow i masz- tow, cos na ksztalt barki, na gl^bokich jednak rzek przebycie zdolna. W helmie pawie piora i na nich lodz takiegoz ksztaftu. Ten herb byl niegdys z Czech do Polski przyniesiony i rzymskim monarchom w zwyczaju. Od Cesarstwa prze- szedl do Czech, z Czech do Polski w roku 969.
Najprzod nazywali sic tego herbu Lodziowie, wielu z niego pochodzi mc- zow w ojczyznie zastuzonych. Jan Lodzia, biskup poznanski, zyi w roku 1279; Jasko Lodzia, kasztelan kaliski, kwitn^l roku 1361, a Jarosz, wojewoda, 1145. W Polszcze brali nazwiska od zamkdw albo od dobr dziedzicznycb, dlatego Lodziowie pisali siq jedni z Kumisza, z Kampy; drudzy, najwazniejsi jednak kwitn^li, co sic pisali z Bnina (...), Dom ten albo familia z Bnina z dawnych Sarmatow pochodz^ca, wespol z Lechem w wielkopolskim kraju osiadla�, Z tych to najstarszych Lodziow z Bnina, Lechitow, miata, wedlug legendy, wy- wodzic sic t rodzina Smigielskich.
Wywod familii urodzonych Smigielskich herbu Lodzia z 13 XII 1819 roku stwierdzal: �Dom ten jest dawny i starozytny w Krolestwie Polskim i jego pro- wincyach Andrzej z Bnina Smigielski, przenioslszy sic do krajow litew- skich z Korony Polskiej, i zlozywszy sytuacyc, wlasnc r^ka napisal dyaryusz, w ktorym wywod swego pochodzenia objasnil�. Urodzony byl on w roku 1622.
242

Služyl pod Chodkiewiczem w Inflantach, oženit się tam z westfalską Niemką Matgorzatą Bron i mial z nią trzech syniw. Z drugą žoną, Magdaleną Grotu- z6wną, doczekal šią synöw dwoch.
W minionycb wiekach stynęli Šmigielscy z patriotyzmu i walecznosci. Dobra posiadalt zarowno w Inflantach, jak tež i na Wilensczyznie, Mihszczyžnie, Witebszczyznie. Stalym ich gniazdem rodowym byly Berženiki w powiecie brasiawskim. Spokrewnieni byli z ksiąžętami Puzynani, Podbereskimi, Dzie- wlewskimi, Kimbarami, Konopackimi, Czechowiczami, Zdarkiewiczami, Ine zykami, Bartoszewiczami, Szymkowiczami, Siesickimi, LeSniowskimi, Tamow- skimi.
W 1819 roku heroldia wilenska uznala Mikolaja, Tadeusza, Romualda, Ka- zimierza, Jerzego, Stanislawa, Michala, Adama i wielu innych Šmigielskich za �rodowitą i starožytną szlachtę poiską�, wpisując ich do pierwszej ezęsei ksiąg szlachty guberni litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 63-72).
ŠMIGLECKI (Smigleckis) herbu nieznanego. Mikola) ze Smigia Šmiglecki (Nicolaus heres in Smygel) wspomniany jest 2 stycznia 1426 roku w aktach po- znanskich (Kodeks dyplomatycyiy Wielkopolski, t. IX, s. 3). Z te] rodziny pocho- dzif Marcin Šmiglecki (1552-1618), wybitny profesor Wszechnicy Wilenskiej. Herbaize polskie miiezą o Šmigleckich. Walerian Nekanda-Trepka uwazal ich za �ludzi prostych�, pisząc w Liber generationis plebeanorum (s. 373): �Šmiglecki nazwat siq z Pokrzywnice Kobiele rymarza mieszczanina syn. Temu rymarz ojciec dal pieniqdzy coš dia arcndy jakiej i dia oženienia siq. Ten zalecal siq pannie Go- stawskiej w sandomierskiej ziemi, ale poznano z niego, iž chlop, bo mowq mia! chlopską - szepluniawq, i prostak w obyczajach. Nie chciala zan panna. Mowiąc z patiną, to czqsto powtarzal: �tak ei, tak ei, mošcivva panno�. A do slugi zas, choč panna slyszala, mowit: �Matyjasku, skurwysynu, nie wyeosateü mi portek�. Owa prostak srogi jest. Ten pojąl przecie w belskiej ziemi anno 1627�.
ŠMIGLEWICZ (Smiglevi&us) herbu Ostoja. Ich rodowe posiadloSci zrtaj- dowaly siq w powiecie tefszewskim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 602).
ŠN1ADECKI (Sniadeckas) herbu Leliwa. Nazwisko wziqli prawdopodobnie od miejscowosci Šniadka w powiecie kieleckim. W XIX stuleciu najwiqkszymi uezonymi polskimi i najwybitniejszymi nauczycielami na LFniwersytecie Wilenskim byli brada Jan i Jędrzej Šniadeccy, specjališci na poziomie europejskim. Przybyli otri do Wilna z ziem Polski srodkowej. Rod ich od okolo 1650 roku uzywal herbu Leliwa i naležal do szeregu rdzennych rycerskich rodöw Wielkopolski.
Profesor Jędrzej Šniadecki 12 czenvca 1833 roku zwracal się z listem do cara Mikolaja I, w ktdrym m.in. przypominal genealogię swej rodziny: �Familia proszącego, zaszczycając siq swobodami dostojehstwa szlacheckiego, dziedzi- czyla w wojewodztwie niegdys gniežniehskim, a teražniejszym Ksiqstwie Poznanskim dobra ziemskie szlachetnie doszle jeszcze do posiadania Jqdrzeja Šniadeckiego, ojea proszącego� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr468, s. 1-12).
Rodzice owych uczonych, Jędrzej i Franciszka z Giszczyhskich Šniadeccy, byli wlascicie lärm folwarku (ponad 100 ha) obok miasteczka Žnin w Wielkopol-
243

see. Jądrzej senior zaliczal šią na pewno do znaezniejszyeh obywateli, skoro pelnil tam funkcje lawnika, wojta i burmistrza.
SREDZLf'iSKI (Sredinskas) herbu Leliwa. Wywodzili šią z Podlasia. W XIX wieku kilkakrotnie byli potwierdzani jako rodowita szlachta przez zgromadzenia szlacheckich deputatow gubemi wilenskiej i minskiej oraz przez Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu.
SWIACKIEWICZ (Sveckevifiius) herbu Nieczuja. Miejscem ich osiedle- nia byi powiat oszmianski.
SWIANIEWICZ (Svenevjčius) herbu Kuniglis. Za protoplast^ rodu Swianie- wiezbw uznawano Alojzego Swianiewicza, wlasciciela majątku Pacowskie (Ohu- szewskie) w powiecic lidzkim, ktory pozostawii syna Matysa (poiowa XVII wieku), a ten z kolei Aleksandra. Aleksander zaš mial syna Jerzego oraz wnukAw Michaia i Dominika. Drzewo genealogiezne rodu Swianiewiczow, zatwierdzone przez herol- dią wilenską w 1832 roku, przedstawialo dziewięc pokolen (22 osoby plci mąskiej). W XIX wieku Swianiewiczowie gospodarawali w majętnošci Goworskie w powie- cie lidzkim. Spokrewnieni byli z Niemirami, Korkuciami, Pawlowskimi, Pukowi- czami, Mongiaiiami, Zapašnikami (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 640).
ŠWIDERSKI (Sviderskas) herbu Lubicz, Ogonczyk, Pogon I, Polkozic, Rawicz, Slepowron (por. M. Paszkiewicz, J. Kulczycki, Herby rodovt polskich, s. 465). Niektorzy pieczątowali šią tez godtem Ostoja. Okoto 1580 roku Jan Swiderski by! wlascicielem majątnošci Zdzitowce kolo Brzescia. WywSd familii urodzonych Swiderskich herbu Lubicz, zatwierdzony w wilenskiej heroldii 28 sierpnia 1820 roku, stwierdzai m.in., že �tej starožytnej familii początek w cie- niach gląbokiej starozytnošei ukryty. Albowiem spomiądzy dwunastu synow Olgierda Wielkiego, xiąžęcia litewskiego, byi Boleslaw Swidrygiello. Ten po roznych losu przemianach ostateeznie odzieržal Xięstwo Podolskie. Po Bole- slawie Swidrygielle tož Xiąstwo odzieržal syn jego Lew Swidrygiello, rozne obywatelom tegož Xiąstwa nadawal przywileje, ktore Konstytucja Unionis 1569 wszystkie przywileje Lwa Swidrygieliy i innych xiąžąt Rzeczpospolita aprobowala.
Tenze Lew Swidrygiello, gdy mu šią urodzil syn, a twarz šią jego tak ža- rzyla jako wągle, dal mu imią na chrzcie šwiątym Wągl. Kt6ry to Wągl Swidry- giello w wojewodztwie lubelskim i ziemi hikowskiej zbudowal miasto i nazwat one od imienia swego Swidry, Te stalo šią gniazdem domu i imienia Swiderskich. Jego zatem potomkowie, imią ojea swego wziąwszy za przydomek, po- cząli šią pisač jedni na Swidrach, drudzy z Swidrow Wąglowie Swiderscy.
Z tych Symon Wągl Swiderski mial za sobą Katarzyną Kiersnowską, podsą- dziną nowogrodzką, siostrą rodzoną Jana Kiersnowskiego, wojewody nowo- grodzkiego, z kt6rą splodzit czterech syn6w: Adama, Szymona, Jana i Jerzego, mial dobra w wojewodztwie nowogrodzkim Pawlukowszczyzną, Rustmowicze, Kruchowicze, Lachowicze i Bordziacze; a w wojewodztwie lubelskim Kazimiera, Miedziolą; a w ziemi hjkowskiej Swidry, ktoremi synowie jego rownie
244

we wszystkich dobrach dzieliti šią. A tak Adam Szymonowicz Swtderski zrodzil syna Kazimierza, czesznika oszmiaiiskiego; drugi Szymon Szymonowicz zosta- wit po sobie Adama Swiderskiego, skarbnika mozyrskiego i cėrką Konstancyą, w zamąšciu Janową Marchaczową; tnzeci, Jau, ktbrego syn Dominik w matolet- niožci umarl, a corka Krystyna, w zamąsciu za Truskovvskim, bezpotomnie ze- szla; czwarty, Jerzy, z ktčrego urodzii šią Pawel MichaJ Swiderski, stolnik no- wogrodzki. Ci trzej we vvszystkich dobrach ojczystych r6wny dzial posiadali�.
Z biegiem lat rozgalązili šią Šwiderscy na liczne wojewodztwa t powiaty, tracąc niekiedy rodowe dobra, dlatego musieli dzieržawič folvvarki od bogatszej szlachty. W 1820 roku heroldia potwierdzila rodowitošč braslawskiego skupiska Wąglow Šwiderskich: Antoniego, Jakuba, J ana Stanislawa, Kazimierza, Jozefą i innych, uznając ich za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 195-1%).
Wywdd familii urodzonych Wąglow Švviderskich herbu Ostoja z 28 VIII 1820 roku informowal, že �familia ta, odwiecznie dostojnošč szlachecką posia- dając, w wojewodztwie nowogrodzkim i innych kraju polskiego prowincyach dziedziczyla dobra ziemne�. Michal Pawel Wągl Šwiderski, stolnik nowogrodz- ki, wtašciciel dobr Pawlukowszczyzny, zostawil syna Franciszka, a ten ową majątnošč w 1723 roku sprzedal; jego zaš potomkowie nabyli Hermanowszczy- znę na Wilenszczyžnie.
W 1820 roku Maciej z synami Wawrzyncem i Tadeuszem Wąglowie Šwi- derscy zostali uznani za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�. Wpisano ich do pierwszej cząici ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 263-264),
Jak wynika z zapisow archiwalnych, Šwiderscy byli rodem patriotycznym, brali udzial w polskich powstaniach (por, J. Lukaszewski, Pamiętnik). Kajetan i Wojciech (ks.) Šwiderscy reprezentowali szlachtę zicmi wiskie] w Komisji Porządkowej Księstwa Mazowieckiego w 1794 roku (por. Akty powstania Ko~ sciuszkit t. II, cz. 2, s. 16).
Šwiderscy, zamieszkali licznie w powiecie dzisneh skirti i lidzkim, byli spo- krewnieni z Rusieckimi, Samujfami, Pietkiewiczami, Kompanowskimi, Parafia- nowiczami, Novvickimi, Rzeczyckimi, Kolakowskimi, KozIowskimi, Wroblew- skimi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117, II; f. 391, z. 7, nr 1838).
Š WIDERSKI-BALASZEWICZ (Sviderskas-Balasevičius) herbu Korwin. Przez wieki osiedleni byli na Wileriszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 339).
ŠWIDE,0 (Svidfas) herbu Korczak VI. Znani byli w Wielkim Ksiąstwie Litewsktm od XVI wieku.
ŠWIETLIKOWSKI (Svetlikauskas) herbu Kotwicz. Žadne ze znanych nam drukowanych opracowah heraldyczno-genealogicznych nie podaje infor- macji o tym rodzie. Znaležč je možna natomiast w rękopišmiennych zrodtach archiwalnych. Jeden z takich zapisow, mianowicie Wyw6d familii Swietlikow- skich herbu nieznanego z 18 grudnia 1819 roku, przechowywany w zbiorach dawnej heroldii wilehskiej, tak oto przedstawia dzieje tej rodziny: �Przed narni,
245

Mikolajem Abramowiczem, zastępującym miejsce gubemskiego wileñskim po- wiatowym marszalkiem, dworu Jego Cesarskiej Mošci kamer-junkrem i kawale- rem, prezydującym, oraz deputatami ze wszystkich powiatów do przyjmowania i roztrząsania wywodów szlacheckich obranymi, zlozony zastal wywód rodo- witoáci starožytnej szlacheckiej familii urodzonych Swietlikowskich.
Z którego gdy dowiedzionym zostato, že przodek familii urodzonych Swietlikowskich Hryri Sielicki Swietlik piastowal urzęda cywiine i odbywal znaczną S2aržę wojskową, z którego familia doplero wywodzących šią Swietlikowskich bierze początek, wspólnie z dwoma bracmi swojemi Nikitą i Danielem dziedzi- czyl folwark Sejle nazwany za nadaniem Jerzego Illinicza, hrabi na Mirze, w roku 1506 Juni 20 datowanym, którego extrakt 1796 Januari 27 z ksiąg ziem- skich nowogródzkich wyjęty poáwiadczyl, zaš w Deputacyi Wywodowej Szlacheckiej Grodzienskiej przez dalszą familią Swietlikowskich mieszkających w powiecie nowogródzkim zložony zostal; o czem 2apewnilo swiadectwo przez Ignacego Kini tą, sędziego grodzkiego nowogródzkiego, w roku 1811 Augusta 24 dnia pod pieczęcią wywodzącym się dopiero wydane, že ojciec rzeczonego Kmity, będąc deputatėm grodzienskiej gubemi, razem z dalszemi papierami familii Swietlikowskich služącemi, i rzeczony przywilej zložyl.
Andrzej Swietlik, že pochodzi z wyzej pomienionego Hrynia Swietlika, i že synem rodzonym jest jego, pizyniosto tą pewnosc swiadectwo od Swietlikowskich w gubemi grodzienskiej mieszkających, dopiero wywodzącym się, w roku 1819 Okfobra 9 wydane, którzy z tycbže samych pizodków pochodzą. Tenže Andrzej splodzil syna Daniela, a Daniel syna Jana; przekonaly o tem metryki chizestne 1622 Januaryi 17 Daniela, a 1700 maja 27 Jana, z cerkwi parafialnej wielko-zakonnickiej wyjęte�\ Wynikaloby z tego zapisu, že Daniel Swietlikowski splodzil syna Jana, mając lat 78, co jest mato prawdopodobne, ale przeciež nie niemozliwe...
Idžmy dalėj za zapisem archiwalnym: �Jan Daniclewicz Swietlikowski splodzil synów pięciu: Tomasza Ignacego, dwuimiennego, Jozefą, Macieja Mi- chala, tež dwuimiennego, Jakuba i Franciszka. Zapewnity o tem ich metryki chrzestne z kosciola szyrwintskiego wydane. Spomiędzy rzeczonych synów Jana Danielewicza Swietlikowskiego najprzód Józef splodzil synów czterech: Kazimierza, Adama, Jana i Franciszka (...); wspomnieni zas synowie Józefa Swietlikowskiego, pierwszy, Kazimierz ma synów dwóch: Adama i Hieronima (...); Adam zaé ma syna jednego- Feliksą; trzeci Jan ma syna Hipólita; czwarty Franciszek ma syna Barttomicja.
Macicj Micha! Janowicz Swietlikowski, dwuimienny, splodzil syna dopiero wywodzącego się Antoniego, o czem przeswiadczyla metryka jego 1777 January] 18 z kosciola kiemowskiego wydana, Jakub Janowicz Swietlikowski, takže dopiero wywodzący się, splodzil synów czterech: Kazimierza, Franciszka, Jana i Wincentego, dowodem metryki (...) z kosciola boguslawiskiego wyjęte.
Poszczególniona dopiero familia Swietlikowskich, od przodków swoích za- szczycona szlacheetwem, którzy, jak się wyzej pokazalo, dziedziczne mieli ma- jątki, zawsze uzywaía prerogatyw temti stanowi wlaáciwych; najprzód w roku 1796 z tejže samej fatnihí Józef i Jakub Swietlikowscy wykonalí juramenty na wiemosc poddañstwa pañstwu rossyjskiemu, i na to wydane swiadectwo zapew- nito, že są szlachtą i mieszkają w gubemi wileñskiej. Po wtóre, w roku 1816
246

podali do Izby Skarbowej Wilenskiej listę szlachecką swojcj familii, na co röw- niezkwit, 1816 Juli 31 wydany, swiadczy.
Na fündamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodöw, rodowitosc familii urodzonych ¿wietlikowskich prdbujących, zastępca marszatka gubem- skiego i deputaci powiatowi, stosownie do przepisöw nie mniej pilnująe się prawidel w ukazach z Rządzącego Senatu przeslanych, familią urodzonych, amianowicie wywodzących šią, jako to: Kazimierza z synami Adamem i Hiero- nimem; Adama z synem Feliksem; Jana z synem Hipolitem; Franciszka z synem Bartlomiejem Janowiczow; Antoniego Michalowicza; Franciszka, Kazimierza, Jana i Wincentego Jakubowiczöw Swietlikowskich za rodowitą i starožytną szlachtę polską uznajemy, oglaszamy i onych do ksiąg szlachty gubemi litew- sko-wilenskiej kiasy pierwszej zapisujemy. Dzialo šią na sessyi Deputacyi Wy- wodowej Szkcheckiej Gubemi Litewsko-Wilehskiej w Wilnie� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 129-130),
W roku 1851 heroldia wilenska potwierdzita rodowitosc Dionizego, Gaspra, Leona, Boleslawa, Ambrožego, Romualda, Justyna i kilkunastu innych Swietli- kowskich, dzieržawiących w powiecie wilenskim dobra Poszyrwincie, Jodele, Traki, Bojaryszki, Gielwany i inne od panöw Ledochowskich, Kosciatkowskich, Muraszewiczdw i skarbu panstwa (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2837).
Hieronim Herman, Jan i Norbert Swietlikowscy figurują. na liscie szlachty powiatu wilenskiego z roku 1852. Wszyscy bez wyjątku nalezeli do niezamožnej, tzw. zagrodowej, szlachty kresowej (CPAHL, f, 391, z. 9, nr 2052, s. 8). Jak wynika z przekazöw archiwalnych, Swietlikowscy w tym ßkresie mieli žony z takich domow, jak: Pietkiewiczowie, Plebahscy, Koza- kiewiczowie, Bokszanscy, Siemaszkowie, Hurbanowiczowie, Botejszowie, Daniszewscy, Korolewiczowie.
ŠWIĘC1CKI (Svencickas) herbu Janina, Jastrząbiec, Godziemba, Korab, Krzywda, Pilawa, Rola. Pochodzili ze Šwięcicna Mazowszu. Od wieköw licznie zamieszkiwali na ziemi dobrzynskiej. Kresowi Šwięciccy herbu Jastrząbiec osiedleni byli w powiecie witkomierskim i spokrewnieni byli z Raczkami i Pod- skoczymami. Wywodzili šią od Tomasza, Žydą nobilitowanego w 1768 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 223). O Jastrzębczykach Bartosz Paprocki wXVI wieku pisal: �Šwiąciccy, dom rozrodzony i možny. Mikolaj, ktöry miat synow pięč za wieku mėgo, corką jedną�,
Adam, Maciej i Stefan Šwięciccy od ziemi wyszogrodzkiej w 1648 roku podpisali akt elekcji krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 109). To šamo od ziemi nurskiej uczynil Aleksander Šwiącicki z Zabiela, Uchwalą sejmiku wojewödz- twa mšcislawskiego z 6 listopada 1666 roku podpisali m,in. Stanislaw Jan oraz Andrzej Wladyslaw Šwiąciccy (Istoriko-juridiczesklje malieriaty..., t. XXVIII, s, 149).
Stanislaw Šwjącicki, podczaszy rzeczycki, w roku 1674 od wojewodztwa mscislawskiego zložyt w Warszawie podpis pod suffagacją krola Jana III Sobie- skiego (VL, t. V, s. 162). Inny Stanislaw Swiącicki, biskup chelmski, oraz Mikolaj, kanclerz pozttahski i scholastyk warszawski, obaj sekretarze krdlewscy, byli cztonkami jednej z kotnisji sejxnowych (ibidem, s. 229). Michal Šwięcicki
247

byt w latach 1736-1738 szambelanem krolewskim (Urzędnicy dawnej Rzeczypo- spolitej, t, IV, s, 264).
Wywôd familii urodzonych Šwięcickich herbu Krzywda z 15 wrzesnia 1832 roku, zatwîerdzony w heroldii wilenskiej, stwierdzal, že �familia urodzonych èwiçcickich dostojnošcią szlachecką i dziedziczeniem dôbr ziem- nych zaszczycona, užywa herbu Krzywda (...). Protoplasta niniejszego wy- wodu Mikolaj Aleksander Swięcicki mial czterecb syn6w: Pawla, Jana, Wla- dyslawa i Marcina, ktôrym stryj ich Pawel Šwięcicki po zejsciu swoim przeznaczyt majętnosc swą dziedziczną Gurlany zwaną, w w-wie wilenskim ležącą, do rôwnego dzialu.
Z tych czterech synôw Mikolaja Aleksandra Pawel, Jan, i Marcin zeszli bezpotomnie z tego swiata, a brat ich Wladyslaw Šwiącicki, drogą naturalnego spadku stawszy šią wlascicielem calkowîtej majętnošci Gurlan, sukcesorem i dziedzicem onej uczynil syna swego Jana Swiçcickiego, jak o tym wszystkira zapewnify: 1. Prawo wieczyste darowne Pawla Aleksandrowicza 5wiącickiego synowcom swoim: Pawlowi, Janowi, Wladyslawowi i Marcinowi Aleksandro- wiczom Šwięcickim na majętnošč Gurlany w roku 1668 maja 5 dane; 2. Testament Wladystawa Šwięcickiego w roku 1739 Juli 6 sporządzony (...). Rzeczony Jan Wladysiawowicz Šwięcicki splodzil synôw dwôch: Stanislawa i Wincente- go, ojca wywodzącego šią Szymona Swięcickiego (...).
Na fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodôw, rodowitosé starožytną szlachecką familii urodzonych Šwięcickich probujących, my, zastęp- ca marszalka gubemskiego i deputaci powiatowi, stosownie do przepisôw (...) familią urodzonych, a mianowicie wywodzących šią, jako to: Wincentego, syna Jana, z synem Szymonem Šwiącickich za rodowitą t starožytną szlachtą uznaje- my, ogiaszamy i onych do ksiągi szlachty gubemi wilenskiej pierwszej klasy zapisujemy� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028, s. 45-46).
Kazimierz Brodawka-Šwięcicki 24 kwietnia 1994 roku w �Glosie znad Niemna� (Grodno) pisai o biatoruskich (w sensie geograficznym) odgalęzie- niach rodu: �Na Bialorusi Šwiąciccy mieszkali juž w XVI wieku, z ktôrych pienvszy jest znany Andrzej Marcin Šwięcicki. Nastąpnie įwiąciccy} np. Adam ze éwiçcic éwiçcicki w roku okolo 1600, rozrodzili šią i zamieszkiwali rôzne strony Bialorusi: powiaty mscisîawski, pinski, niestawiski, borysowski, minski.
âwiçcicki w 1660 roku, towarzysz husarski w ï chorągwi porucznika M. A. Sakowicza hetmana polnego W. Ks, Litewskiego K. Gosiewskiego, w dniu S pazdziemika 1660 roku zostal �piką uderzony� w bitwie z Moskalami nad rzeką Bastą na Bialorusi. Wsrôd licznych Šwięcickich na przestrzeni dziejôw Karol àwiçcicki byl sędzią ziemskitn Mscislawia, a Ignacy Šwiącickį - ko- niuszym minskim, natomiast Wincenty éwiçcicki w 1800 roku - chorąžym borysowskim.
Urodzony w 1836 roku w Krystynôwce pow. Kobryn Zygmunt Šwiącicki byl lekarzem w Minsku, gdzîe tež zmart w roku 1910, a ktôrego wnuk podpo- rucznik Wladyslaw àwiçcicki, ur. w 1905 roku, s. Witolda, w roku 1940 zostal zamordowany w Kozielsku przez NKWD, Jest to jeszcze žyjąca w Polsce, spo- krewniona z rodziną Micktewiczow galąž ėwięcickich. Z mieszkającej od XVI wieku na ziemi mihskiej kolo Borysowa do 1918 roku rodziny Józef Šwięcicki
248

syn Boleslawa, będąc przed 1939 rokiem redaktorėm Kuriera Wilenskiego, zo- stat wywieziony do ZSRR, gdzie zmarl w obozie w 1946 roku na Syberii. A jego stryjeczne potomstwo žyje i mieszka wspolczesnie w Polsce i USA�.
ŠWIĘTOCHOWSKI (Šventa cha US kas) herbu Dolęga, Pobog, Prus. Wy- wod famiiii urodzonych na Šwiętochowie Šwiętochowskich herbu Prus 3-tio z 12 VIII 1820 roku informowal: �Familia urodzonych na Šwiętochowie Šwięto- chowskich jest dawna i starožytna w Rrolestwie Polskim i jego prowincyach, že pierwiastkowych nastania jej początkow došledzič z pewnošcią niepodobna, dosyč jest przestac na tej nieomylnej prawdzie, že znakomita szlachetnošč ich domu z cieniow glębokiej starožytnošci widziec siq daje, jeszcze przed trzema z gorą wiekami w wojewodztwie mazowieckim kwitnąca, z ktorego to domu wielu znakomitych ojczyzna miala męžow, gorliwych o dobro kraju i przywią- zanych wiemoscią ku tronowi panujących monarchow, oraz męžnych w dzielach wojennych rycerzy, a z ktoiych potomstwa licznie rozkrzewione po rožnych pahstwa tego ziemiach zasiedliwszy się wiele z nich z dobranetni dla się przy- domkami uformowalo famiiii tej domow piszącemi się, jedni w ziemi warszaw- skiej i liwskiej - Golenczykami, dnidzy - Wofyncami, a inni - Sopkami. Wszy- scy jednak, jak się z latwosęią dostrzegač daje, pochodzą z jednego Golehczy- kow domu i od dobr Swiętochowa pierwszą wzięli swojego nazwiska donominacyą�.
Arnold Šwiętochowski pierwszy wyniosl się na Žmudž w roku 1674. Šwię- tochowscy spokrewnieni byli z Laskowskimi, Zaleskiui), Houwaltami, Olendz- kimi. Gorki wydawali za Czarneckich, Dmuchowskich, Fergiszdw, Grabow* skich. W roku 1820 heroldia wilenska uznala Pawla Ignacego, Onufrego, Pela- giusza Jozefą na Swiętochowie Swiętochowskich za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pienvszej częšci ksiąg szlachty gubemi wilen- skiej (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 216-221).
ŠWIĘTORZECKI (Sventožeckis) herbu Trąby. Ich rodowe majątki znaj- dowaly się w powiecie wilehskim. W XIX wieku posiadali m.in, w tym powie- cie folwark Lomiany (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 36). Wywdd famiiii urodzonych Šwiętorzeckich herbu Trąby z 13 VIII 1820 roku oznajmial: �Familia urodzonych Šwiętonzeckich jest od dawnych czasow zaszczycona prerogatywą szlachecką, posiadata dobra ziemne, z ktorej famiiii pochodzący, a w niniejszym wywodzie za protoplast^ wzięty Jozef Šwiętorzecki, ktory pošrod mnogich za- szczytow po przodkach dziedzicząc prawem naturalnego spadku kondycyę w okolicy Bružach w powiecie upickim sytuowaną, wydal swiatu syna Adama wroku 1741�.
Ten zaš po wyzbyciu się dobr przeniosl się do powiatu wilenskiego, gdzie oženiony z Agatą. Gilewską, pozostawil syna Jana Piotrą. On tež w roku 1820 zostal uznany pnzez heroldię wi!enską za �rodowitego i starožytnego szlachcica poiskiego� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 3553, s. 222-223).
ŠWIĘTOSLAWSKI (Sventoslavskis) herbu Rola. Jerzy Šwiętoslawski od wojewddztwa krakowskiego podpisal w 1697 roku sufragację krola Augusta II
249

(VL, t. V, S- 423). Wojciech Augustyn z Grabia na Šwiętoslawiu Šwiątoslawski, lęczycki burgrabia grodzki, Ludwik oraz kilku innych Šwiątoslawskich ziožylo w 1764 roku podpisy pod aktem elekcyjnym ostatniego kr61a polskiego Stani- siawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. i 16).
ŠWILCZEWSKI (Svilčiauskas) herbu Radwan. Naležaty do nich posia- dlošci w powiecie rosienskim,
SWINKA (Kiaulytis) herbu Swinka. W zaborze pruskivn pisani byli: Swin- chen, Swynichen, Schweinicben. Na Šląsku uty wall odmiany nazwiska i herbu Schweinchen (J. Siebmacher, Wappenbuch),
ŠVVINSKI (Svinskas) herbu Lubicz. Nobilitowani w 1550 roku. Nazwisko wziąli od miejscowoSci Šwinsko w powiecie brzezinskitu.
ŠWIRSKI (Svirskas) herbu Cioiek, Doüwa, Hipocentaurus, Ostoja, Szala- wa. Slynęli juž przed pięcioma wiekami jako waleczni rycerze i patriotyczni obywatele Rzeczypospolitej. Kniaž Aleksandro Swirski w czerwcu 1511 raku zaskaržyl swych brač i Piotrą i Andrzeja, že nie chcą podzielic šią z nim dzie- dzicznymi majątkami (Russkąja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 856-858). Kniaž Ždan Aleksandrowicz Swirski wediug listy z 1528 roku mial w razie wo- jennej potrzeby stawic pod bron 5 zbrojnych i konnych žolnierzy ze swych po- siadlošci.
Kniaž Michajlo Šwirski, ziemianin brzeski Andrzej Paszkowski i ziemianin brzeski Chembin Wojnowicz w 1529 roku procesowali się w Wilnie o wzajemne pobicie podczas pijackiej burdy (ibidem, s. 1846-1849). W listopadzie 1529 roku krol Zygmunt obdarowal pana Bolka Michajtowicza Swirskiego posiadlosciami Bohdana Kuncowicza, znajdującego šią od lat w niewoli moskiewskiej (ibidem, s. 1874-1875). Jan Swirski, marszaiek hospodarski, dzierzawca mejszagolski, namiestnik wilenski, odnotowany zostal w zrodlach archiwalnych w roku 1592.
Wojciech z Ronianowa Swirski, szlachcic z ziemi halickiej, zostal 10 marca 1627 roku przez tamtejszy sejmik obrany na poborcą podatkowego halickiego i trembowelskiego. 25 sierpnia 1632 roku Zygmunt Swirski, podsądek ziemi halickiej, obrany zostal posiem na sejm elekcyjny (Akta z Archiwum Ziemskiego we Lwowie, t XXIV, s. 34, 41, 44). W księgach ziemskich grodu biržanskiego 29 pazdziemika 1697 roku zapisano Andrzeja Swirskiego, bojarzyna (Biržų dvaro teismo knygos, s, 151-153), Akt konfederacji ziemian halickich z 5 VI 1767 roku w obronie wiary katolickiej i wolnošci ojczyzny podpisal m.in. Igna- cy Swirski,
W XIX wieku Swirscy dziedziczyli majątki takže na Podolu (Spisok dwo- rian podolskoj gubemii, s. 93). Wpiywowi i szanowani byli na Wilenszczyznie. Rotmistrz Stanislaw, regenci Antoni i Andrzej Swirscy figų ruja na lišcie sziachty powiatu oszmianskiego z roku 1809.
Wywöd familii urodzonych Šwirskich herbu Doliwa, zatwierdzony w heroldu wilenskiej 18 marca 1804 roku, infomiowal: �Juchno kniaž Swirski, pierw- szy protoplasta dzis wywodzących šią, zostawil po sobie synöw: Wojciecha
250

i Andrzeja, jak o tem poswiadczyt zapis w roku 1571 Apryla pierwszego dnia uczyniony, a 1798 January] 18 W ziemstwie oszmianskim aktykowany. Andrzej syn Juchny zostawil po sobie synow Jana i Pawta, z ktorych Jan wydai swiatu synow: Szczęsnego, Stanislawa, Melchiora, Kaspra i Mikoiaja. Melchior Jano wicz zostawil po sobie syna Kxzysztofa, z ktorego zostali urodzeni synowie: Rafaf, Gabry el i Michal�.
Rod ten z biegiem lat rozgalęzii się po licznych powiatach i wojewodztwach Rzeczypospolitej Obojga Narodow. W 1804 roku heroldia w Wilnie uznala za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� Piotrą, Kazimierza, Franciszka, Teodora, Leona, Ignacego, Demetryusza, Bazylego i Samuela Swirskich (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 197-200).
IVywod famiiii urodzonych Swirskich herbu Szalawa z 18 XII 1819 roku oznajmia), ¿e �ta familia, od najdawniejszych czasow prerogatywami szlachec- kimi zaszczycona, dobra ziemskie dziedzictwem possydowala w prowincyach tego panstwa, mianowicie w powiecie oszmianskim, Jerzy Swirski, protoplasts tej famiiii, dobra ziemskie Pogiry zwane dziedziczyl�.
Jego potomkowie Wawrzyniec, Szymon, Marcin Jerzy, Jan Swirscy w 1819 roku uznani zostali przez heroldię wilenską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� oraz wpisani do pierwszej częžci ksiąg szlachty gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 122-123). W 1835 roku heroldia wilenska po- twierdzita szlachecką rodowitosc Šwirskich zamieszkalych na Mohylewszczyz- nie (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 455, s. 20-21). W 1837 roku heroldia wilenska od- notowala w powiecie swiącianskim 28 Swirskich {CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1236, s. 41). Licznie reprezentowani byli Swirscy rowniez w powiecie lidzkim, o czym swiadczy spis tamtejszej szlachty z roku 1855 (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 1692, s. 149-150).
SWISTUN (Švilpa) herbu Sas. Zapisy o przedstawicielach tego rodu poja- wiają šią w žrodlach archiwalnych od XVI wieku.
251

WASILEWSCY.

lietu 177-1, iiw:t Oktetai 2!* dilia. \VW. J. PI'. Adam. iiiicraiy |Ki�i|itu Hr- sij;iskifi:n t Ignuj \Yasilewsej. taria Mani. Purtau t|nmi�j d swėy w tienslstir Ors*j|
)Įnrl> OSTOJA 4MiĮinjtiinn)L

M a hyč inierz rto gury rgkojcš(% kiiiicem na (161, z jetliicy sirony ktorcgo micsiąc iiicpel- ii3', rognini do miem obrdrony, a z dnigicy,
pnivrry stnmv, gttiiizda o szcšriu rogacli; na kdioiiic <1 wir sYtiagarliitc lijalc, jcdna do dru- giey uIirmon:i girniumi; pole czenvone.

Dowodxilj izlubertes sirego:
1C53, msca lltrmta 2 �Iria. Zaptan dirimtivt� na sumini od H �įsuki Sz<�r- blanki niviewi šventu Jauoiri \V��ilf*ski�nii dinyui,
1071, Aptyla 23 dnia. Inn miltinu przy pranie mstanyin na niuYtnoM* .ragiel- lonj od J. PP, I Imu loviu� v Janvni IVasi'levskienui dsnynv.
16S8, Uijs 31 dnia, Tt*linirut�ni t* oi Jaus \\�isita skiepo pro parte stjlov jego Mkbili, Bisylega, KcnsUntrgo j Pioiti VVusilrviskLrki služiĮfpi.
1730, Uąjt 30 dnit. Tf� tumuli-ui Piotrą IViiilrivskiego Jaiiovi TYasilivskiemu sjūfliri shi^cftb.

Opis herbu Oi toj a na karde Herbarza orszaAskiego z konea XVIII w.

T

TABOR (Tabaris) herbu Pöikozic. W zamierzchlej przeszlošci zamieszkiwal na Šiąsku. Pčžniej osiedlili się tež na ziemiach litewskich.
TABOROWICZ (Tabarevičius) herbu Pöikozic. Nazwisko to pojawja sit w zapisach archiwalnych od XV wieku.
TACZANOWSKI (Tačanauskas) herbu Jastrzębiec. O rodzinie tej wiadomo že ,jej protoplastą byi Šcibor z Taczanowa, występujący w aktach grodu kali skiego w roku 1437M (T. Žychlinski, Zlotą księga szlachty polskiej, 1.1, s. 327). Spi. szlachty Krölestwa Polskiego (Warszawa 1851, s. 252) informowal o Taczanow skich herbu Jastrzębiec. Herbarz rodžiu szlacheckich Krölestwa Polskiego z roki 1853 podawal natomiast: �Taczanowscy, w dawrtem wojewödztwie sieradzkim Jakub Taczanowski byl dztedzicem döbr Maköw Stary i Nowy, Labędzie orai Miekolina w wojewödztwie kaliskim i Brzezia w wojewödztwie brzesko- kujawskim, ktore w roku 1649 synowie jego: Jan, Samuel, Stefan i Franciszek pomiędzy siebie rozdzielili, Mikoląj, iowczy sieradzki, w roku 1759 dobn Swince posiadal�.
W dawnych przekazach archiwalnych często spotyka się wzmiank o reprezentantach tego rodu. 23 wrzesnia 1741 roku ksiądz Stanislaw Tacza- tiowski, rektor Kolegium Jezuickiego w Brzešciu, zwröcii się do kahatu Brze šcia z listem: �Wam, panie Marku, y warn, szkolnikom wszystkim, przekazuję abyšcie się nie wazylS moim jurysdyczanom jakiey konfUzji czynič na przyszh swiqta, ani žadnego przcklenstwa na nich nie klaäi, gdyž ja wyrozumiateir z nich, že oni wszystko oddają, na co się obtigowali, Izraelowi. lnnych zaš skia' dek waszych nie dozwalam, ani przeklenstwa žadnego na ich klase w szkolt waszey, bo przyjdzie do tego, že im pozwolę sobie wystawic plotkę jaką, abį poköy swöy mieli, dlaczego žeby žadney napašei na nich nie bylo w szkole wa szey przykazųję surowo� [AWAK, t. V, s. 267).
Aleksander Taczanowski, Iowczy sieradzki, 23 wrzesnia 1764 roku obran; zostal przez poslöw na konsyliarza koronnej konfederaeji generalnej (Publiczm Biblioteka Miejska i Wojewödzka w Rzeszowie - Dzial rękopisow, Rk-3 s. 172).
TALALOWICZ (TalalaviČius) herbu Jastrzębiec. Dziedziczyli posiadtošc na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
TAIjAT vėl TALLAT (Talatas) herbu Žuraw. Wywodzili się z dobr lala cie na ziemi žmudzkiej. W 1817 roku uznani zostali za rodowttą i starožytm szlachtę polską i wpisani do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewsko wilenskiej (CPAHL, f. 392, z. 1, nr 1468, s. 101-102).
25:

TALAT-K1ELPSZ (Talatas-KelpŠas) herbu Prus I. Silnie rozgalęziona starožytna rodzina. Drzewo genealogiczne jednej z galązi przedstawia trzynašcie pokolen i 174 osoby plci męskiej. Za protoplastą wskazano Stanislawa, ktoty rnial syna Marcina, wnukow: Jana, Krzysztofa i Wojciecha. Od 10 in area 1597 roku Stanisiaw Talat-Kielpsz na raocy przywileju krola polskiego Zygmunta III otrzymal majątek Deniszki na Žmudzi. Jego syn w 1605 roku kupil dobra Kielp- szajeie Mozejkiszki. Kolejni potomkowie rowniez pomnažali rodzinne zasoby (CPAHL, £391, z. 8, nr 2570, s. 43-44).
Inna gatąz rodu, užywąjąca tego samego herbu, wywodząca się od Mikoiaja Talat-Kielpsza, przed 1608 rokiem wlasciciela dobr Pieniany, Kroszty, Owinie, Lawkowo, Szolniany Pohikszy, Danniki w powiecie wilkomierskim i upickiin, w roku 1905 liezyla 10 pokolen i 68 osob (CPAHL, f, 391, z. 8, nr 2570, s. 45- 46). Talatowie-Kielpszowie od wiekow znani byli tež na Žmudzi, w XVI stule- ciu notowani byli np. w powiecie upickim i rosienskim (CPAHL, f, 391, z. 9, nr 2782, s. 162). Rozgatęzieni po rožnych wojewodztwach i powiatach, spokrew- nili się przez branie žon z Koscialkowskimi, Borchami i in.
5 wrzesnia 1828 roku hero Id ia minska uznala liczną grupę Tallatow Kielp- sz6w za �rodowitą. i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pierwszej czę- set ksiąg szlachty gubemi minskiej (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, £ 319, z. 1, nr 147, s, 252). W roku 1836 ich przynaležnošč do stanu szlachec- kiego potwierdzila heroldia witenska (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 2053, s. 64-67).
Wywod familii urodzonych Tallatow Kielpszdw herbu Prus / z 30 maja 1836 roku podawal: �Familia Kielpszow dawna i starožytna, dostojnoscią dworzanską zaszczycona, užywa herbu Prus I. Z tej familii idący, za protoplastę rodu wzięty Mikolaj Stanislawowicz Tallat iCietpsz, jako aktualny szlachcic posiadal prawem dziedzictwa po przodkach swoich dobra ziemskie z poddanymi Pieniany, Wil- kiszki, Kroszty, Szytejkowszczyzna, Boguslawszczyzna i inne w powiecie witko- mierskim, Danniki w upickim oraz Lawkowo, Szolpiany Pohikszty i dalsze w ziemi žmudzkiej i takowe dobra jeszcze za žycia między pięciu synow swoich: Jana, Stanislawa, podstarošeiego mscislawskiego, Marcina, Mikoiaja i Jerzego Kielpszdw rozdzielil roku 1608 Nowembra 5�.
TALATOWICZ (Talataviiius) herbu Jastrzębiec i Szreniawa. Dziedziczyli dobra Ejnarowicze w powiecie trockim. Uznani zostali za rodowitą i starožytną szlachtę polską przez heroldię w Wilnie 26 maja 1800 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 24-25).
TALEWICZ (Talevičius) herbu Rawicz. Posiadali majątki na Wilenszczyznie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2568).
TALKO (Talkas) herbu Dąbrowa. Ich rodowe dziedziny ztiajdowaly się w powiecie polockim. Ich rodowitosc szlachecką wielokrotnie potwierdzaly heroldie wilenska i witebska.
TALKOWSKI (Talkauskas) herbu Prawdzic i Aksak. Talkowskimi nazy- wali się Polacy i Tatarzy polscy, ei ostatni zresztą przez matzenstwa z Polkami
254

byli spolszczeni, pozostawali jednak często przy wyznaniu mahometanskim. Protoplastą Talkowskich by} tatarski murza Mustafa Milkomanowicz. Nazwisko wzięli oni od majątku Talkunce w powiecie oszmianskim, ktory kröl polski na- dal im za wiemą shižbę (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 777; f. 391, z. 1, nr 776). Poz- niej nabywali Talkowscy takže inne posiadlošci. W 1516 roku Zygmunt III na- dal Bohdanowi Samsonowiczowi Talkowskiemu majętnošč Adamowszczyzna w powiecie trockini, skąd wywodzila się liczna galąž tej rodziny.
W księgach sądu kowienskiego 18 stycznia 1595 roku odnotowany zostal �ziemianin i Tatarzyn hospodarski powiatu lidzkiego Ismail Talkowski, pisa- rzewicz grodzki arabski, czlowiek uczciwy, dobrze osiadly� (AWAK, t. XXXI, s. 211). Z innego zapisu dowiadujemy šią, že malžonką jego byla tatarska knia- hini Ajsza Szachmanceröwna {ibidem, s, 254). Regina Talkowska Chasienowa Sielekiewiczöwna wspomniana zostala w księgach sądu trockiego 23 marca 1689 roku {ibidem, s. 495).
We wrzesniu 1645 roku w Erockich księgach sądowych zapisano, že knia- ziowie Talkowscy byli wlascicielami majętnosci Kolownar w Trokach i w pobli- skiej wsi Sorok Tatar (ibidem, s, 327-332). Pröcz tego posiadali wöwczas Kasy- mow i Dowbuszyszki w powiecie oszmianskim, mieszkali tež w okolicach Wilna (Swirany, Kiena) i Grodna (CPAUL, f. 391, z. 10, nr 370; J. Wolf, Kniaziowie litew- sko-ruscy, Warszawa 1895, s. 642-643). 23 wrzeänia 1824 roku heroldia wilenska pctwierdzila rodowitosc szlachecką duze] grupy panöw Talkowskich zamieszkalych w zašcianku Kemeisze i Talkunce na Grodzienszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 129, s. 67).
W zapisach archiwalnych z XIX wieku röwniez možna znaležč sporadyczne wzmianki o reprezentantach tego rodu. Mlodsza akuszerka w Pruzanach, pani Talkowska, po 22 latacb nieprzerwanej pracy w 1840 roku przeszla np. na eme- ryturę, ktöra miala wynosic 150 rubli asygnacjami rocznie (CPAHL, f. 378, Op. 1840, nr 702). W lutym-marcu 1851 roku Osman Talkowski, zamieszkaty w powiecie lidzkim, oskarzony zostal przed sądem przez mieszkancöw tegož powiatu Cypriana, Rozalię i Leopoldą Kužmickich oraz Konradą Aleksandrowi- cza o �bujstwiennyje postupki" czyli o chuligaūską rozrobę (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3061).
TALMONT (Talmantas) herbu Dąbrowa i Leliwa. Zamieszkiwali na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 707, 1622).
TALMONTOWICZ (Talmantavičius) herbu Hipocentaurus. W zrodlach archiwalnych notowani byli od początku XV stulecia.
TALWATOWICZ (Talvataviiius) herbu Šreniawa. Posiadali dobra ziem- skic w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 1752).
TALWOSZEWICZ (Talvaševidus) herbu Labędž. Miejscem ich osiedle- nia byl powiai kowienski.
TALUČ (Talutis) herbu Nowina. Stara szlachta z powiatu szawelskjego.
255

TAMULEWICZ (Tamulevičius) herbu Hutor, Od dawna dziedziczyli ma- jątki w powiecie wielonskim na Žmudzi. 6 lutego 1837 roku zostali potwierdze- m jako starožytna szlachta przez heroldię wileiiską (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1060, s. 76-78).
TANAJEWSKI (Tanaievskis) herbu Labędž i Leliwa odm. (�zamiast gwiazdy nad księžycetn krzyž kladą�). Od XVII wieku znani byli na Pomorzu, Žmudzi, Biatej Rusi,
TANSKI (Tanskas) herbu Nalęcz. Wywdd famiiii urodzanych Tanskich herbu Naięcz z 9 kwietnia 1789 roku podawat: �Wojciech Tanski, urodzony z Stanislawa Tahskiego, wedle swiadectwa metryki chrztu w roku 1641 kwietnia 7 dnia w košciele parafialnym dzierzgowickim zapisanej, dziedzicząc majętnošč jedną Rostki Kaptury w ziemi rožanskiej w Koronie Polskiej, drugą Tansk i Grzymki w ziemi ciechanowskiej sytuowane, synowi swemu Janowi Tanskie* mu zostawil, ktoty splodziwszy dwoch synow, to jest Macieja i Wojciecha, pra- wem darownym w roku 1725 Septembra 25 datowanym wiecznošcią wyzej wymienione dobra zapisat. Z ktorych Wojciech Tanski, porzuciwszy ojczyste majętnošci, osiadl w wojewodztwie trockim, gdzie mieszkając, dwoch syndw: Antoniego i Michaia Mateusza binominis, dopiero z potomstwem wywodzących si? splodzii�.
Heroldia wilehska na podstawie przedložonych dokumentow uznala Mateusza Michaia z synem Michalem Wawrzyncem, regentem grodzkim powiatu trockiego, oraz Antoniego Tanskich za �rodowitą i starožytną szlacht? polską�. Wpisano ich do pierwszej cz?šci ksiąg szlachty gubemi litewskiej.
Inny wywod Tanskich tegož herbu z 20 kwietnia 1789 roku jako protoplast? rodu wskazywal Walentego, dziedzica Grzymkow i Tanska, ktory �przenioslszy si? w Wielkie Xi?stwo Litewskie, dobra Zuchorany, Poporcie, Dajnow i folwark Szukowski w wojewodztwie trockim, nie mniej Taiikowszczyzn?, Sieice, Jaku- bowszczyzn?, Szydlowicze w powiecie oszmiaiiskim sytuowane prawem po- dzielnym od roznych dziedzicow ponabywal.
Tam zai osiadlszy w wojewodztwie trockim, z Anny Korsakowny dwoch mial synowr Wladysiawa i Michaia, wedle SwiadectWa testamentu wspomniane- go Walentego Tanskiego roku 1647 Februari 1 datowanego. Michai Tanski po oddaleniu si? brata swego Wladysiawa z Litwy, dziedzicząc przez ojca swego nabyte majątki, synow pi?ciu: Jerzego, Antoniego, Walentego, Kazimierza i Jozefą splodzii, z ktorych Jerzy Tanski splodzii synow czterech, to jest Mateusza, Michaia, Stanislawa i Antoniego�. Byt on koniuszym wojewodztwa trockiego na podstawie przywileju krola Jana III Sobieskiego z 10 kwietnia 1688 roku.
Dalėj w dokumencie czytamy: �Z liczby czterech synow Jerzego Tahskiego, Stanislaw, že mial syna Adama, ktory pierwej by! chorąžym, požniej poruczni- kiem chorągwi janczarskiej Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego (...). Z niego uro- dzili si? synowie Ignacy, Antoni, Michai i J6zef\ Wszyscy oni zostali uznani za �rodowitą i starožytną szlacht? polską� i wpisani do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 1-6). Na lišcie
256

szlachty powiatu trockiego z 1809 roku figurują zaš Michai, Ignacy, Jozef i Wincenty Tanscy,
TAONOWICZ (TaonaviŽius) herbu Gryf. Siedziby rodowe mieli na Gro- dzįenszczyžnie.
TAPLICKI (Taplickas) herbu Nalęcz. Dziedziczyli majątki w powiecie wiikomierskim,
TARALEWICZ (Taralevičius) herbu Mogila. Ich przynaiežnošč do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia witebska w roku 1835.
TARASIEWICZ (Tarasevičius) herbu Mogila i Lubicz. Zamieszkiwali przede wszystkim na Wilehszczyznie i Polocczyžnie, ęhociaž notowani byli rowtiiez na Wolyniu, Podolu i w Malopolsce.
TARASOW (Tarasovas) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byt powiat szawelski.
TARASZKIEWICZ (Taraškevičius) herbu Jastrzębiec, Elzanowski, Tar- cza, Žnin. Ich posiadlošci znajdowaty się na Wilehszczyznie (m.in. Žejmy) i Žmudzi. Wywod familii urodzonych Taraszläewiczöw herbu Žnin z 31 sierpnia 1820 roku stwierdzai, že rodzina ta �w Xi^stwie Litewskim i rožnych kraju tego częšciach jest dawna i starožytna, prerogatywami szlacheckimi i possydowaniem majątkow ziemnych zaszczycona�.
W 1820 roku heroldia wilehska uznala kilkudziesięciu Taraszkiewiczow za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pierwszej częšci ksiąg szlachty guberni litewsko-wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 219-224). Takže o Taraszkiewiczach herbu Jastrzębiec pisano wowczas, že jest to szlachta �dawna i starožytna w Krölestwie Pol skim i j ego prowincyach� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 3468, s. 176-177).
TARCZEWSKI (Tarčevskis) herbu Tamawa. Zamieszkiwali w powiatach wilehskim, oszmianskim i na Žmudzi. Uznani zostali za rodowitą i starožytną szlachtę polską przez heroldtę wilehską 7 lutego 1805 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 64-65}.
TARGONSKI (Targonskis) herbu Košciesza. Na Kresach posiadali Bu- rzymowszczyznę w powiecie oszmianskim. W roku 1820 ich starožytną rodo- witosc szlachecką potwierdzila heroldia wilehska (CPAHL, f 391, z. 1, nr 1468, s. 154-157).
TARKOWSKI (Tarkauskas). Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 306) znal tylko Tarkowskich herbu Klamry, pochodzących z wojewodztwa podlaskiego. Byli wszakie i inni, up. Tarkowscy herbu Cholewa, osiedleni w powiecie bielickim w gubemi mohylewskiej na Bialej Rusi (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 162).
257

Od XVI wieku Tarkowscy czqsto wzmiankowani byli w zrodlach pisanych. Andrzej Tarkowski, szlachcic, stuzebnik kniazia Konstantego Zbaraskiego, od* notowany zostai w roku 1589 w ksi^gach trockiego s^du podkomorskiego (AWAK, t. XXX, s. 35). Kasper Tarkowski 12 pazdziemika 1629 zapisany zostai jako ¿wiadek w s^dzie brzeskim w sprawie o podpalenie maj^tku Zablocia. W 1631 roku wozny sqdu brzeskiego Kasper Tarkowski potwierdzil sprzedaz �na wiecznosc� przcz Jerzego Ruckiego jego maj^tkow Buczynianki i Wolki Brzostdwki Maciejowi Rozbickiemu.
Szlachetnie urodzeni Pawet Podkrajewski i Wojciech Tarkowski z powiatu mielnickiego byli w pazdziemiku w 1636 roku swiadkami przy ogl?dzinach przez sqdziego Jana Iwaskowica zamordowanego Mikolaja Stachowicza: �wi- dz^c cialo zabite y zamordowane, to jest rany na niem, glowa pobita az si? po- rozpadala, twarz y oczy wszystko posiniato, r?ka lewa stluczona az si? kosci w niey popadali, na prawej r?ce nad lokciem raz siny krwawie zbroczony, plecy kijem pobite szkaradnie� (AWAK, t. XXXIII, s. 304-305).
26 listopada 1636 roku Jan Trzcienski, paroch kosciola unickiego w Kossowie, zaskarzyl przed s^dem w Drohiczynie szlachcica Jozefa Tarkowskiego o to, iz l thirnem pijanych chlopow napadt na koSciol, zbil poshigujqcych i chorzystow, obrazil godnosc samego kaptana: protestatus est contra nobilem Josephttm Tarkowski idque ex his quaerellis et injuriis, quod praefatus nobilis ductu perverso motus, non verendo paena, legum obfractam immunitatem ecclesiae, zawoiawszy chtop6w z karczmy, protunc modo obligatiorio o se possidentae, rutenos in numero plus vel minus viginti (.,.), podczas ruskiego £wi?ta dicti �upominkow�, gorzalk^ et alio potu bene sopitos, wezwawszy y rozkazawszy sam z niemi simul nobilis, prote- stante recedente a sacrifico, ardentibus ad lucem altari candelis, wpadl do kosciola kosowskiego armata manu z pistoletami, spodziewaj^c si? reprehendere scholares in ecclesia (...) et scomaticis affecit nobilis parochum.
Wtem uslyszal, ze dicti scholares metu percussi na koscieiny pulap uciekali z choru, po spiewaniu litaniey sam wpadl nobilis z chtopami na pulap koscieiny y rozkazai, aby ich imali. Wtem protestans, widz^c tumultum, maximo cum dolore metu et lachrimis in praesentia plurimorum nobilium protestando in invasionem do plebaniey odszedl. Nie mitygowai si? jednak tym nobilis, widzqc plebana dolore, metu et morbo affectum et debilitatum, ultra praecesstto, sam nobilis b?d^c na chorze, czterem Russinom co smielszym na pulap koscieiny kazal wpasc, Ictorzy usiuchawszy wpadli.
Scholares, widz^c periculum, in pinnaculum templi uszli, gdzie ich chlopi kosturami dosi?gali nie bez urazy. Nie mogqc ich strqcic, jednego z nich bior^c go drudzy infidem zwiedli, scholaris confidendo fidei persvasionem descendit, obaczyl scholaris post descensum machinationes adversas, noluit ultra progredi ante altare manus confidens Deo et immunitati ecclesiae flexae, vi scholaris a nobili arreptus a rusticis ductus ad parochiam causa administrandae alicuius praetensae justitiae (AWAK, t. XXX1I1, s. 305-306).
Sebastian Tarkowski w 1644 r. byl podstaroscim mielnickim. Stefan Tarkowski w tymze roku pelnil funkcj? marszalka Trybunalu Glownego Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego (AWAK, t. XX, s. 341). Generosus Joannes Tarkowski, mieszkaniec wsi szlacheckiej Szankowo w powiecie mielnickim, figuruje
258

w Regestrze wsiów parafiey iosickiey w roku 1662 spisanym. Andrzej Tarkowski znajdowaí się w sierpniu w 1672 roku wáród szlachty, która zamknęla šią na zamku trembowelskim przed nieprzyjacielem (Turkami i Kozakarai).
Florian Tarkowski, poseí województwa podlaskiego, w 1674 roku podpisal sufragaeję króla Jana III Sobieskiego (VL, !. V, s. 159). Stefan Tarkowski, miecznik bielski, w 1722 roku obrany zostaí na puíkownika pospoiitego ruszenia w Brzescíu (AWAK, t. IV, s, 443,449), w roku 1733 byí natomiast sędzią kaptu- rowym województwa brzeskiego (ibidem, s. 477), zas w 1740 roku - kasztela- nem województwa brzeskiego.
Benedykt i Walenty na Tarkowie Srebrnym Tarkowscy podpisali w 1764 roku od ziemi mieínickiej elekcję króla Stanisíawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. Vil, s. 128). Teodor Tarkowski, kasztelanic brzeski, w 1772 wystąpii jako swiadek w pewnej sprawie sądowej (AWAK, t. II, s. 338). Ks. Baltazar Tarkowski w 1794 roku mianowany zostal przez T. Kosciuszkę na czíonka Komisji Porządkowej Ziemi Stęžyckiej w powiecie garwolmskim. Takže inni czlonkowie tego rodu brali udziaí w kosciuszkowskiej insurekcji (por. Akty powstania Ko- sáuszki, 1.1, cz. 1, s. 274, 350,447).
Genealogía rodu Wyszpolskich Tarkowskich herbu Klamry, oficjalnie za- twierdzona przez heroldię minską 27 lutego 1817 roku, przedstawia cztery po- kolenia (8 osób), jako protoplastę wskazując Kazhnierza Wyszpolskiego Tar- kowskiego, chorąžego wyszpolskiego, rotmistrza województwa trockiego, dzie- dzica majątku Naruniany, który w 1764 roku przekazaí w spadku swemu synowi Janowi. Ten z kolei pozostawií synów: Jana (tytulamy sowietnik powiatu síuc- kiego), Józefa (naczelnik tzw. mi lieji biaíoruskíej powiatu rohaczewskigo), Stanisíawa (major wojsk rosyjskich). Antoni Tarkowski mial synów Wincentego (ur. 1798), Aleksandra (ur. 1804), Hipólita (ur. 1807). O innych reprezentantach rodu w archiwum miñskím danych nie ma, lecz najprawdopodobniej w rodzinie Tarkowskich stalo się tradycją wstępowanie na siužbę rosyjską (Archiwum Na- rodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3196).
Drzewo genealogiczne Tarkowskich z 1838 roku w Dworianskoj rodosiow- noj knigie witebskoj gubernii przedstawiaío siedem pokoleñ rodu (18 osób). Wywód familii urodzonego Wyszpolskiego Tarkowskiego herbu Klamry z 1836 roku podawaí natomiast, že �užyty w tym wywodzie za protoplastę Kazimierz Wyszpolski Tarkowski jako aktualny szlachcic byi zaszczycony rangą rotmistrza chorągwi wyprawnej województwa trockiego i posiadaí w temže województwie majętnosc Naruniany z poddanymi. Zapewnií o tym ordynans księcia Michala Radziwiíía, hetmana Wielkiego Księstwa Litewskiego, roku 1735 komendom wojennym dany, ažeby majętnosc Naruniany do nrodzonego Kazimierza Tarkowskiego, rotmistrza chorągwi wyprawnej województwa trockiego naležąca, wolna byla od noclegu, wybrania litražu na wojska. Tenže Kazimierz Wyszpolski Tarkowski, rotmistrz, zostawií po sobie syna Jana, który osiągnąwszy po nim prawem naturalnego spadku majętnosc Naruniany, z zoną Heleną z Witanow- skich splodzil synów czterech: Antoniego, Józefa, Ignacego i Stanisíawa Tarkowskich� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 79-80).
W 1844 roku Kowienska Deputacja Wywodowa potwierdziía rodowitosc szlachecką licznego odgalęzienia rodu Tarkowskich (CPAHL, f. 391, z. 4, nr
259

3099). Tarkowscy w owym czasie zamieszkiwali tež na Podolu, gdzie nadano im szlachectwo rosyjskie za službę wojskową. W 1892 roku byli jeszcze rodziną katolicką, np. Stanislaw Dotninik, Albert, Marian (Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju rodoslownuju knigu podolskoj gubernii, s. 137).
Walerian Nekanda Trepka (Liber generationis plebeanorum, s. 417) uwazal, že Tarkowscy to Judzie prašei, a nie szlachta�. �Tarkowski nazwa) się Woj- ciech, z Branska miejski synek. Shižyt u prokuratora za nadwomego w Warsza- wie. Jechal byi do Wilna anno 1637, wyjednal sobie libertacyją u krola na ten dom, žeby podatkow nie dawat. Chlop się ten wykrzesat przy dworze, pisze eudnie, za szlachcica udaje się, a matka jego mieszczka, plebea persona, ojciec Pawel Tarkowskim takže nazywa się. Ma ten Wojciech lat ze 26, wysoki. Pan Lesniowolski, starasta braiiski, gniewal się ��, �� od poddanych jego pisa! supliki do krola�, Trudno, oczywiscie, te donosy Trepki traktowac powaznie.
W Rosji byli takže Tarkowscy, ale wywodzący się ze Wschodu. �Rod knia- ziow Tarkowskich pochodzi od arabskiego dowodcy Szamchala, ktory podbil Dagestan w VII stuleciu� {S, Wasiljewicz, Titulowannyje rody Rossijskoj Imperii, 1.1, s. 25). Zawędrowali tam jednak i zakorzem'li się takže polscy Tarkowscy.
TARJVAWSKI (Tarnavskis) herbu Sas. Rodzina ta wielokrotnie byla po- twierdzana jako naležąca do stanu szlacheckiego przez urzędy Lwowa, Trem- bowli, Biecza, Sandomierza (Poczet szlachty galicyjskiej i bukowinskiej, s. 254- 255). Kasper Niesiecki (Korona Poiska, t. IV, s. 318) znal Tamawskich herbu Janina i Sas z ziemi kaliskiej i sanockiej.
TARNOWIECKI vel TARNOWICKI (Tarnaveckas) herbu Topor. Po- siadali dobra ziemskie w powiecie brzeskim.
TARNOWSKI (Taruovskis). Kasper Niesiecki (Korona Poiska, t. IV, s. 318-338) informowal o Tamowskich herbu Bogoria, Jelita oraz najslynmej- szych - Leliwitach, znanych od XIII wieku. Joannes comes in Tamqw, castellanus Gracoviensis, oraz Spitek de Tamow, thesauravius, w roku 1545 roku podpi- sali Lustratio militum (VL, 1.1, s. 287). Okoto roku 1590 pan Szczepan Tamow- ski posiadat w powiecie trockim wsie Jankiszki i Maciejowszczyzna.
Rod Tamowskich herbu Sas osiedlil się natomiast na terenach wschodnich Rzeczypospolitej juž w początku XVII wieku. Wtadyslaw IV w 1633 roku nadal Janowi Tamowskiemu rangę chorąžego. Jeszcze przedtem, bo od roku 1620, Tamowscy nabyli w wojewodztwie witebskim wsie Tarykowo, Niedzwiadkowo i Prudniki (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 248, s. 85- 87). Aleksander Amor hrabia Tamowski w 1703 roku zostal czlonkiem komisjj sejmowej do rozgrankzenia Šląska i ziemi zatorskiej (VL, t. VI, s, 56).
Wywod familii urodzonych Tamowskich herbu Bogoria, zatwierdzony pizez heroldię mohylewską 6 sierpnia 1803 roku, podawal: �Dom ten, idąc z starožyt- nej aktuainej rodowitej szlachty polskiej, najprzdd w �� i e Polskiej, a potem w wojewodztwie kaliskim od niepamiętnych wiekow prerogatywą i wolnošcią szlachecką, tudziež posiadaniem dobr ziemskich prawu szlacheckiemu uleglych, jak nie mniej i piastowaniem znakomitych urzędow i petnieniem poselstw oby-
260

watelsktch zaszczycal šią, w spadku zaš krwi herbem nazwanym Bogoria pie- czętowal šią i pieczętuje (...).
�� tcdy herbem pieczątujący šią od pradziadow i wyzej idący przodek wywodzących šią, imieniem Adam Tamowski, nie wiadomo, z jakiego powodu, czy to przez wyzucie się z majątku, czy tez przez rewolucje krajowe z Korony Polskiej przybyt do Wielkiego Xiqstwa Litewskiego, gdzie w roku 166i nabyl prawem wieczystym u ziemianina Xięstwa Shickiego Jarosza Budzikowicza gruntu w wojewodztwie nowogrodzkrm w siole Bobtczycach ležącego mi arą na kori jeden
Na jakowej ziemi on Adam Tamowski przez ni emaly czasu przeciąg miesz- kając, zostawil po sobie syn6w dwoch; Jana i dwuitniennego Bartlomieja Kazimierai Adamowiczow Tamowskich oraz corką w zamąšciu za JP Andrzeja Žydą now icza, a po jego smierci za JP Samuela Tamowski ego.
Z rzeczonych zatem Adamowiczdw Jan Tamowski w tym woj. nowogrodz- kim w parafii swierzenskiej, poslubiwszy za zoną JP Halszką Misierikowną i wziąwszy po niej w posagu cząšč majętnošci w zascianku Mohilowka zwanym tam wydawszy na swiat synow dwoch: Piotrą i Bartiomieja Tamowskich, zakonczyi žyde�
Po jego imierci wdowa zapisala catą tą majątnošč Mohilowka alias Misiu- kowszczyzna synom, a Radziwiibwie, panowie Ksiąstwa SJuckiego, tą decyzją potwierdziii. Brač ja požniej procesowali się o podzial majątku. Bartiomiej Tar- nowski zmarl bezpotomnie, a Piotr, oženiony z Katarzyną Swiderską, pozostawil syna Jana, po ktorym tež zostali synowie: KaroJ, Michal i Hieronim. Pienvsi dwaj zmarli bezpotomnie, a trzeci miai trzech nastąpcow: Tomasza, ICaziinierza i Augustyna.
Bartbmiej Kazimierz Tamowski, syn Adama, pan na Bobtczycach, oženio- ny z Ewą Puzynianką miai syna Marcina. Wkr6tce oboje rodzice zmarii, Ich mąjątek musiano sprzedač, a mabletni chbpak pozostal bez grosza. Stryj Jan Tamowski wziąl go wiąc do siebie. Gdy Marcin wydoroslal, zaciągnąt šią do shižby wojskowej, a nastąpnie osiadl w wojewodztwie pobckim i z zoną Teofilą Szapowską doczekat šią trzech synow: lgnacego, Antoniego Hiacynta i Jana J6zef&.
Dwaj pierwsi potomkowie Marcina Tamowskiego zmarli bezpotomnie, a trzeci po przesiedleniu się do wojewodztwa mscislawskiego pojąl za zoną Izabellą Moškiewiczowną i miai z nią szešciu synow: Jana, Wincentego, Antoniego, Tadeusza, Filipa Neryusza i Rafala oraz dwie corki Justyną (w zamęsciu Le- sniewską i Rožę.
Wszyscy Tamowscy z tej galązi rodu zajmowali wysokie stanowiska w ad- ministracji rosyjskiej w koncu XVHI wieku, posiadali majątki w wojewodztwie wilenskim, brzeskim i innych. Zostali oni wpisani do ksiąg genealogicznych gubemi biabrusko-mohylewskiej. 6 wrzesnia 1817 roku heroldia wilenska uznala natomiast Jana, radcą tytulamego, Wincentego, �radcę kolležskiego�, z synem Mikolajem Antonim, podpomcznikiem wojsk rosyjskich, z synami Andrzejem, Augtistynem, Wincentym, jak tez Tadeusza, Filipa Neryusza i Ra- fata, tudziež Hieronima z synami Tomaszem, Kazimierzem i Augustynem, mają- cym syna Wincentego, Tamowskich za �rodowitą i starožytną szlachtą polską�.
261

Wpisano ich do piemszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewsko-brzeskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 103-110).
Wyw6d familii urodzonyck Tamowskich herbu Sos z 8 marca 1835 roku oznąjmial, že: �familia ta, od nąjdawniejszych czasow szczycąc šią dostojnošcią szlachecką (...), užywa herbu Sas, a jej przodkowie, jako aktualna i rodowita szlachta, temų stanowi wlasciwe urzęda publiczne pelnili i posiadali dobra sz!a- checkie z poddanymi�. W pierwszej polowie XVIII wieku Bartlomiej Tamowski byl wlascicielem majętnošci Tamowszczyzna ze wsią Szajki z pildoma podda- nymi w wojewodztwie wilenskim. Mial on syna Wawrzynca, skarbnika wolko- wyskiego, a ten syna Jozefą. W 1835 roku jego wnuk Felicjan zostal uznany przez heroldią wileiiską za �aktualnego i rodowitego dworzanina� i wpisany do cząšci pierwszej ksiąg szlachty gubemi witeiiskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 5-7).

TARSKI (Tarskis). Jan Tarski podpisal w 1697 roku od ziemi ciechanow- skiej elekcję kröla Augusta II (VL, t. V, s. 447).
TARULEWICZ (TaruJevičius) herbu Lubicz. Wedlug podania rodzinnego wywodzili šią z rycerstwa węgierskiego. Od XVII wieku dziedziczyli Kabucisz- ki w powiecie wilkomierskim. 24 sierpnia 1820 roku uznani zostali przez herol- dią wilehską za rodowitą i starožytną szlachtą polską (CPAHL, f. 391, z, 1, m 1468, s. 170-172; f. 391, z. 1, nr 1055).
TASZLINSKI (Tašlinskas) herbu Radwan. W XVII wieku posiadali ma- jętnošc Klije w powiecie oszmianskim. Mieli tež pomniejsze dobra ziemskie w innych powiatach. Spokrewnieni byli z Labudami, Jurszami, Janiewiczami, Olechnowiczami. W 1820 roku uznani zostali za �rodowitą i starožytną szlachtą polską" oraz wpisani do pierwszej cząšci ksiąg genealogicznych gubemi litew- sko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 194-175).
TASZYCKI (Tašickas) herbu Strzemią i Przerowa. Starožytny polski rod szlachecki pochodzący z wqjewödztwa krakowskiego. Zrödta XVI-wieczne podają, že jeden z czfcmköw tej rodziny, Stanislaw, �z trzech žon sptodzit synöw dwudziestu i cörek trzy�.
Bartosz Paprocki pisai o Taszyckich Strzemienczykach; �Dom Taszyckich (...) wielcy ludzie, znacznie zastuzeni Rzeczypospolitej bywali, pisali šią de Luczlawice, sędziami ich krakowskiego wojewödztwa wiele bywalo jako to akta i przywileje albo monumentą rycerstwa krajow onych opowiedają�.
Mikolaj Taszycki z Luslawic, sędzia najwyzszy ziemi krakowskiej, 15 paž- dziemika 1540 potwierdzil w grodzie krakowskim rodowitosc Stanislawa Czy- chowskiego (W. Semkowicz, Wywody szlachectwa). Nicolaus de Luczlawice Ta- szycki, podsądek ziemi krakowskiej, wspominany jest przez zrödta archiwalne w latach 1527-1550, a Stanislaw - w roku 1578, Uradzony Maciej Taszycki w roku 1613 byt poborcą podatköw w wojewödztwie krakowskim (VL, t. Ill, s. 129).
Achacy Taszycki 31 marca 1626 roku podpisal uchwalą sejmiku proszow- skiego (Akla sejmikowe wojewödztwa krakowskiego, t. II, s. 57). Stanislaw Ta-
262

szycki od województwa sandomierskiego w 1648 roku podpisal elekcję króla Jana Kaži mi erza (VL, t. IV, s. 101). General-major Taszycki w 1794 roku zostal czton- kiem powstañczego Sądu Kryminalnego Wojskowego, pózniej - czlonkiem Rady Najwyzszej Narodowej (Aktypowstania Kosciuszki, t. II, cz. 2, s. 99 i in.).
TATAROWICZ (Tatarqvícius) herbu Luk. W zapisach archiwalnydi no- towani byli od XVIII wieku.
TATARSKI (Tatarškas) herbu Jelita. Miejscem ich osiedlenia byl powiat siewieski. Rodowitoác szlachecką Tatarskich potwierdzila heraldía witebska w 1834 roku (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 609, s. 58).
TATKIEWICZ (Tatkevičius) herbu Rogala. Prastara szlachta z powiatu piñskiego.
TAWROSIEWICZ (Taurasevičius) herbu Dębno. Posiadali majątki w po- wíecie kowieñskim.
TCHORZEWSK! (Tchoževskis). Polska encyklopedia sziachecka (t. XI, s. 348) informuje: �Tchorzewski vel Tchórzewski herbu Rogala, 1550; 1812 ponownie; Tchórzew - Lukowskie, Sieradzkie�. Znani byli jeszcze Tchórzewscy herbu Janina, wywodzący się z poprzednich, a osiedleni w Poznanskiem, oraz herbu Prawdzic - w Krakowskiem.
Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. IX, s. 55) pisa! o nich: �Tchorzewski herbu Rogala w ziemi lukowskiej. Jan Tchorzewski spíodzil czterech synów: Jerzego i Jana sterilis, Krzysztofa, lego z Ocíesalskiej syn Stanislaw, tego z Roszkowskiej potomstwo: Tobiasz, Gabryel, Aieksander, Antoni i Katarzyna. Wojciech, z Wy- gnaúskiej mial synów czterech: Daniela, Samuela, i Feliksą, d się w niewo!ę turec- ką dostali. Tobiasz, czwarty, z Jezowskiej miaí syna Jędrzeja. Temu Szymanowska powila syna Jozefą, który z Bąkowskiej spíodzil Feliksą i Ksawiera.
Stanislaw Tchorzewski 1586 podpísal kaptur krakowski. Zofia Tchorzewska umarla 1680, syn jej Floryan, pleban rzezawski, 1686. Samuel, horodniczy krzemieniecki, zona jego Maryanna Wkryúska, z tej syn Waclaw 1724. Micha!, brat rodzony Samuela, pojąl Maryannę Lubkowską, z tej syn Jan Kazimierz. Antonina byla za Franciszkiem Chroscikowskim. Jan, Stanislaw, Jędrzej, Krzysztof, Ambrožy w Lubelskiem; Wladyslaw w Sieradzkiem, Tomasz w Bel- skiem 1697".
Jak podają M. Paszkiewicz i J. Kulczycki {Herby rodów polskich, s. 468), Tchórzewscy uzywali godia Rogala, a szerzej rozgalęzieni Tchórzewscy - her- bów Janina, Prawdzic i wlasnego, lecz wedlug wszelkiego prawdopodobieñstwa wszyscy oni stanowią jeden wielki dom szlachecki. Pierwotnym gniazdem rodu byly dobra Tchorzew-Stawki-Plewki-Rogale na pograniczu powiatu lukowskie- go i siedleckiego (parafia Zbuczyn). Wspominal o nich m.in. Józef Krzepela w dziele Maiopolskie rody ziemiañskie XV i XVI wieku (s. III).
Tchórzewscy notowani byli od dawna w zródlach pisanych. Tchórzewscy herbu Wiskawa, stanowiący niewątpliwie jeden ród z wymieníonymi poprzed-
263

nio, znani byli na Podlasiu (Mikotaj, Jan) juž w latach 1428-1436. Na sejttiie elekcyjnym po smierci Zygmunta Augusta nieznany z imienia Tchorzewski byl jednym z przywodc6w obozu opowiadającego się za obraniem na krola Polskj cesarza Austrii (por. Š. Orzelski, Bezkrolewia ksiąg ošmioro, t. II, s. 325). Wale- rian Tchorzewski 14 sierpnia 1626 roku podpisal uchwalę sejmiku proszowskie- go (Akta sejmikowe wojewddztwa krakowskiego, t, II, s. 61). W tym czasie Jan i S tani slaw Tchorzewscy, ziemianie Jego Krolewskiej Mošci, byli wiascicielami majątku Bakunowszczyzna w wojewodztwie witebskim. J6zef z Tchorzewa Tchorzewski, belski komomik graniczny, podpisal w 1764 roku w Warszawie akt elekcyjny krola Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VU, s. 121). W 1812 roku Galicyjski Wydzial Stanow potwierdzil rodo wi to še szlachecką Macieja Tchorzewskiego herbu Rogala (Poczet szlachty galicyjskiej i bukowin- skiej, s. 255).
Jak možna wnioskowac na podstawie žrodel archiwainych i drukowanych, byl to ongiš rod rozgalęziony szeroko po catej Rzeczypospolitej, powszechnie znany, szanowany i wptywowy. Spis szlachty Krolestwa Polskiego z 1851 roku informowal o Teodorze, Ignacym, Franciszku, Wojciechu, Wawrzyncu, Walen- tym Ignacym i Wincentym J6zefie Tchorzewskich, wszyscy herbu Rogala.
Hi poli t Stupnicki {Herbarz polski i imionospis w Polsce zasiuionych ludzi, t. III, s. 140) zanotowal: �Tchorzewski herbu Rogala. Trzech z tego domu, brada rodzeni, w czasie najazdow tatarskich popadli w niewolę. Daniel poslowal z Humania na sejm warszawski. Znany ze sprawiedliwosci w sądach, zwykle bral interesą procesowe ubogich i opuszezonych ludzi na siebie i promowal je bezinteresownie. Miloše dobra publieznego przewodniezyla mu przez cale žycie; przeto po zgonie jego zbiegli się wszyscy mieszkancy kraju, by odprowadzic zwioki na wieezny spoezynek�.
TCHORZNICKI (Tchožnlckas) herbu Jelita, Rozgalęziony i silny rod polski, wywodzący się z miejscowosci Tehorznice Myszki na ziemi drohiczyhskiej w wojewodztwie podlaskim. Tchorzniccy posiadali m,in. dobra Jurewicze w powiecie trockim i wide innych na Wilehszczyznie i Mihszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 21-22). Spokrewnieni byli z Krasnodębskimi. Znano ich tež w Cesarstwie Rosyjskim.
TECIANIEC (Tecianecas) herbu Šlepowron. Dziedziczyli majątki w po- wiatach lidzkim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3079).
TEJKOWSKI (Teikauskas) herbu Jastrzębiec, Znani byli zarowno w Ko- ronie Polskiej, jak i Wielkim Księstwie Litewskim.
TELSZEWSKI (Telskauskas) herbu Abdank. Osiedleni byli na Žmudzi.
TĘNCZYNSK1 (Teniinskis) herbu Topor. Wywdd familii urodzonych Ten- czynskich, zatwierdzony przez heroldię wilehską 21 sierpnia 1820 roku, poda- wal: �Ta familia starožytna, od dawnych czasow będąc zaszczyconą dostūjeh- stwem szlacheckim, dziedziezyla rozmaite dobra ziemskie, a mianowicie w wo-
264

jewodztwie trockim Marcin Janowicz Tenczynski, wzięty za protoplast^ do ni- niejszego wywodu, bądąc dziedzicem dobr ziemskich ojczystych Gomale alias Poniemunie zwanych, w woj. trockim ležących, splodzil syna Jana Marcinowi- cza, ktoremu pomienione dobra testamentem 1728 roku Nowembra 17 datowa- nym na wiecznosc zapisal.
Wspomniany Jan Marcinowicz Tenczynski, odziedziczywszy wyzej pomie- nione dobra, splodzil synow trzech: Kaspra, Antoniego i Jozefą, o czem upewnil testament Jana Tenczynskiego 1772 roku marca 12 sporządzony�. Jan Tenczynski mial syna Franciszka Dionizego, a po nim wnukow: Stanislawa i Dominika Florianą. Wszyscy oni w 1820 roku uznani zostali za �rodowitą i starožytną szlachtę polską" oraz wpisani do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi litew- sko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 166-167).
TENDZIAGOLSKJ (Tendegolskis) herbu Czerwnia. Od wiekdw zamieszki- v/ali w powiecte rosicftskim. 26 lipca 1837 roku potwierdzeni zostali jako rodowita szlachta przez heroldię w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 88-90).
TEODOROWICZ (Teodorovičius) herbu Serce. Ich rodowe dziedziny znajdowaly się w wojew6dztwach wileiiskim i grodzienskim. Teodor Teodoro- wicz odnotowany zostal w arohiwaliach jako prezydent miasta Jego Krdlewskiej Mošci Pinską, Jan Teodorowicz byl zai piriskim pisarzem grodzki w roku 1791.
TEREJEWICZ (Terajevičius) herbu Slepowron. Znani byli w Wielkim Ksiqstwie Lttewskim od XVI wieku.
TEREBESZ (Terebešius) herbu Szczęšč Bože. Miejscem ich osiedleria bylpowiat wilkomierski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 1 ], s, 94).
TERECHOWICZ (Terekavičius) herbu Korczak. Wywodzili się z woje- wddztwa nowogrodzkiego, gdzie przez wieki dziedziczyli dobra Omniewtcze, uzy- wąjąc pizydomku Mieleszkiewicz. W 1810 roku uznani zostali przez heroldię w Wilnie za ,yodowitą i starožytną szlachtę polską� i wpisani do miejscowych ksiąg szlacheckich pierwszej klasy (CPAHL, f. 391, z. 3, nr 1468, s. 76-82).
TERLECKI (Terleckas) herbu Klamry, Przestrzal, Sas. Mocno rozgalęzio- na na poludniowym wschodzie Polski rodzina, užywająca przydomkow Misko- wicz, Niskowicz, Olechnowich, Sawczyc, Petryczak, Petrylowicz, Prokopowicz, Szymkowicz, Zaniewicz i in. Nieki ėdy pisali się z Unichowa. Na Kresach szcze- golnie licznie zamieszkiwali w powiatach wilejskim i pinskim (CPAHL, f 391, z. 6, nr 110, 612, 708, 709, 1623, 2760).
Tedeccy herbu Przestrzal osiedleni byli przede wszystkim w Malopolsce. Pisal o nich Sylwester Korwin-Kmczkowski w ksiąžce Poczet Polakdw wynie- sionych do godnosci szlacheckiej przez monarchow austriackich (s. 51-52), Oinnych Terleckich Tomasz Šwięcki {Historyczne pamiątki..., t. II, s. 213) za- notowal: �Terlecki herbu Sas, w lęczyckiem i brzeskiem wojewodztwach. Andrzej, sędzia grodzki pinski, posel na sejm 1634 roku, deputat na trybunal skar-
265

bowy litewski�. Balcer Terlecki 12 wrzeénia 1644 roku podpisal uchwalą sejmi- ku proszowskiego (Akta sejmikowe województwa krakowskìego, t. II, s. 293).
W XVIII i XIX wieku Tcrleccy wielokrotnie potwierdzani byli jako rodo- wita szfachta przez Galicyjski Wydzial Stanów oraz przez urzędy miejskie Lwowa, Przemysla, Halicza, Trembowli, Balza, Buska (Poczet sztachiy galicyj- skiej i bukowinskiej, s, 256-258).
TERPILOWSK1 (Terpliauskas) herbu Skrobot i Sas. Dziedziczyli majątkį w powiatach kobrynskim, pinskim i kowieiiskim.
TESZYNSKJ (Tešinskas) herbu Korab. Ich rodowe posiadlošci znajdowaly się w powiecie brzeskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2443).
TĘCZYNA-MARCINKOWSKl (Tenčinas-Marcinkauskas) herbu To- pór. Zamieszkiwali w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 372).
TITARENKO (Titarenkas). Osiedleni byli w okolicach Kijowa oraz na GrodzieAszczyžnie i Wileiiszczyznie. Ich szlachecka rodowitoéó zostala po- twierdzona przez hero Id i ę kijowską w 1796 roku i przez grodzienski urząd he- raldyczny w roku 1835 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 200).
TOCZYSKI (Točiskis) herbu Radvvan i Habdank. W Herbarzu rodzin szia- checkìch Królestwa Polskiego z 1853 roku (cz. 2, s. 118) czytamy o nich: �To- czyscy w dawnem województwìe podlaskiem. Z tych Jerzy w roku 1665 byl mianowany komomikiem ziemskim drohickim. W ziemi liwskiej Marčių Ma- kowiec; syn zaš jego Mateusz, sędzia kapturowy, w roku 1764 byl poslem na sejm eiekcyjny".
28 czerwca 1636 roku do ksiąg grodzkich w Drohiczyuie wpisano następu- jącą skargą: �Marcinowicz monasterii Mincensis protestatio. Do urzędu y akt niniejszych oblicznie przyszedlszy, wielebny oyciec Hilaryon Marcinowicz, namiestnik monastyra minskiego, w Wielkim Xięstwie Litewskira ležącego, a pod takowy ozas tulający się y uchodzący ze zdrowiem przez zburzenie y wy- gnanie potęgi moskiewskiey, w roku przeszlym przed tym to urzędem ¿alobliwie a prawie z placzem uskaržal się na szlachetnych Andrzeja, syna przeszlego Grzegorza Toczysktego, jako pryncypala, y Marcina Toczyskiego, brata jego rodzonego, jako pomocnika, o to, iž pomieniony pryncypal, gdy protestujący się powracal ku Drohiczynowi ze strony wsi Toczysk, nazwanych Czortki, a tam jadący przez wieš Toczyski juž ku wieczorowi konmi y saniami dwojga z ize- czami swemi y apparatami niektóremi cerkiewnemi do služby Božey naležące- mi; tedy pomieniony pryncypal, widząc podróznego y spracowanego, commise- ratią chrzešcijanską jakoby nad nim uczyniwszy, do domu swego wlasnego wsi Toczysk dia przenocowania spokojnego � odpocznienia wezwal � we wszystkim spokoynem byó y na žadney zgubie ponosič ubezpieczal. A w sercu inaczej so- bie umyslil.
Pomieniony tedy pryncypal gosciowego konia, który kosztowal zlotych pol- skich póhorasta, masei gniadey, a grzywy czamey z staynie swey wtasney wy-
266

wiese rozkazai y u brata swego, pana Marcina Toczyskiego, w tejže wsi prze- chowal. O kiörym gdym šią pewney rzeczy dowiedzial, že ten kori wziąty y za pozwoleniem brata jego przechowany, obydwu wespol z ludžmi godnemi, sąsia- dy ich pogranicznemi, o wrocenie konia swego upräszalem, aby mnie go przy- wiodl. Takže y brata jego. Žadney commiseraty pod takowy czas uczynič nie cheieli y do tego panew miedzianą y kolasy porządney z kotami przy niem zo- stawioney, y laski trzcinowey wrocic nie chcieli, powiadając albo m0wiąc temi slowy; �Jedz sobie, jesli chcesz, teraz nie masz prawa, Będziesz nas o to na po- tem pozywal�. Przeto przeciwko onyin protestowaf šią y oskaržal, chcąc sobie zniemi o taką krzywdę y szkodę prawnie postępowač� (AWAK, t. XXXIII, s. 394-395).
Matyasz Toczyski, szlachcic z powiatu piriskiego, w 1630 roku zapisany zo- stal w ksiągach sądowych tego powiatu (AWAK, t. XVII, s. 317). Feliks Andrzej Kajetan Toczyski, bezrolny szlachcic z powiatu drohiezyriskiego, uzyskai po- twierdzenie rodowitosci z heroldii grodzieriskiej w roku 1822 i 1835 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 322, z. 4, nr 1, s. 200). Toczyska, corka nauczyciela muzyki, mieszkanka Bialegostoku, w 1861 roku znalazla šią pod nadzorem poli- cji �za spiewanie wywrotowych hymnöw i udzial w procesji� (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 94).
TODOWIANSKI (Todovenskas) herbu Taczeta. Dziedziczyli majątki w po- wiecie upickim na Žmudzi (CPAHL f, 391, z. 6, nr 7).
TODT (Tntas) herbu Labędz. W zapisach archiwalnych wzmianki o tym rodzie pojawiają šią od XVIII wieku.
TOKARSKI (Takarskis) herbu Kolumna, Roch, Korab, Lewart, Ogoriczyk, Rys odm., Sas, Trąby. Nazwisko wziąli prawdopodobnie od ktorejš miejscowosci w Wielkopolsce. Wykaz urzędowych nazw miejscowosci w Polsce (t. III, s. 458-459) zawiera 13 miejscowosci Tokary, pizewaznie w Polsce srodkowej, jak tez liczne Tokarki, Tokamie czy Tokarowszczyznę (w Biaiostockiem).
Jėzuitą ks. Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. IX, s. 77) podawal: �Tokar- ski herbu Roch w Prusiech. Są jednak i po inszych wojewridztwach, czy jednak wszyscy do tego herbu naležą, wiedziec nie mogą�, Dziedzicöw z Tokarzowa: Ostrzeszowskiego w roku 1440 i siostry Tokarskie w 1452 roku wspominają röwniez mtejscowe ksiągi grodzkie.
�N. Tokarski miat za sobą Elžbietą, corką Aarona Stroriskiego Doliwczyka kolo roku 1520. Wojciecha Lipskiego herbu Grabie zona Tokarska, ktorej siostra poszla za Gurowskiego. Jan Stanislaw Tokarski w brzešciariskim wojewodztwie 1679 roku. Jan, podstarosei ostrzeszowski, w raku 1568 Samuel w zakonie naszym žycie skoriczyl. Jędrzej w Inowroclawskiem, Jakub, w Sieradzkiem 1697 roku,
Tokarski herbu Rys, w Prusiech i indziej. Z tych Stanislaw Kazimierz, podstoli i podstarosci piriski, 1678. N. mia) za sobą Apollonią Grąbczewską. Maryanna Tokarska byla za Melchiorem Sumowskim, sądowym chehniriskim. W roku 1778 Antoni Tokarski regent ziemski michalowski� (K. Niesiecki, Koruna Polska, t. IV, s. 353).
267

Tokarscy wielokrotnie stawali do popisow rycerstwa, jak tez podpisywali uchwaty zjazd6w szlacheckich na ziemiach Wiclkopolski w XVI i XVII wieku (Akta sejmikowe wojewodztwpoznanskiego i kaiiskiegot cz. 1-2).
S. Dziadulewicz (Herbari rodzin latarskich w Poisce, s. 448) uwazal, iž Tokarscy herbu Trąby pochodzą od Tatarow zawolzanskich, nie przytoczyl jednak žadnych faktow potwierdzających tą tezę. Napisal tylko, iž są to �niewątpliwie potomkowie wyzej rzeczoaego Assana".
Jan Tokarski w 1589 roku pelnit funkcję wožnego sądu brzeskiego. Jan To- karski, szlachcic z powiatu grodzienskiego, wystąpųjący jako swiadek w pewnej sprawie sądowej, wspomniany zostat w jednym z listow urzędowych krola Ste- fana Batorego (AWAK71.1, s. 24]). Pani Jadwiga Tokarska, ziemianka z Minsz- czyzny, odnotowana zostala w przekazach archiwalnych z roku 1590 (AWAK, t. XXXVI, s. 372). Ostafi Tokarski w roku 1648 podpisat od wojewodztwa sie- radzkiego elekcją krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 103).
10 lipca 1651 roku do krakowskich akt grodzkich wpisano następujące oswiadczenie ztozone przez urządnika Gregoriusa Tokarskiego: �Z rozkazania magistram tutecznego krakowskiego obchodzilem we czwartek przeszly w Kra- kowie wszystkie kamienice krakowskie, ktorych mialem na delacie N. 143, tak- že y dworki y domy, upotninając y opowiadając mieszkancow y gospodarzow, ažeby pacholkdw z muszkietami wyslali do piechoty mieyskiey dla obrony mia- sta, takže y žeby na grabarką do kopania waiow posylali" (Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa, t, II, s. 280).
Walerian Nekanda Trepka w Liber generationis plebeanorwn (s. 227) wspominal w roku 1633 �Tokarską niejaką, kt6ra gdy mieszkata u stryja swego pod Kaliszem, dostala byla dziecka i uciekla dla wstydu precz. Tulala šią po miasteczkach, za skortyzanką najmując šią�.
JW Pan Pawel Tokarski, wtasciciel Kotoczewa i Chmary, walczyt w obronie Smolenską przed agresją moskiewską w 1654 r. Ksiądz Stanislaw Tokarski, pod- proboszcz ze wsi Rososza, w roku 1662 przeprowadzal spis ludnoici swej parafii (AWAK, t. XXXIII, s, 451,455, 457). Stanislaw Kazimierz Tokarski byl w latach 1663-1679 podstolim i podstaroscim pinskim (AWAK, t. XXVIII, s. 395).
W lipcu 1690 roku w ksiądze magistratu miasta krolewskiego Mohylewa zapisano następującą notatką: �Miesiąca Juli dnia 10 za rozkazaniem pana wojta i za wiedomosciu rajcy skarbowego dla pana Tokarskiego, porucznika, žolnierza jegomošci pana wojewody pinskiego kupili: cukru golowu, piercu funty dwa, imberu fiinty dwa, oliwy fiinty cztery, gozdzik loty try. U domu pana wojta wy- pili gamiec miodu za porucznikom, za rozkazania pana wojta� (istoriko- juridiczeskije matieriaty izwleczonttyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj, t. VII, s, 106, 128).
Niedhigo ponownie �przyjechal do Mohylewa pan Tokarski, poborca z Or- szy, w niedobraniu z kamienic podytnnego�. Aby nie komplikowac stosunkow z przedstawicielem wladz finansowych, urządnicy mohylewscy �za rozkazaniem pana wojta kupili obiad panu Tokarskiemu ryby swiezej, mieronu sporuju žy- wuju, chleba sitnogo bulok dwie, pirogow piae� (ibidem, s. 129).
W latach 1679-1692 akta archiwalne wymieniają Stanislawa Kazimierza Tokarskiego, podstolego, podstarošeiego i podsędka powiatu pinskiego (� WAK,
268

t. XXIV, s, 7; t. XXIX, s. 55, 57, 59). Jakub Tokarski w imieniu szlachty wqje- w6dztwa sieradzkiego podpisal w raku 1697 akt elekcji krola Augusta II, zas Andrzej Tokarski uczynil to šamo od wojewodztwa inowrociawskiego (VL, t. V,
s. 431,433).
Aleksy Antoni Tokarski byl podczaszym pinskim w raku 1719 (A WAK,
t. XXVII, s. 124). Antoni Tokarski, chehnski regent ziemski (Publiczna Biblioteka Miejska i Wojewodzka w Rzeszowie - DziaI rękopisow, Rk-3, s. 275) oraz Jan Tokarski, reprezentant wojewodztwa pomorskiego, w roku 1764 ztožyli podpisy pod sufragacją krola Stanislawa Augusta Poniatowskiego {VL, t. VII, s. 130). Kilkadziesiąt lat pozniej Tokarscy braii udzial w powstaniu košciusz- kowskim {Akty pows tania Košciuszki, 1.1, cz. 1, s. 315).
3 kwietnia 1811 raku Jozef Wolodkowicz, marszatek szlachty gubemi min- skiej, podpisal następujące zaswiadczenie: �Daję ninieyszym urzędowe iwia- dectwo jašnie wielmoznemu panų Andrzejowi, synowi Andrzeja, Tokarskiemu, w tem, že onych familia w dworzanskiey Wywodowey Szlacheckiey Deputacyi tna dowod starožytney szlacheckiey rodowitosci, že posiada i jest aktualnym szlachcicem, pomieniony JW pan Tokarski, te urzqdowe swiadectwo przy wyci- šnieniu gubemi mihskiey zebrania deputackiego piecząci, vvlasnoręcznym pod- pisem stwierdzam� (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3258).
Tokarscy mieszkali rowniez w powiecie borysowskim. Wspomniany Andrzej Tokarski mial synow Nikodemą Mieczyslawa, Mikolaja i Aleksandra oraz corki Anielę, Julię i Antoninę. Shižyl on w miešcie Wiatka, w zarządzie guber- nialnym, za dobrą pracę otrzymal Order Swi^tego Wlodzimierza i razern 2 nim rosyjskie szlachectwo (1845). By! wyznania rzymskokatolickiego.
Tokarscy herbu Kolumna i Sas potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez halicki sąd ziemski w 1783 roku oraz przez Galicyjski Wydzial Stanow w roku 1812. Przynaležnošc Tokarskich do stanu szlacheckiego potwierdzilo rowniez Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich w Minsku 5 czerwca 1858 raku (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 33).
0 Tokarskich herbu Roch III wzmiankowal Bolesiaw Starzyhski w totnie drugim swego niedrukowanego herbarza (Biblioteka JagielloAska w Krakowie - Dzial rękopisow). Znani są oni do dziš na ziemi rzeszowskiej.
W poiowie XX wieku Mikoiaj Tokarski by! profesorėm historii kultury w Akademii Nauk Armenii, zak Piotr Tokarski - profesorėm farmaceutyki na uniwersytecie w Uljanowsku.
TOKARZEWICZ (Tokaževičlus). Dziedziczne posiadlosci mieli w woje- wodztwie wilenskim (CPAH.L, f, 391, z. 8, nr 2563). W poiowie XX wieku Konstanty Tokarzewicz by! profesor parazytologii, epidemiologii i mikrobiolo- gii w Leningradzie.
TOKARZEWSKI (Tokaževskis) herbu Trąby. Zamieszkiwali w powiatach braslawskim, slonimskim, brzeskim i in. W roku 1576 sądzony by 1 w Brzesciu ziemianin Jan Tokarzewski za wybryki po pijanemu i pobicie szlachcica Hurytia i jego žony. W roku 1580 w brzeskich księgach ziemskich odnotowano Marcina
269

Tokarzewski ego, woznego powiatu brzeskiego (AWAK, t. II, s, 219). W roki 1590 te same księgi wspominająo Teodorze Tokarzewskim (vei Tokarowskim) W kwietniu 1624 roku jako swiadek na sądzie w Brzekiu wystąpil Maciej To karzewski, wozny wojewödztwa brzeskiego (AWAK, t. HI, s. 33), W marcu 162f roku księgi magistratu brzeskiego wspominająo Mikoiaju Tokarzewskim, Jene rale wojewödztwa brzeskiego" (AWAK, i. VI, s. 103).
Iwan Tokarewskij (czyli Jan Tokarzewski), porucznik oddziahj kozackiegc dowodzonego przez putkownika krölewskiego Jana Zapolsktego, wspomnian} zostai w 1655 liscie kniazia Trubieckoja do cara. Porucznik ten komunikowa wojewodzie rosyjskiemu, iž caly ich oddziai na ežele z dowodcą chee przejšč m shjžbę carską. Tnidno dociec, co za fortel kryl się za tą inicjatywą. W každyn bądž razie car kategorycznie odmöwil przyjącia ich �pod swą rękę�, jako že s; oni �poddanymi mošci krölewskiej� (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo Zapadnoj Rossii, t, XI, s, 215-217).
Pod instrukcją szlacheckiego sejmiku brzeskiego z 1669 roku widnieją pod pisy a z pięciu Tokarzewskich: Hrehorego, Stanislawa, Jana, Abrama i Teodora Ten ostatni byl wowczas podczaszym slonimskim. On tež w 1674 roku w imie niu szlachty wojewödztwa brzeskiego zložyl podpis pod aktem elekcji kröla Jai III Sobieskiego (VL, t. V, s. 161).
W 1691 roku mohylewskie księgi grodzkie wzmiankują pana Tokarzew Skiego, poborcę podalkowtgoUstoriko-juridiczeskije matieriafy izwleczonnyje i; aktowych Imig gubernii wilebskoj i mogilewskoj, t. VII, s. 122, 125). Micha Tokarzewski w 1764 roku podpisal od wojewodztwa kaliskiego elekcję ostat niego kröla polskiego Staniskwa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VU, s. 113).
TOLKACZ (Tolkačius) herbu Kotwtcz. Ich rodowe majątki znajdowaly si< na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
TOLLOCZKO vel TOLOCZKO (Talačka) herbu Pobög (kilka odmian) Niektörzy pieczqtowali się tež godtem Godziemba. Pochodzili prawdopodobnii z Podlasia (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7). Zamieszkiwali przede wszystkim w powie cie upickim. Jak wynika z tekstu jednego z przywilejöw kröla Wtadysiawa Jagietb z 1391 roku, Jerzy Tottoczko jeszcze przed unią byl dzieržawcą Strzeszyna (Ko deks dyplomatyczny katedry i diecezji wilenskiej, t. I, s. 34). Wykaz urzędowycl nazw i miejscowosci w Polsce (t. III, s. 459) zawiera natomiast informacje o miej scowosciach Toloczki Male i Toloczki Wielkie na Bialostocczyžnie.
Wywöd familii urodzonych Toloczkow herbu Pobög z 26 maja 1800 rokt podawal, že jedna z galęzi rodu dziedziczyla dobra Nieprakszty w powiecii trockim oraz Dobury w powiecte wiikomierskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468 s. 19-20,26-37).
Chociaž Tolioczkowie byli ongiš szeroko rozgalęzioną rodziną kresowq užywającą rozmaitych odmian herbu Pobög, nie zawsze znali ich nawet wspöi czešni badacze. Jėzuitą Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 355) podawa lapidamie: �Toloczko herbu Pobög w powiecie grodzienskim. Nieznany Tolocz ko, sędzia grodzki grodzienski w roku 1619. Stanislaw 1632. Krzysztof, stolnil grodzienski; Jędrzej, czešnik grodzienski 1674".
270

Jerzy Tolloczko w imieniu sziachty powiatu grodzienskiego w roku 1648 podpisai elekcję kröla Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 102). W roku 1672 w zapi- sach archiwatnych odnotowany zostal Stanislaw z Toloczyna Tolloczko, sędzia grodzki wojewödztwa grodzienskiego, Jerzy, Ignacy, Joachim i inni Tolloczko- wie, jako poslowie kresowi, w 1764 roku zložyii podpisy pod aktem warszaw- skiej konfederacji generalnej (VL, t. VII, s. 65).
Jan Tolloczko W pierwszej polowie XVIII wieku przeniosl siq z Gro- dzienszczyzny do powiatu wilkomierskiego. Mial on synow Jana i Jerzego. Pierwszy z nich doczekat siq siedmiu potomköw: Stanislaw, Tadeusza, Michala, Jozefą, Jana, Antoniego, Andrzeja. Každy z nich, jak na dobrą polską szlachtq przystalo, zostawil od jednego do szešciu synow. Rodzina w niedtugim czasie rozprzestrzenila siq po calej wielkiej Rzeczypospolitej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 350). Tolloczkowie spokrewnieni byli m.irt, z Chreptowiczami, Majew- skimi, Hlebowiczami, Baranowskimi, Rudominami.
Adam Tolloczko (1727-1793) by! księdzem, profesorėm szkol pijarskich, autorėm Zabawek poetyckich alegorycznych (t. l-II, 1776), przektadow Mdw Cycerona (t. HI, 1778-1783) itd. Stanislaw Tolloczko (1868-1935), profesor na Uniwersytecie Lwowskiin, by! redaktorėm pisma Kosmos, autorėm Kcznych prac naukowych i podrqcznikow z chemii OTganicznej i nieorganicznej. Bole- slaw Tolloczko (1882-1954) by! znanym inzynierem mechanikiem i pedago- gįem, autorėm dztela Kotfy parowe (l. l-II, 1951-1956). Dr medycyny profesor Tadeusz Tolloczko naležy dzis do najwybitniejszych polskich iekarzy związa- nych z Akademią Medyczną w Warszawie.
TOLOCZKIEWICZ (Talačkevičius) herbu Pobog. Posiadali majątki na Wilenszczyznie.
TOEOKIEWICZ (Talakevičus) herbu Korwin. Miejscem ich osiedlenia byt powiat rosienski na Žmudzi (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 7,707).
TOLOKONSK1-PASZK1EWICZ (Talakonskis-Paskevičius) herbu To- lokonski. Zamieszkiwali przede wszystkim w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11,12). Znani byli tež w Malopolsce.
TOLPYHA (Talpigas) herbu Jezierza. Pan Naum Tolpyha w 1654 roku walczyi w obronie Smolenską przed Moskwą. Jan i Tomasz Tolpyhowie w 1764 roku podpisali akt konwokacji warszawskiej (VL, t, VII, s, 71).
TOLWINSKI (Tolvinskas). Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 355) donosil; �Tolwihski herbu Ogohczyk w brzesciahskiem wojewodztwie Jan, Hieronim i Walerian 1679�. Wojciech Tolwihski, �dworzanin Jego Krolewskiej Mošci� z powiatu gruSciewskiego kolo Telsz, figuruje w przekazach archiwalnych z 1554 roku.
Spis ludnošci wsi podlaskiej Tobvin z XVII wieku podawal informacje row- niež o tej rodzinie: �Tolwihscy nobiler. Grzegorz Tolwinski z zoną, synem; Mateusz Bosiak Tolwihski, zona, syn, matka; Woyciech Tolwinski, zona,

szwagier y dziewka; Piotr, Jan, Wawrzyniec, Stanisiaw, Jozef, Marcin, Hiacyni Tolwiiiscy o przydomkach Bąk, Kielbaska - w sumie okolo 20 doraow� {AWAK t. XXXill, s. 512-513).
W roku 1819 i 1835 hero Id i a grodzienska potwierdzi-fa szlachecką rodowi- lose Franciszka Totwinskiego, wlaScicida cząšd dobr Jasienowka w powiecu drohiezynskim w gubemi grodziehskiej, oraz kilkudziesięciu innych czlonkov, tej rodziny (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 322, z. 4, nr 1, s. 20, 196-199).
Szlachcic z powiatu siebieskiego Edward Tolwinski w latach 1863-186? ztiajdowaf šią pod tajnym nadzorem policji, gdyž byt �nieprawomyslny poc względem polityeznym� (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 16). Lista zamieszkafyeh w gttberni witebskiej urzqdnikow wyznania rzymskokatolickiego, zwolnionych zt siužby po 1863 roku zawiera r6wniež nazwiska przedstawiddi tego rodu. Re- presjami zostali dotknięd: w powiecie siebieskim �byly pomocnik buchalten skarbu siebieskiego Edward Tohvinski - okreslonego rodzaju ząjęč nie ma�*; �byly kancelarysta tegož skarbu Aleksy Tolwinski - ma w powiecie siebieskirr ziemią�; �byly kancelarysta zarządu policyjnego w Siebiežu Ignacy Tolwinski - ma majątek� (CPAHL. f. 378, o. 1866, nr 181).
TOMASZEWICZ (Tamasevičius) herbu Labędž j Ogoriczyk, Posiadali dobra ziemskie na Litwie, Bialej Rusi Žmudzi - m.in. Daugude w powiecie wielonskim (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1468, s. 66-67). Jan Kazimierz Tomasze- wicz, czesnik mozyrski, deputat ad pacta conventa, w 1699 roku podpisal kon- stytucją sejmu warszawskiego (VL, t. VI, s. 169).
Wyyvod familii urodzonych Tomaszewiczow herbu Labędž z 16 wrzesnis 1832 roku podawal, it �familia Tomaszewiczow herbu Labędž (...) od z g6n dwiestu lat užywąjąc prerogatyw szlacheckich, possydowala znaezne dobrs ziemskie z poddanymi, pelnila znakomite w kraju polskim posfugi, wysokie piastowala urzęda i miala za przywilejami ziemne majątki.
Mianowicie przodek wywodzących się Erazmus Tomaszewicz, že posiadal z bradą Andrzej em Krzysztofem i Balcerem majątki Smotwy, Bražoly i Mejsza- golę, zapewnia dzial 1479 roku stycznia 18 dnia między tymže Erazmuserr i bracią jego wyžej rzeczonych majątkow czyniony, w Trybunale Litewskirr przyznany. Przez jakowy dzial rzeczony Erazmus z bratem Andrzejem otrzyma majątek Smohvy w powiecie braslawskim, Krzysztof zas i Balcer majętnošd Bražoly w trockim, a Mejszagolę w wilkomierskim powiatach sytuowane otrzymali (...).
Wzmiankowany Erazmus Tomaszewicz spetniai urząd kasjera powiatu bra- slawskiego. Mial on zoną Reginą z domu Peliskich, z ktdrą synow dwoch, Da- wida i Danida, oraz corkę Halszkę, w zamęšciu K.imborową, splodzit. Z liozby tycb dwoch synow Erazmusa Daniel posiadal majątnošc Požeymie zwaną, ktors po zejšciu jego dostala się we wladanie potomstwu brata jego Dawida. Tenže Dawid, brat Danida, osiągnąwszy po ojeu majątnošč Smohvy Salaty, a po bracie Danielu Požeymie, spehtiat urząd dworzanina skarbowego W. X. Litewskiego Mial w zamąšciu Halszkę Siedleszyhską, wdową po Tanskim, z ktorą spiodzii syna Kazimierza, wyswieca to testament tejže Dawidowej Tomaszewiczowe; 1647 roku lipca 22 dnia uczyniony.
272

Pomieniony dopiero Kazimierz, syn Daniela, Tomaszewicz, osiągnąwszy po ojcu majętnošč Smohvy, a po stryju Požeymie alias Koszty, pojąwszy w zamę- šcie urodzoną Bohdanę Kurkowską, w požyciu z nią spiodzii synow szešciu: Piotrą, Antoniego, Konstantego, Franciszka, Jerzego i Jana; przekonywa o tym testament tejže žony jego Bohdatiy z Kurkowskich Kazimierzowej Tomaszewi- czowej 1689 roku marca 15 dnia czyniony".
Zygmunt Tomaszewicz za zaslugi wobec panstwa otrzymai od krola Stani- siawa Augusta w 1779 roku folwarki Wydryną, Pucitowicze i inne w woje- wodztwie polockim, brat zaš jego Boguslaw, rowniez za zaslugi, wziąl od krola starostwa botockie i braslawskie w Ksiqstwie Žmudzkitn. Wszyscy Tomaszewi- czowie mieli licznych potomkhw plci męskiej i szeroko šią rozgalązili w po- wiatach oszmianskim, wilkomierskim, nowogrodzkim, grodziehskim, wileiiskim į in,, kojarząc malzehstwa z pannami z dombw takich jak: Antonowicze, Diugo- szewscy, Bohaczewowie i in.
Na początku XIX wieku niektorzy z Tomaszewiczow znajdowali šią w rosyj- skiej sfuzbie wojskowej i cywilnej. W 1832 roku heroldia wilenska uznala Onufre- go, Aleksandra, Leona, Antoniego, Justyna, Konstantego, Bernarda Tomaszewiczow za �aktualną i starožytną szlachtą�. Wpisano ich do pierwszej częsci ksiąg szlachty gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028, s. 95-97).
TOMASZEWSKI (Tamašauskas) herbu Bohcza, Podkowa i Radwan. Toma- szewscy z powiatu tdszewskiego pieczętowali šią np. herbem Radwan, z powiatu grodziehskiego - Podkowa odm. (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
Bartosz Paprocki w Herbarzu rycerstwa polskiego pisai o nich: �Dom Tomaszewskich w lubelskiem wojewddztwie starodawny, w sprawach rycerskich męžowie bywali znaczni. Wieku mego by! Jakub Tomaszewski, starosta na Tą- czynie i Morawicy, mąž godny, tak w prawie Rzeczypospolitej biegly, jako i w innych potocznych; tego pilnošcią i dozorem zamek Tączyn ozdobnie zmurowan : naprawion, dochody wiosci zamku Onego znacznie przymnožorte, zostawil z Pisarską z domu Sreniawa potomstwo�,
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 355) podawal: �Tomaszewski herbu Bohcza w Lubelskiem wojewodztwie, Piotr z Tomaszewic 1531 na lišcie danym miastu lubelskiemu. Jakuba Tomas2ewskiego potomstwo za krola Kazi- mierza Jagiellonczyka wspomina list przepowiedni dany w roku 1471�.
S. J. Dunczewski (Herbarz wielu domow Korony Polskiej i W. X. LAiewskie- go, Krakow 1757, t. I, s. 14-16) wywodzil Tomaszewskich od legendamego Mierzba herbu Bohcza: �Mierzb, pierwszy genearcha tego imienia y herbu Jed- norozca początek w Polszcze, miat sytiow dwoch kanonikami krakowskimi, okoio roku 1061, ktorzy pisa] i šią de Wsciektice. Imiona ich dowodnie katalog opowiada, iž jednemu bylo Mikolaj, drugiemu Bogusz (...). Skąd poszlo wide domow znacznych, jako to Ftydrow, Zcdkiewskich, Kumickich, Sulikowskich, Izyckich, Klonowskich, Pochow, Kargowskich, Bonieckich, Tomaszewskich y inszych (...).
Jakub Tomaszewski by! za krola Kazimierza Jagiellonczyka rotmistrzem, kto- rego wspomina list przypowiedni jemu y Zamoyskiemu dany w roku 1471. By! takže Jakub Tomaszewski, starosta w Tączyn ie y Morawizy, mąž godny, w prawie
273

Rzeczypospolitey biegiy, jako y w innych potocznych. Staraniem jego zamek Tą czyn ozdobnie zmurowany po dzii dzien herbem Boncza ozdobiony stynie�.
Jan i Gotard Tomaszewscy herbu Boncza z miejscowoici Tomaszewici w powiecie lubelskim znani byli juž w roku 1417 (W. Semkowicz, Wywod szlachectwa, nr 38). Jerzy Tomaszewski w 1764 roku podpisai akt konwokacj warszawskiej (VL, t. VII, s. 62). �Jegoruose pan Andrzej Tomaszewski z Toma szewa, �� karym, przy szabli, stanąl 5 X 1765 do popisu szlachty powiati grodzienskiego�.
Wywod familii urodzonych Tomaszewskick herbu Boncza z 26 maja 1831 roku podawal, že �familia Tomaszewskich od najdawniejszyeh czas6w prero gatywami szlacheckimi, posiadaniem dobr ziemskich, pelnieniem publicznycl urzęd6w zaszczycona, uzywa herbu Boncza. Wywodzący šią, z powodu žagi nienia dokumentow nie mogąc wykazac wyzszej procedencyi, zaczynają wywo< rodowitosci od pradziada Jana Bonczy Tomaszewskiego, ktory będąc zaszczy cony urzįdem stražnika ziemi bielskiej, posiadat majętnošč ziemską Moldziszk zwaną, w Księstwie Litewskim w wojewodztwie trockim poiožoną.
I takową zostawil prawem spadku naturalnego synowi Tomaszowi, a tei splodziwszy synow trzech: Piotrą, Ignacego i Andrzeja Tomaszewskich, majqt nošč wysprzedal, jak � tym wszystkim poiwiadezyly: 1. 1730 Apryla 17 dato wany list krola polskiego Augusta II do urodzonego Jana Bonczy Tomaszew skiego, stražnika ziemi bielskiej, adresowany, zachęcający wybor poslow a sejm, znanych z gorliwošci � dobro ogolne; 2. 1732 roku Nowembra 26 datowa ne prawo wjeezyste przedažne od urodzonego Tomasza Janowicza Tomaszew skiego, straznikowicza ziemi bielskiej, urodzonemu Antoniemu Zawadzkiemu chorąžemu petyhorskiemu, na majątnošč Moldziszki z dwoma poddanymi wlo šcianami do tejže mąjętnošci naležącymi wydana (...).
Z tych trzech synow Tomasza najmlodszy Andrzej Tomaszewski, nie mająi juž w wojewodztwie trockim ziemnej posiadlošci, przeniosl šią w Ksiąstw( Žmudzkie, tam nabyt majątnošė ziemną Kiajsze, Kuleszyszki, Bružyszki zwam i spiodzil synbwdwoch: Felicjana i Antoniego (...).
Na fundameocie przeto takowych zaprodukowanych dowoddw, rodowitoši sziaehecką familii urodzonych Tomaszewskich probujących, my, pelniący urząi marszalka gubernskiego, i deputaci powiatowi, stosownie do przepisow familią urodzonych, a mianowicie wywodzących się, jako to: Felicjana z syna mi: Ferdynandem Ignacym, dwuimiennym, Stanislawem, Aleksandrem Mikola jem, Leonardem Fraticiszkiem i Jerzym Janem, dwuimiennymi, z possesyi dzie dzieznej Klajszow, czyli Kuleszyszek w powiecie telszewskim položonych i Antoniego z synarni: Janem, mającyrn synow Franciszka Aleksandra i Alek sandra Jana, dwuimiennych, i Adamem, synow Andrzeja, wnukow Tomasza, a rodowitą i starožytną szlachtę uznajemy, oglaszamy i onych do ksiągi szlachb gubemi wilenskiej kiasy pierwszej zapisujemy� (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 3028 s. 83-84),
TOMKIEWICZ (Tamkeviiius) herbu ivwinka, Nalęcz, Tomkiewicz, To pacz i Tomk6w. Ich rodowe posiadlošci znajdowaly się w powiatach oszmian skim, telszewskim, szawelskim i witebskim, W XVII wjeku mieszkali m.in. v
274

Dziewiaitowie w wojewödztwie wilenskim, w XVIII wieku nabyli wies Kuska- mę w powiecie oszmianskim. Rozgatęzieni tež byli po innych powiatach. W 1800 roku heroldia wilenska uznala Tomkiewiczöw �rodowitą i starožytną szlachtą polską�. Wpisano ich do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litew- skiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468. s. 28-31).
TOMKOWICZ (Tomkovičius) herbu Kopacz i wtasnego. Znani byli w Wielkim K.sięstwie Litewsktm od XV wieku.
TOMKOWID (Tomkovydas) herbu Junosza. Pisali się z Tomkunow Uszackich. Dawny röd szlachecki wywodzący się ze Smolenszczyzny, spokrew- niony z Korsakami i Potemkinami. Tomkowidowie posiadali dobra Ladrysie w powiecie polockim, Serafmiszkt w trockim oraz pomniejsze mąjętnošci w powiatach brzeskim, braslawskim, minskim, oszmianskim i innych. 23 grud- nia 1819 roku zostali uznani przez heroldię wilenską. za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 150-151).
TONGIN (Tonginas) herbu Leliwa. Ich rodowe posiadtošci znajdowaty się na Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028).
TOPCZEWSKI (Topčevskis) herbu Šlepowron. Potwierdzenie rodowito- šci szlacheckiej uzyskali z heroldii witebskiej w 1835 roku.
TQPLICKI (Topliekas) herbu Natęcz. Od wieköw zamieszkiwali w dob- rach rodowych Kroszty w powiecie wilkomierskim na Litwie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 340).
TOPOROWICZ (Toporovičius) herbu Sas. W žrodlach archiwalnych wzmiankowani byli od XVII stulecia.
TORCZYLLO (Torčilas) herbu Odrowąž. Osiedleni byli przede wszyst- kim w powiatach oszmianskim, nowogrodzkim i zawilejskim. W XVII wieku dziedziczyli takže dobra Pomomoki w powiecie upickim oraz Wenetyszki i Po- lawenie w powiecie wilkomierskim. Pözniej posiadali tež Waraniszki, Druzele oraz Dydžioprudzie alias Wielkostawy. 14 maja 1801 roku zostali uznani przez heroldię w Wilnie za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�. Wpisano ich do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 38-39).
TORCZYLO (TarČila) herbu Podkowa (barkiem do göry w jej šrodku gwiazda). W XVII wieku notowani byli w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 150).
TORNAU herbu Tornau, Miejscem ich osiedlenia byi powiat upicki (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
275 I

TORTILOWICZ (Tartilaviiius) herbu Nieczuja. Od 1821 roku w zaborzc pruskim pisani byli jako Gerth, Friebe-Gerth, Tortilowicz von Batocki-Friebe.
TORWALDSEN vel THORWALBSEN (Torvaldsenas). PochodziLi ze Skandynawii. Uznani zostali za rodowitii szlacht? przez heroidi? wilensk^. W jednym ze swiadectw dawnego Uniwersytetu Wilenskiego czytamy: Auspiciis augustissimi et potentissimi Imperatoris Nicolai /. Russorum Autocratoris etc., etc., etc. Scientiarum, litterarum et artium Caesarae Universitatis et Academiae Vilnensis curatot, rector et senatus, virum ornatissimum Aibertum Thonvaldsen in Academia Sanctae Lucae, quae Romae floret, artis statuariae professorem et equitem, ingenio et arte florentem, ob multa eademque egreria arris suae documenta, inventionis pariter atque compositionis laude conspicua, unanimi sententia sodalem honoris erga cooptaverunt et his litteris manifestis, Universitatis sigillo munitis, in perpetuam rei memoriam renuntiant, PP. Vilnae in Aedibus Academicis Anno MDCCCXXX die XXXI mensis Januarii (CPAHL, f. 721, z. I, nr 837, s. 19).
TOTWEN (Totvenas) herbu Nieczuja. Zamieszkiwali w powiatach upic- kim i poniewieskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 1192,2060).
TOULOUSE DE LAUTREC (Tuluzas de Lotrekas). W 1906 roku herol- dia kowiehska wpisala hrabiego Aleksandra de Toulouse Lautreca do pi^tej cz?- sci ksiag szlachty tejze guberni.
TOURAPiSKl vei TORANSKI (Toranskas) herbu Gieralt (Gerland). Po- siadali majqtki w powiecie upickim na Zmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11).
TOU&CIK (Taustikas) herbu Topacz. Ich rodowe maj^tki znajdowaly si? w powiecie nowogrddzkim.
TOWGIN (Tauginas) herbu Leliwa. Posiadali dobra na Wilenszczyznie oraz w powiatach telszewskim i rosienskim na Zmudzi. Spokrewnieni byli prze2 malzenstwa z Symonowiczami, Downarowiczami, Utkiewiczami. W 1835 roku zostali wpisani do szostej cz?5ci ksi^g genealogicznych guberni wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1051, s. 23-25; f. 391, z. 1, nr 1028).
TOWG1N-CZECHOWICZ (Tauginas-Cechaviiius) herbu Leliwa. Ich
posiadlosci rodowe znajdowaiy si? na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
TOWIANSKI (Tovianskas) herbu Gieralt. W powiecie rosienskim To- wiaiiscy uzywali herbu Lab?dz oraz Slepowron (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 11). Pochodzili z powiatu l?czyckiego w Polsce irodkowej. Jerzy Towianski byl np. kasztelanem l?czyckim w roku 1516. Od XVII stulecia obecni byli tez w powiatach witehskim i wilkotnierskim na Litwie. Wkrbtce osiedlili si? rowniez w powiatach szawelskim, telszewskim, trockim i innych, Towiahscy spokrew-
276

nieni byli z Kawszewiczami, Goyzewskimi, Abramowiczami, Maksami, Lubo- mirskimš, Niszczyckimi.
Jerzy Towianski, kasztelan wilkomierski, idąc za legendą rodzinną wywo- dzil rod - jak się pisali - �Gieraldow % Bohdana Towianskich� od �Marka Gie- ralda z Wloch�, ktory w wieku XI pizybyl przez Niemcy do Korony Polskiej, apotomkowie jego Woyslaw, Wladyslaw i Przectaw dali początek sfynnym rodom rycerskim. Z tych Jau Gieralda jeszcze za Olgierda przybyl na Litwę i wiemie shižyl temų księciu i jego synowi Jagielle.
Po unii horodelskięj syn Jana Gieralda - Bohdan - otrzymal majętnošč To- w i any-C y to w ¡any- Szaty, od ktorej wziąl nazwisko, pieczętując się nadal herbem Gierah. Na Szatach siedząca galąž Gieraldow mi ala otrzymač nazwisko Sza- dziewiczow (Szedziewjczow); od Cytowian Cytowiczow i Cytowiaiiskich (CPAHL.f. 391, z. 4, nr 3121J.
Jakub Towianski z powiatu wileiiskiego zapisany zostal w księgach sądu wilko- mierskiego w lipcu 1596 roku {AWAK, t. XXXII, s. 95). Siolo Towianski�, z palacem, � polozone w powiecie wilkomierskim, jest wspominane w zrodlach zXVI wieku. Per- cepta prowentow publicznych do skarbu Rzeczypospoi tley W. X. L. z roku 1661 zawie- m następųjące informacje: .Jegotnosc pan Krzysztoph Ginieyt Towianski z siola Ber- natowicz y Węzl6w (powiat wilkomierski) za rok 1658, ktory się skonczyl, w roku 1659 dnia 7 Oktobris medietatem dal flor. 38, 23, 7 '/2�. Justynian Towiafiski by! wroku 1667 sekretarzem Jego Krolcwskiej Mošci. Wspomina o nim w swych Pa- miętnikach Jan Wladyslaw Poczobutt-Odlanicki (s. 228).
W brzeskich aktach grodzkich odnotowano w 1669 roku Stanislawa To- wianskiego, wojta pružanskiego (AWAK, t. IV, s. 68). W 1669 roku w spisach �niewolnikdw�, tj. polskich i ukrainskich jencow wojennych w Moskwie, figūroje m.in. porucznik Adam Towiafiski {Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo- Zapadnoj Rossii, t. VIII, s. 55).
Justynian z Bohdanowa Towianski oraz Jerzy Towianski, pose! ziemi so- chaczewskiej, w 1694 roku zložyli podpisy pod sufragacją krola Jana 111 Sobie- skiego (VX, t. V, s. 150, 161). Krzysztof Towianski, kasztelanic lęczycki, sędzia bielski, w roku 1696 postowat na sejm warszawski {VL, t. V, s. 410). Wladyslaw z Bohdanowa Towianski podpisal 6 marca 1698 roku instrukcję S2lachty z wojewodztwa wileiiskiego na sejm pacificationis {AWAK, t. VIII, s. 345).
Krzysztof Towianski, podczaszy koronny, w 1703 roku zostal czlonkiem Rady Krolewskiej z Wielkopolski {VL, t. VI, s. 53). Aleksander Towianski mia- nowany zostal rotmistrzem krolewskim od powiatu pružanskiego w 1715 roku. Jerzy Kazimierz Towianski podpisal uchwalę sejmiku brzeskiego w 1716 roku (AWAK, t. IV, s. 410,418).
W lipcu 1729 roku sziachta wojewodztwa wileiiskiego polecala swym po- slom udającym się na sejm do Warszawy: �Nie tylko ob respectum zastug slaw- nego imienia ichmošci panow Towianskich, lecz etiam mając wzgląd na pu- bliczne uslugi pana Towianskiego, miecznika naszego, ažeby by) rekomendo- wany osobliwemu respektowi pana naszego krola milosciwego, ichmoše panom poslom naszym zalecamy� {AWAK, t, VIII, s. 378).
Kazimierz Towianski, mostowniczy wilenski, i Antoni Towianski, szlachcic z wojewodztwa wtlenskiego, podpisali w 1773 roku obok innych braci szlachty
277

instrukcją na sejm, ktora sugerowafa m.in.t že �na tron polski nie kto inny, jeno prawdziwy Polak obrany ma byd� {nobi de genie Polona, bene nato) - ^xelu- dendo omnino cudzoziemca11, �y z ktorego by osoby non promanaret occasio do nieszczQsliwey w oyczyžnie, uchoway Bote, rewolucyj".
W 1752 roku Towianscy otrzymali następujący przywilej: �August Trzeci, z Bozey laski krol polski, wielki xiąžę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, žmudzki, kijowski, wolynski, podolski, podlaski, inflancki, smolefiski, siewier- ski y czeroihowski, a dziedziczny xiąžę saski y elektor. Oznaymujemy tym li- stem przywilej em naszym wszem wobec y každemu z osobna, komu o tem wie- dziec naležy, it przez panow Rad y urzqdnikow przy boku naszym rezydujących, doniesione nam merita urodzonego Antoniego Towianskiego, czešnika w-wa wilenskiego.
Nim tedy dalsza przemiana i poda šią okazya, teraz wakujące dzierzawy Po~ royšcie, Burkity nazwane w w-wie wilenskim ležące, post fata do dyspozycyi urodzonego Mikolaja Zdzitowskiego Ruszczyca do dyspozycyi naszey przypa- dle, dač y konferowad umyililišmy. Jakož niniejszym listem przywilejem naszym in personam samego urodzonego Antoniego Towianskiego, czesznika wilenskiego, el in personam malžonki jego urodzoney Teresy z Piotrowskich Towianskiey, pomienione dzierzawy Poroyscie, Burkity nazywające šią (...) solidum dajemy y konferujemy Dan w Warszawie dnia VU miesiąca czerwca roku Panskiego MDCCLil (1752). Augustus rex� (Biblioteka Akademii Nauk Litwy- Dziai rąkopisėw, f. 264-1108).
Antoni Towianski, towarzysz husarski, koniuszy hr. Brzostowskiego, depu- tat brzeski, znany w pierwszej pofowie XVIII wieku, wymieniony jest kilkakrot- nie m.in. w siynnych Pamiętnikach Marcina Matuszewicza, kasztelana brzesko- litewskiego. Tadeusz Towianski podpisal uchwab grodzienskiego sejmiku szla- checkiego 9 lutego 1764 roku {AWAK, t, VII, s. 341). W roku 17S2 Jan Towianski by! miecznikiem, a Piotr Towianski - horodniczym wilenskim.
Ignacy Towianski, sędzia ziemski wilenski, w roku 1794 obrany zostal na cztonka polskiego rządu narodowego na Litwie, zasiadal w jednej komisji razem z Mikotajem Chrapowickim, marszalkiem orszanskim, Michalem Grabowskim, koniuszym litewskim, Antonim Tyzenhausem, chorąžym wilenskim, Stanisla- wem Wollowiczem, podkomorzym rzeczyckim, Janem Millerem, Franciszkiem Frybesem, obywatelami Wilna (Archiw wilenskogo general-gubernatora, t. I, s, 742; AWAK, t. IX, s. 29, 128).
Na Liscie szlachty powiatu wilenskiego, mąjących prawo wybierac i bye obranymi na urząd z 1809 roku widzimy Jakuba Towianskiego (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4096, s. 27). �Cyrkutowy assesor od Korony sądu nižszego ziemskiego powiatu rosienskiego� W. Towianski w latach dwudziestych XIX wieku na szero- ką skalą uiywal w celach wzbogacenia się prostego chwytu: mając szeroką wla- dzę, wraz ze swym sekretarzetn Dubowiczem kazal chwytac wlosctan litewskich, zamykad ich do �tuimy� w Rosieniach. Za uwolnienie bral okup 10-15 rubli sre- brem. Zwazywszy na uparty charakter chlopow žmudzkich i ich niezwa!czoną niechąc do nozstawania šią z uciuianym groszem, musial nieraz W. Towianski trzymac tych nieborakow bez žadnej winy po kilka miesięcy za kratami o chlebie i wodzie, zanim ktos z krewnych zgodzil šią uišcic �ttaležny� haraez.
278

Zasmakowawszy w niecnym procederze, dobieral šią nieraz pan Towianski do skory i szlachcicom. Jak donoszono w jednej ze skarg na niego, gdy niejaki pan Bruzewicz, wlasciciel folwarku Skuby, nie mogl natychmiast zaplacic 10- rublowego okupu i wyslal syna, by prosii o požyczkę sąsiada, zniecierpliwiony assesor Towianski kazai gospodarzowi odbiė �kufer� i zamierzal go zrewido- wač. Na szcząšcie w tej chwili syn z pieniądzmi wrocil, a �kufer ocalony [zostal] od rozbicta y dzieii šwiąteczny 22 Juni Zieionych Šwiątek w prawidlach religij- nych ntezgwalcony�.
W koncu jednak položono krės tym praktykom pana asesora Towianskiego. Kmiecie i szlachta opowiedzieli bowiem ksiąžom o niecnym zachowaniu šią rozbojnika w todze sądowej. Proboszcz wilenski i kanonik mihski Cyprian Nie- zabitowski w 1827 roku zaskaržyl wiąc w sądzie ziemskim powiatu rosienskiego asesora W. Towianskiego o to, že na gošcihcu z Kowna do Jurborku Zabity zostal niejaki Jan Cwirko, a pokaleczony Antoni Piasis. Przejechala ich konmi hrabina Tyszkiewtczowna, za co, oczywiscie, musiala byč sądzona. J oto szlach- cic Towianski mial brač lapowki od zabojeow nieszcząsnych wioscian, w za- mian probując sprawą uciszyč i zatuszowac. Jego konszachty ujawnil ksiądz Cypian Nizabitowski, co stalo šią początkiem konca kartery asesora (Biblioteka Akademii Nauk Litwy-Dzial rqkopisow, F. 126-234; F. 126-233).
Wywod famlii urodzonych Szedziewiczow Towianskich herbu Gieralt z 1832 roku podawat, že �familia Szedziewiczow Towianskich, od najdawniej- szyeh czasow szczycąc šią dostojnošcią szlachecką, w Wielkim Ksiąstwie Li- tewskim Krolestwa Polskiego mieszkala Stanislaw Krzysztof Szedziewicz Towianski, antecessor familii, posiadat dobra szlacheckie Podzie Dawkszagoia zwane, w powiecie upickim polozone� - przed rokiem 1667. Oženiony z Hesterą Kulwiecianką zostawil trzech synow: Rafala, Kazimierza i Teodora, z ktorych Kazimierz zostal dziedzicem dobr. Ale na nim ta linia wygasla.
Dobra rodzinne przeszty w rące Krzysztofa Szedziewicza, ktory z Heleną Ciolkowicz6wną mial synow Kazimierza, Michala i Wladyslawa. By! to poezą- tek XVIII wieku. Kolejni Towiahscy kojarzyli matzenstwa z pannami z dorttow Tomkiewiczow, Rajuhcow, Houyliwaldow, Szteynow, Olechnowiczbw, Ey- smontow, W XIX wieku Towiahscy posiadali w powiecie wilehskim dobra Žej- my, Dameczyzna, Oikuny, Krolinow, Antoszwincie, Kiemiahce, Pokamunie, Posperz, Grubiszki, Zdaniszki, Kozliszki i in (CPAHL, f, 391, z. 8, nr 2541, s. 38-39). Wszyscy uznani zostal t za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1028, s. 103-105).
Od sierpnia 1865 roku ziemianka Izabella Towiahska, gospodarująca w mająt- ku Podlasie w powiecie poniewieskim, znajdowala šią pod nadzorem policji. Na- stąpnie, po przesiedleniu šią do powiatu szawelskiego, nadal pozostawala pod ku- ratelą carskiej tajnej policji. Byla wdową i miaia przy sobie corkę (CPAHL, f. 378, op. 1868, nr 228, s. 104).
Liczne materialy z XVII, XVIII i XIX wieku dotyczące dziejow rodu Towianskich herbu Gieralt zgromadzono w Archiwum Narodowym Bialorusi w Minsku (f. 319, z. 2, nr 3254). Znajduje šią tu m.in. geneaiogia �bialontskie- go", tj. osiadtego na Minszczyžnie, odgalązienia tej rodziny (trzy pokolenia, siedem osob), zatwierdzona przez heroldią minską23 Upca 1807 roku.
279

TOYVIANSKI-PONARSKI (Tovianskas-Panieretis) herbu Gierait. Za- mieszkiwali w powiecie kowienskim (CPAHL, f. 70S, z. 2, nr 957).
TOWIANSKi-POŽERSKJ (Tovianskas-Požerskas) herbu Gierait. Ich dobra rodowe znajdovvaty šią w powiecie wiikomierskim (CPAHL, f, 391, z. 7, nr 658,689).
TOVPILKO (Tavilkas) herbu tabędž. Posiadali majątki ziemskie w povvie- cie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2).
TOWTKIEWICZ (Tautkevičius) herbu Gierait i Topacz. Osiedleni byli w po- wiecie rosienskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1287,1288).
TOWTKO (Tautkus) herbu Labędž. Dziedziczyli majątki w powiatach oszmianskim i lidzkim na Wileiiszczyžme (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, 1690, f. 391, z. 6, nr 7).
TOWTKOWICZ (Tautkevičius) herbu Topčr. Zamieszkiwali w powiecie oszmianskim na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
TOWTOWICZ (Tautavičius) herbu Jastrząbiec i Gozdawa. Ich posiadto- šci rodowe znajdowaly šią w povviatach szavvelskim i telszewskim na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1327).
TOWTWILL (Tautvilas) herbu Labądž. Znani byli w Wielkim K.sięstwie Litewskim od XV wieku.
TRABSZA (Trabša) herbu Trzaska oraz Trąby. Pisali šią �z Trzaska". W XVII wieku dziedziczyli dobra Domaszewo w powiecie braslawskim. W 1804 roku uznani zostali przez heroldię wilenską za rodowitą i starožytną szlachtę polską. Wpisano ich do pienvszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskicj (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1468, s. 48-49,87-88,91-92).
TRĄBCZ VAISKI vėl TRĄMPCZYNSK1 (Trombčinskas) herbu Drya. Starožytną polska szlachta, mająca posiadiošci w woj. katiskim, gniežnienskim i poznanskim, na Kresach osiedlona w powtecie trockini. 16 XII 1819 roku he- roldia wilenska uznala ich za �starožytną i rodowitą szlachtą polską�. Wpisano ich do pienvszej częsci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 132-133).
W XVI i XVII wieku Trąbczynscy wielokrotnie stawali do popisow rycer- stwa i podpisywali uchwaly sejmikow na terenie Wielkopolski (Akta $ejmikowe wojewodztw pozrianskiego i kaliskiego, cz. 1-2).
TRENTOWSKI vėl TRĘTOVVSKI (Trentauskas), Grzegorz i Mikoiaj Trątowscy de Trątowo podpisali w 1697 roku sufragację krata Augusta U od ziemi ciechanomkiej (VL, t. V, s. 448 i in.).
280

TREPKA (Trepkas) herbu Topor, Z Pomorza polskiego odgatęzili się na Žmudž.
TRESZCZYNSKJ (Treščinskas) herbu Grzymata. Osiedleni byli na Podlasiu i Wilenszczyznie (w powiatach oszmiahskim, lidzkim i wilehskim). Niewykluczo- tie, že stanowili odgatęzienie Troszczyhskich herbu Szeliga odm. z Matopolski.
TROJAN (Trojanas) herbu Junosza. Dziedziczyli majętnošci we Wschod- niej Matopolsce.
TROJANOWICZ (Trajanaviiius) herbu Košciesza. Znani byli od wiekow na Bialej Rusi, w Matopolsce i na Litwie.
TROJANOWSKI (Trąjanauskas) herbu Szeliga. Byli iež Trojanowscy herbu Ogonczyk, Leliwa, Ossorya j S as. Bartosz Paprocki pisat o nich w XVI wieku: �Dom Trojanowskich w sandomierskim w-wie znaczny; byl w obertyn- ską bitwę Andrzej rotmistrz, ktory sphlecznie z Balickim w jednytu pulku Wo- tochom męžny odpbr dawat. Wieku mėgo Stanistaw, lešniczy bielski, syn tego rotmistrza, ktbrego urodzita Czamocka Anna z domu Lis�.
Franciszek i Tomasz Trojanowscy, poslowie wojewodztwa podlaskiego, w 1674 roku podpisali sufragację krola Jana III Sobieskiego (VL, t, V, s. 159).
Wywod familii urodzonych Trojanowskich herbu Szeliga z 1804 roku poda- wal, iž �dom urodzonych Trojanowskich najprzod w Koronie Polskiej zasiedlo- ny, ktdrego pierwszy protoplasts Jan z Trojanowicz Trojanowski, pisarz ziemski mielnicki, byt pierwej poslem na sejm 1627 roku obranym, požniej na trybunal radomski deputatėm i tam pojąwszy w zamęšcie Dorotę Sobolewską, sptodzil z nią syn6w pięciu�, 2 nich Stanislaw przenihsl się do. powiatu wotkowyskiego i zapoczątkowat linię wschodniąrodu (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1468, s. 60-61).
TROK1ENNICKI (Trokenikas) herbu Troska. Zamieszkiwali w dobrach Moszki w powiecie oszmiahskim. Uznani zostali za rodowitą i starožytną szlachtę polską przez heroldię wilenską 2 lutego 1799 roku {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 9-10).

TROKIN (Trūkinąs) herbu Lew. Znani byli na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690). Od 1767 r. posiadali dobra Naimuuy alias Drobiszki w powiecie witkomierskim. Potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej uzyskali w 1797 r. w Wilnie.

TRONOWICZ (Tranavičius) herbu Košciesza. Od wiekow dziedziczyli dobra Zarosien w powiecie oszmiahskim. Starozytny rod rycerski, wpisany do ksiąg szlacheckich pierwszej klasy gubemi litewsko-wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1468, s. 58-59).

TROP1ANSK1 (Tropenskas) herbu Lubicz. Ich rodowe dziedziny znajdo- waty się na Žmudzi � posiadali m.in. Klimonty w powiecie jaswojnskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 73-75),
281

john1 — Mon, 07 Feb 2022 21:20:20 +0300

SNACKI (Snackas) herbu Murdelio. Posiadali dziedziczne dobra ziemskie na Žmudzi i Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 380).
SNARSKI (Snarskis) herbu Murdelio. Juž w XVI w£eku dziedziczyli dobra Bobatyrowo w powiecic dzisnehskim, nabyie od Bohdana Bobatyra. Zamiesz- kiwali tež w innych majętnošciach, Wielokrotnie uznavvani byli przez heroldie w Wilnie, Grodnie, Minsku, Mohyiewie, Orszy za rodowitą i starožytną szlacbtę polską(CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 17-20).
Wywėd famiiii urodzonych Snarskich herbu Murdelio Z 28 VIII 1817 roku stvvierdzal: �Ta familia do unii jeszcze prerogatywami szlacheckiemi zaszczyco- na byla, pelnila služby wojenne, posiadala urzęda i ziemne z nabycia swego i nadan krolevvskich miala posiadlošci, a mianowicie w woj. polockim, dzii w powiecie dzisnehskim w gubemi mihskiej, majętnosč Ulina Bohatyrowo, kto- ra ciągle od pradziadow w imieniu Snarskich zostaje {...}. Do niniejszego wywo- du za protoplastę v/zięty Andrzej Srarski mial syna Jana, o czem dokument 1582 Augusta 15 datowany przekonal�.
Žony brali Snarscy m.in. z Kruklinskich, Szypit6w, Jankowskich. W XVII i XIX vvieku byli nader iiczni. W 1817 i 1819 roku heroldia wilehska uzuala Jdzefa, Leonarda, Jana Wincentego, Karola Jozefą, Piotrą, Juliana, Kazimierza, Mikolaja Jana, Franciszka, Szyraona, Stanislasva, Bernarda, Tadeusza, Felicjana,

m

Romana, Jacka, Ambrožego, Adama, Michaia, Adolfą i innych Snarskich za �rodowitą i starožytną szlachtę poiską�. Wpisano ich do klasy pierwszej ksiąg szlacheckich gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1553, s. 17- 20, 46-47).
SNICZKO (Sničkus) herbu Nieczuja, Od wieköw znani byli na Litwie.
ŠNIEŽKO vėl SNIESZKO (Sneška, Snečkus) herbu Nalęcz i Nieczuja. Juž w XVI wieku notowani byli w zapisach archiwalnych jako szlachta za- mieszkala na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 350; f. 391, z. 9, nr 2782, s. 196). Jedna z galęzi rodu dziedziczyla Rynkowszczyznę w wojewodz- twie wilenskim.
Wywod familii urodzonych Woyginöw SnieszMow herbu Nieczuja z 7 VII 1820 roku stwierdzal: �Stanislaw Woygin Snieszko, za pierwszego przodka na linii pokazany, dostojnošcią szlachecką uzacniony, posiadając w powiecie wil- komierskim majętnošč ziemską dziedziczną Eydrygany, synöw pięciu, to j ėst: Jerzego, Michaia, Macieja, Kazitnierza i Antoniego wydat na šwiat�. Bylo to na przelomie wieku XVII i XVIII. Wszyscy synowie pozostawili po sobie męskie potomstwo.
Sniezkowie spokrewnieni byli z Wojtkiewiczami, Mickiewiczami, Podlip- skimi, Kuleszatni. W 1819 roku heroldia wilenska uznala Franciszka, Karola, Justyna, Bonifacego Woyginöw Sniezköw za �rodowitą i starožytną szlachtę poiską�, wpisując ich do pierwszej klasy ksiąg szlachty guberai litewsko- wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 194-195).
SNIEŽYNSKI (Snežinskas) herbu Pėtkozic. Miejscem ich osiedlenia byl powiat slonimski.
SNITKO (Snitkas) herbu Suchekomnaty, Mieszkali w powiecie oszmiah- skim i wilenskiin. W XIX wieku ich przynaležnošč do stanu szlacheckiego po- twierdzala kilkakrotnie heroldia w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 230; f. 391, z. 9, nr 72; f, 391, z. 10, nr 351).
SNOPKOWICZ-WIERCUNSKI (Snopkovičius-Vertinskas) herbu Wie- niawa. Dziedziczyli posiadlošci w powiecie oszmiahskim.
SOBANSKI (Sobanskas) herbu Lubicz. Od XVT wieku notowani byli w žrodlach archiwalnych jako szlachta zamieszkala na ziemi wilenskiej.
SOBECKI (Sobeckas) herbu Dunin. Posiadali dobra Žyliny i Niciuny w wojewddztwie trockim. 28 sierpnia 1820 roku zostali potwierdzeni przez he- roldią wilenskąjako starožytną polska szlachta (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s.
256-257).
SOBESTIANSK1 (Sobestianskis) herbu Labędž. Zaraieszkiwali w powia- tach wilkomierskim i poniewieskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 5, 1752).
112

S0BIESIERSK1 (Sobeserskas) herbu Poraj. Wspominal o nich Bo lesia w Starzynski w drugitn tomie swego rękopišmiemiego herbarza, przechowywane- go w Bibliotece Jagieilonskiej w Krakowie.
SOBIESKI (Sobeskis) herbu Janina. Jeden z najstynniejszych rodöw w Rzeczypospolitej. Bartosz Paprocki pisat o nich w XVI wieku (Herby rycersma palskiego): �Sobieskich dom w lubelskiem wojewodztwie starodawny. Byl wie- ku mėgo Marek Sobieski, chorąžy nadwomy, mąž slawny, ktöry vve wszystkich potrzebach przez wszystek czas mąstwo swe znaczne okazowai�.
Tomasz Šwiącki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 116) o przodkach Jana III zanotowai: �Sobieski herbu Janina, z Sobieskiej Woli w Lubelskiem. Marek, wojewoda lubelski, wprzod chorąžy koronny, wybomycb przymiotöw, wielkiego męstwa i sity mąž. Na podjazdach i harcowaniu wręcz z nieprzyjacielem wielkiej zrącznošci dawal dowody. Pod Toropcem dwoch pulkowniköw trupėm na placu položyi swoją wlasną ręką, w ktörej potyczce trzy strzaiy odebral; pod Lucynem w Inflantach ranny, pod Pskowern do szturmu idąc, kontuzyą odebral�.
Polska encyklopedta szlachecka (t. XI, s. 112-113) informuje zaš o tym ro- dzie; �Sobieski herbu Janina i Janina odm.; 1410; Wola Sobieska wojewödztwo lubelskie; Rodzina z Sobieskiej Woli, w Lubelskiem i na Rusi osiedlona w XVI wieku (...). Z tej rodziny; Jan, kröl, urodzony w roku 1629 od roku 1667 do 1674 hetman wielki koronny, od roku 1674 do 1696 kröl polski; Teresa Kune- gunda, cörka kröla, urodzona 1676 zm, 1730, zona Maksymiliana bawarskiego, matka kröla Karola VII, cesarza".
Jakub Sobieski w latach 1641-1646 pelnit funkcję wojewody ruskiego we Lwowie. Dawna facecja staropolska powiada o nim: �Senator jeden, zezowaty i trędowaty, obröcil šią z niebaczka do kröla jegomošci tylem, až gdy šią drudzy šmiali, rzekl Jakub Sobieski, natenczas wojewoda beiski: �Dajcie mu spoköj, bo piąkniejszą ma dupą niželi twarz�.
Od dawna slynęli tež Sobiescy na Kresach Pölnocno-Wschodnich. Wywöd familii urodzonych Sobieskich herbu Janina, zatwierdzony przez heroldią wilen- ską, stwierdzai: �Roku 1820, miesiąca Augusta 18 dnia. Przed narni, Michatem Romerem, radcą stanu, Utewsko-wilenskim gubernsktm marszalktem, Ordern Šwiątej Anny drugiej klasy kawalerem, prezydującym, oraz deputatam! z po- wiatöw gubemi litewsko-wilenskiej, do przyjmowania i roztrząsania wywodöw szlacheckich obranymi, zložony zostal wywöd rodowitosci szlacheckiej rodziny urodzonych Sobieskich [herbu Janina], z ktorego gdy šią okazalo, že familia urodzonych Sobieskich od dawnych czasöw zaszczycona dostojnošcią szlachec- ką, uzywala prerogatyw stanowi szlacheckiemu wlasciwych, posiadala dzie- dziczne ziemie i ptastowala urząda.
Z ktörej familii pochodzący, a w niniejszym wywodzie za przodka wziąty, Jözef Sobieski, chorąžy wojsk polskich, ktöry z giowy antecesoröw dziedziczyl dobra w okolicy Žukach i Sokniewicz, a czasu rewolucyj, wypu^ciwszy pomie- nione dobra w zastaw, siužąc wojskowo, przeszedl w powiat wilenski i 2a wart šlubne malženskie związki z urodzoną Žukowską; w ciągu z nią požycia wydal swiatu synöw czterech; Bazylego, Aleksandra, Michala i Stefana.
113

O tej pewnosci przeswiadczyt testament tegož Jozefą Sobieskiego, chorąže- go wojsk polskich, przez kt6ry rozporządza po wyptaceniu suminy possessorowi dobra wyž mianowane w okolicy Žukach i Sokniewicz sytuowane, na rowny dzial Bazylemu, Aleksandrowi, Michalowi i Stefanowi Jozefowiczom Sobie- skim, synoin, w dacie 1700 roku, Augusta 10 datowany {...)■
Z przerzeczonych synow Jozefą Sobieskiego, chorąžego wojsk polskich, Aleksander J6zefowicz Sobieski, užywając wolnoici i swobod szlachetnych, mieszkai za prawami stanowi iemuž odpowiednimi i wydal na swiat synow trzech: Stefana, Kazimierza i Michata. Stefan Jozefowicz Sobieski splodzil po~ dobniež synow trzech: Konstantego, ktoren po sobie, schodząc z tego iwiata, zostawil syna Michala, oraz Jerzego i Bartlomieja. Z tych Stefan Sobieski z žony Doroty splodzil syna Symona, oraz corki: Annę, Katarzynę (in voto Cielicką i Konstancję, teražniejszą Žotkowską.
Kazimterz Aleksandrowicz Sobieski, zawartszy šlubne związki z urodzoną Agatą Poplawską, wydal swiatu syna Jerzego, wywodzącego się z corkami Ewą i Maryanną; a Michal Aleksandrowicz Sobieski z žony Agaty splodzil syna Jana, mającego z žony Elžbiety Zdanowiczowny syna Jozefą (,..). Na ostatek, že przodkowie urodzonych Sobieskich, dziš wywodzących šią, w gubemi grodzien- skiej początek swoj biorący i na dobrach dziedzicznych mieszkający, wydalając šią do gubemi litewsko-wilehskiej, a szczegolnie stužąc wojskowo, ulegli re- wolucyom w Polsce zdarzonym j tym sposobem papiery dafsze przy majątku zostawili, a inne zatraceniu ulegty...
Na flindamencie przeto takowych zložonych dowodow, rodowitosd staro- žytną szlachecką imienie urodzonych Sobieskich prdbujących, my, marszalek guberhski, i deputaci powiatowi, stosownie do przepisow (...) familią urodzonych Sobieskich, a tnianowicie wywodzących się: Symona Stefanowicza, Jerzego Kazimierzowicza, Jana Michalowicza z synem Jozefem, Jerzego i Bartlo* mieja Stefanowiczdw, tudziež Michala, syna Konstantego Stefanowicza, Sobieskich za rodowitą i starožytną szlachtą polską uznajemy, oglaszamy i onych do księgi szlachty gubemi litewsko-wilehskiej klasy pierwszej zapisujemy. Dzialo się na sesji Deputacji Generalnej Wywodowej Szlacheckiej Gubemi Litewsko- Wilehskiej w Wiinie� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 232-233).
Na Wilehszczyznie osicdleni byli w minionych wiekach Sobiescy herbu Pto- miehczyk (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 1752, s. 447). W maju 1834 roku heroldia wi- lehska odnotowala w Wiinie Szymona Sobieskiego z synami Franciszkiem i Kle- mensem, zamieszkalych �za starymi ogrodami w zautku Owsianym�, oraz Jerzego, �mieszkającego w domu Mickiewicza w zautku Rossa�. Zoną Franciszka Sobieskiego byla Rozalia Mickiewiczhwna, Wszyscy czterej utrzymywali się z dorywczych prae w miescie. W 1886 roku potwierdzono urzędowo rodowitosc Michata Sobieskiego, syna Klemensą (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 2708).
SOBOL (Sabalas, Soblis) herbu Ciolek. Zamieszkiwali w Matopolsce Wschodniej,
SOBOLEWSKI (Sabalauskas) herbu Lada, Slepowron i in. Wydaje šią, že bylo kilka rodzin tego nazwiska. Wojciech Wijuk Kojatowicz w Herbarzu po-
114

dawal: �Sobolewscy w Księstwie Žmudzkim tego kleynotu užywają [Lada], Samuel Sobolewski z lubelskiego wojewodztwa przeniösl šią do Litwy. Jego syti Pawel Sobolewski mial za sobą Pietkiewiczownę, z ktörej zostawiony syn Fabian Sobolewski, slawny žoinierz za Stefana kröla, mial za sobą Bilewiczownę. Syn jego Adam Sobolewski, kaplan zacny in Societatis Jesu, Stanislaw Sobolewski w Księstwie Žmudzkim okoto 1621 roku i potem�.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. X, s. 153) znat Sobolewskich herbu tada z Lubelskiego oraz herbu Šlepowron, wywodzących się z wojewodztwa podlaskicgo, ale odgalęzionych tež na ziemię Jwowską i hikowską. Spis szlachty Krölestwa Polskiego (s. 229) iuformowal tylko o Sobolewskich herbu Šlepo- wron.
Ignacy Kapica Milewski {Herbarz, s. 385) pisal o tym rodzie: �Dom Sobolewskich h. Slepowron. Dobra Sobolewo w ziemi drohickiej, ktöre osiadlszy, dom Piqtkow od tychže döbr nazwisko wziąl domu Sobolewskich, a początkowe dawne swoje nazwisko Piętka w pr2ydomek zamienil; jakož z domu Piqtköw przydomek Pąk mających, od döbr Sobolewa pisali się Piętka Sobolewski, a tiawet w niektörych dokumentach wyrazali; Piętka Pąk Sobolewski, potem zas pisali się z Piętk Sobolewski, a na ostatck teraz pospolicie Sobolewski tylko�.
7 stycznia 1480 roku Aleksander Chodkicwicz, starosta brzeski, �marszalek hospodara korola jego müosci�, dzierzawca wilkijski, ostryhski i kmszyhski, podpisaf przywilej, na ktörego mocy trzej jego služebnicy, urodzeni panowie Emilian, Jan i Lucjan (Omielian, Iwan i Lukjan) Sobolewscy otrzymali w dzie- dziczne wladanie dwör Kanakulski w pobližu Puszczy Supraskiej na Podlasiu. Oto krötkie uzasadnienie tej decyzji: [Omielian, Iwan i Lukjan Sobolewscy] �z przodköw swych linię urodzenia swego wiodący z ziemi wojewodztwa kijow- skiego, ktdrych przodkowie z tego tarn kraju kijowskiego, dla ustawicznych niepokojöw, w tuiejsze panstwo Wielkie Ksiqstwo Litewskie na mieszkanie, w tutejszym powiecie grodzienskim majątki sobie nabywszy döbr szlacheckich, hospodaru korolu jego milostj i Rzeczypospolitej stužąc na wojnach, jako wiemi synowie, ojczyzny broniąc od nieprzyjaciela tutejszego pahstwa, ktörych to zwyz pomienionych osöb, my, widząc byc godnymi i znacznymi, zdolnymi do poslug w shižbach rycerskich wojennych, zaciągnęlišmy do poshig naszych, przyrzeklszy im slowem naszym panskim poslugi ich uczciwe dobrze wynagra- dzac�k (Archeograßezeskij sbomik dokumenlow, t, VII, s. 5-6).
Pawel Kula Sobolewski w 1564 roku vnianowany zostal przez kröla Zyg- munta Augusta poborcą podatköw w ziemi zakroczyrnskiej (VL, t. II, s. 41). Poborca ziemski wojewodztwa minskiego Michajlo Sobolewski odnotowany zostal w księgach magistrackich Minską w maju 1582 roku (A WAK. t. XXXVI, s. 89). Jan Sobolewski, wlasciciel majątku Lachowicze, wspomuiany zostal w księgach podkomorskich w Wiewiu w 1590 roku (AVFAK, t. XVJI, s. 82).
Tomasz Swięcki (Historyczm pamiątki znamienitych rodzin i osöb dawnej Polski, t. II, s. 121) zanotowa 1: �Sobolewski herbu Lada z Lubelskiego, przenie- ili się do Litwy. Fabian, slawny žoinierz za kröla Stefana. Sobolewski herbu Slepowron w podlaskiem wojewödztwie. Adam z Piętk Sobolewski, podsędek ziemi drohickiej 1678 roku, Dwör jego w Drohiczynie prawem ziemskim nada- ny; Sebastian, rejent ziemski warszawski�.
115

Rotmistrz Jan Sobolewski, bądący w stužbie cara Dymįtra, wspomniany zo- stal w listach tego monarchy z roku 1608 (�i na boju jego randi i w pochodzie so mnoju byti jemu melžia�), Symon z Piętk Sobolewski w 1648 roku w indėnių szlachty ziemi nurskiej podpisal akt elekcji krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s, 111). Ksiądz Kasjan Sobolewski (Sobolewicz) byl czlonkiem Zakonu Bazy- lian6w w Zyrowicach (1661). Adam z Piqtk Sobolewski, wojski drohiczynski, Sebastyan Jan z Piqtk Sobolewski, Wawrzyniec Nikodem z Piqtk Sobolewski, poslowie wojewėdztwa podiaskiego, w 1674 roku podpisali w Warszawie elek- cjq krola Jana III Sobieskiego (Vi, t. V, s. 189). W roku 1730 wielokrotnie wy- stqpuje w mohylewskich ksiqgach grodzkich Jan Sobolewski, ktoremu magistral placil za gorzalkę i piwo. Byi to wiqc zapewne wlasciciel renomowanej karcz- my. Na akcie konfederacji ziemian halickich z 51 1767 roku w obronie katolicy- zmu i ojczyzny, znajduje siq tež podpis: �J. Sobolewski, subiudex castr. capit. Haliciensis�. Widnieją tam tež podpisy Jozefą i Jqdrzeja Sobolewskich.
Wywod familii urodzonych Sobolewskich herbu Lada z 9 czerwca 1819 roku podawal: �Familia urodzonych Sobolewskich jest dawna i starožytna w Krole- stwie Polskim, zawsze prerogatywami szlacheckimi zaszczycona i gorliwošcią mqstw rycerskich dobrze ojczyžnie zasiužona oraz z wielu znakomitych familii domami polączona (...). Z Korony Polskiej, a mianowicie z Lubelskiego, prze- niešli siq do Litwy, szczegolnie zai Samuel Sobolewski, ktorego potomstwo rozrodzone, po rožnych Kstqstwa Litewskiego rozsiedlilo siq prowincyach�.
Jedna z linii rodu osiadla w dobrach Sieiatycze alias Zawiele w powiecie oszmianskim i spokrewnila siq tu z Czyžami, Jatoftami, Maslowskimi, Jabton- skimi. Ci wlasnie Sobolewscy przeniešli siq do Korony, gdzie spokrewnili siq z Przemyskimt. Po pewnym czasie znow jednak wrocili na Wilenszczyznq. W 1819 roku heroldia wilehska uznala Jana i Jana Aleksandra Sobolewskich za �rodowitą i starožytną szlachtq polską� oraz wpisala ich do pierwszej czqsci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 42- 43). W XIX wieku rodowitosc szlachecka Sobolewskich potwierdzana byla przez heroldiq wilenskq wielokrotnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1013, s. 121-122, 128),
Jedna z galqzi rodu Sobolewskich osiadla w dobrach Podabeš w Ksiqstwie Žmudzkim (požniej posiadali tež Bobrowice); od 1708 roku uzywac zaczqta herbu Šlepowron, zas skoligacona byla m.in. z Wasilewskimi i Pacynkami. W 1806 roku heroldia wilenska uznala Antoniego, Michala, Dominika, Jerzego, Tomasza, Antoniego, Wincentego, Jdzefa, Jana, Karola, Ignacego z tej i innych linii idących Sobolewskich za �rodowitą i starožytną szlachtq polską" (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1553, s. 55-56, 104-108). Warto rowniez wspomniec, že procz Polakow mieszkali na Kresach Wschodhich Sobolewscy �Tatarzy", wywodzący siq z Studzianki na Podlasiu (S. Jadczak, Šladami Talarow na Podlasiu, s. 11).
W 1818 roku Stefanowi Sobolewskiemu ukazem carskim zostalo odebrane swiadectwo o przynaležnošci do stanu szlacheckiego, wydane przez heroldiq wilenską. Powodem zdeklasowama byl brak oryginalnych przywilejow krolew- skich i sejmowych. Zapis zaš o darowaniu przez RadziwiNow Aleksandrowi i Zofii Sobolewskim folwarku nie zostal uznany za dostateczny dowod rodowito- šci szlacheckiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1694, s. 26-27).
116

Sobolewscy herbu Lada od XVII wieku posiadali maj^tki na Oszmiansz- czyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1061, s. 675). Jan, Jakub i Dawid Sobolewscy ftguruja np. na liscie szlachty powiatu oszmianskiego z 1809 roku.
Wywodfamilii urodzonego Sobolewskiego herbu Lada z 13 maja 1835 roku podawai: �Familia Sobolewskich w Xi^stwie Litewskim zamieszkata, szczyc^c si^ prerogatywami stanowi szlacheckiemu wlasciwemi, posiadala dobra ziem- skie, petnila publiczne urz$dy (...). Z tej familii pochodz^cy pradziad proszqcego Stanislaw Sobolewski, jako aktualny szlachcic, stosownie do praw krajowych samej tylko szlachcte mied dziedziczne ziemne wlasnosci dozwalaj^cych, posia- dal prawem dziedzictwa po przodkach swoich dobra ziemskie Pogiryszki zwane, w w-wie wilenskim lez^ce, z poddanstwem, oraz raial sobie nadan^ za przywi- lejem krölewskim wie£ Strupk� zwan^ w powiecie grodzienskim i zostawii po sobie naturalnymi sukcesorami wszelkiego funduszu synow dwoch: Jana i Be- nedykta Sobolewskich; jako tego dowiodly: 1. 1710 maja 22 datowany list w imieniu krdla polskiego Augusta II, podpisany przez kanclerza Wielkiego stwa Litewskiego xiecia Karola Stanisiawa Radziwilta do Kazimierza Michaia Kotta, podskarbiego litewskiego, wzgMem dworzanina skarbowego wsi Strup- ka zwanej, urodzonemu Stanislawowi Sobolewskiemu za przywilejem nadanej
C-).
Z tych dwoch synow Stanisiawa - Benedykt, czy zostawii potomstwo, z dowodöw nie widac; a Jan, czesnik mozyrski, zostawii po sobie dziedzicem döbr ojczystych Pagiryszek syna Jakuba Sobolewskiego, a ten zmuszony potrzebami takowe dobra wyprzedal (1775)�. Ow Jakub Janowicz Sobolewski mial syna Stefana (1779), ktöry pözniej nabyl maj^tnosc Stymie w powiecie wilkomier- sktm z 11 �duszami� wloiciahskimi.
Wydany po przeanalizowaniu zgromadzonych dowodöw werdykt Wilen- skiej Deputacji Wywodowej Szlacheckiej postanawial: �urodzonego Stefana, syna Jakuba, wnuka Jana, prawnuka Stanisiawa, Sobolewskiego za aktualnego dworzanina uznac, do ksi^gi dworzan gubemi wilenskiej klassy pierwszej wniesc� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 65-66).
Jedna z gat^zi rodu Sobolewskich osiedlona byla w Aleksandryszkach kolo Rudominy w powiecie wilenskim. Ci Sobolewscy spokrewnieni byli m.in. z Kosakowskimi i Milaszewskimi. W 1844 roku heroldia wilenska odnotowaia w powiecie wilenskim Jana, Jözefa, Michaia, Jerzego, PoJikarpa, Tadeusza, Waw- rzyhca i innych Sobolewskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 18, s. 34, 36, 55). Ich rodowitosd szlachecka potwierdzila heroldia wilenska w 1810 i 1854 roku oraz Senat Rzqdz^cy w Petersburgu w roku 1861 (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1202, s. 1- 229).
Z tej rodziny pochodzii Friedrich Eduard Sobolewski (1 X 1808, Königsberg -17 V 1872, St. Louis, USA), znany kompozytor, pedagog i dyrygent, dzialaj^cy w Niemczech i Stanach Zjednoczonych (skomponowai opery: Imogen, Velleda, Salvator Rosa, Komala, Mohega, the Flower of the Forest; oratoria; Lazarus, Johannes der Täufer; symfonie i inne utwory.
SOCEWICZ vel SOCZEWICZ (Socevicius) herbu Pomian. Osiedleni byli na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
117

SOCHOCKI (Sochockas) herbu Poraj. Ich radowe dziedziny znajdowaty siq w Matopolsce Wschodniej.
SOJETA herbu Gierait. Posiadali majatki ziemskie na Wilenszczyznie, Grodzienszczyznie i Zmudzi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690)
SOKOLNIK (Sakaltukas) herbu Sieniuta. Zamieszkiwali w powiatach trockim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2736).
SOKOLOWICZ (Sakalavittus) herbu Gozdawa. Ci dziedziczyli dobra ziemskie przedc wszystkim w powiecie brzeskim. Sokotowiczowie osiedleni na Kowienszczyznie i Wilenszczyznie pieczqtowali siq natomiast godlem Labqdz. Niektorzy z Sokolowiczow uzywali rowniez herbu Jelita,
SOKOLOWSKI (Sakalauskas) herbu Cholewa, Doliwa, Gozdawa, Korab, Koraic, Ogonczyk, Pomian, Poraj, Prawdzic, Rola, Sokola, ¿¡lepowron, Trzaska, Jednym z pierwotnych gniazd rodowych Sokolowskich byla miejscowosd Soko- lowo w powiecie lomzyhskim na Podlasiu. Sokolowscy herbu Gozdawa, jak stwierdzil Ignacy Kapica Milewski (Herbarz, s. 382), wziqli nazwisko od d6br Sokoly na Podlasiu. Na ¿Iqsku Sokolowscy pisali siq �die Sokoiowsker� i uzywali herbu Szeliga odm. - z dwoma krzyzami (J. Siebmacher, Wappenbuch, s. 96).
0 zamierzchiych dziejach tego rodu Bartosz Paprocki w Herbarzu rycer- stwa polskiego podawal: �Tego herbu [Gozdawa] wieku mego uzywa) Stanisiaw Sokolowski, doctor utrisque juris, proboszcz u £w. Floriana na Kleparzu, kazno- dzieja krola Stefana, czlowiek uczciwy, wszelakoz zdrowie niesposobne prze- szkadzalo onej godnosci jego. Napisal ksiqgi i wydal De notis ecclesiae".
Kasper Niesiecki {Herbarz polski� t. VIII, s. 446-452) pisat o wielu Soko- lowskich, zasiedlajqcych wlasciwie wszystkie ziemie dawnej Rzeczypospolitej, a uzy wajqcych herbow: Gozdawa, Korab, Komic, Pomian, Ogonczyk, Prawdzic, Rola, Slepowron, Trzaska. Na ziemiach wschodnich mieszkali przewaznie Po- mianowie i Korabowie.
O Sokolowskich herbu Pomian informowal Jan KaroI Dachnowski w Herbarzu sziachty Prus Krolewskich XVII wieku (s. 78): �Zamilczyc siq urodzona z wiekow dawnych enota panow Sokolowskich nie moze, ktorzy acz byli z Wiel- kiej Polski, albo tez z Kujaw przychodniami, ale dia zacnych zaslug swoich in Republicae w tych mianowicie pruskich krajach za indygeny z dawnosci byli przyjqci. Skqd Mikolaj Sokolowski, de Wrzqca et Warzymowo byl znacznym dygnitarzem, kasztelanem elbinskim.
Ale znaczmejszym byl senatorem Jan Sokolowski, wojewoda pomorski, z ktdrych i w Wielkiej Polszcze i na Kujawach wielcy ludzie i w sprawach rycer- skich in doma consilio eminebant. W Prusiech nie mniej zacnosciq swq wielu przechodzili, z tych et justiciae administratores et legum defensores et Patriae summi propugnatores bywali. Z tych z dawna fides et industria probata erga Patriam illuxit". Ci osiadli w Prusach Sokolowscy spokrewnieni byli przez mat- zenstwa z Dqbrowskimi, Kempenami, Dztalyhskimi, Bystramami, Konarskimi, Kretkowskimi, Rozrazewskimi, Trzebinskimi, Konopackimi.
118

Bartosz Papmcki w dziele O herbiech kstąiąt i rycerstwa Wielkiego Księ- stwa Litewskiego zanotowal w 1584 roku � herbie Gozdawa: �Sokolowsey w Litwie dom starodawny: by! Michal sędzim i chorąžym slonimskim, ktdry z mlodošci na sprawach rycerskich sie wychowal, potem w domu zasiadlszy, na poshigach znacznych bywal, na sejmy walne, z Moskwą, z Szwedy w Inflan- ciech, z Tatary na Rastawicy i indziej w potrzebach, we krwi nieprzyjacielskiej męžnie szable swą okrywal. Mial syna Waleryana, męža takže znacznego, ktdry mial za sobą Homostajowne, z ktorą potomstwo zostawil�.
W žrodlach archiwalnych, sięgających jeszcze XV wieku, często spotyka šie wzmianki � reprezentantach tego szeroko rozbudowanego domu szlacheckiego. Mikolaj z Sokolowa Sokolowski wspomniany jest w księgach grodu poznari- skiego 30 kwietnia 1430 roku (Kodeks dyplomatyczny Wieikopolski, t. IX, s. 220). Jan z Wrzącej Sokobwski (Szocolofszky, Zockolawszky) w 1438 roku byl komomikiem krbla czeskiego (por. Akta stanow Prus Krolewskich, i. I, s. 190). �Uroženyj i szlachetnyj� Mikolaj Sokolowski figuruje w jednym zdokumentow Metryki litewskiej z 24 lipca 1469 roku (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 239).
Jacobus de Sokotow, scholasticus Cruschviensis, Johannes de Sokolow, ca- pitaneus Graudenensis, canonicus Vladislavienensis; Paulus de Sokolow, capi- taneus in Grodzancz: Nicolaus de Sokolow (Sokolow sky) odnotowani zostali w roku 1495 jako uczniowie szkol warszawskich (Matricularium Regni Polo- niae summaria, ed. Theodorus Wierzbowski, Varsovie MCMV1I, t, II). Jerzy Sokolowski w 1578 roku mianowany zostal przez krola Stefana Batorego pobor- cą podatkowym na powiat malborski, mial šciągač specjalny podatek przezna- czDny na wojnę z Moskwą (VL, t. II, s. 197). Gabryel Sokolowski� lowczy staro- dubowski, w 1648 roku od wojewddztwa trockiego podpisal elekcję krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 102). Pan Aleksander Sokolowski, szlachcic z ziemi Iwowskiej, stawal w 1651 roku do pospolitego ruszenia.
W, Nekanda Trepka znal licznych �ludzi prostych� tego nazwiska. W Liber generationis plebeanorum (s. 376) donosit: �Sokolowski zowie si'e chlopski syn. Bę- dąc na cesarskiej shižbie, przyuczyl šie po niderlandzku ordynowac piechotę. �� pan Radziwill, hetman litewski, wziąl go na shizbę. Pojąl we Žmudzi w Janiszkach miasteczku Dowgierdowne szlachctanke circa 1632". Wbrew temu twierdzeniu nie byl z pevvnošcią ow Sokolowski �chlopskim synem�, tylko drobnym szlachcicem, bo by za chlopa zadna Dowgierdowna w tamtym czasie oddana nie zostala.
Wladysiaw Sokolowski, podkomorzy Księstwa Inflanckiego, w 1695 roku nabyl kamienice w Wilnie (AWAK, t XXIX, s. 486). �Jegomosč pan Alexander Sokolowski na �� gniadym, z szablą y pistoletami� oraz Jegomosč pan Ja- kub Sokolowski na �� kasztanowatym, z szablą, pistoletami� staneli 5 X 1765 roku do popisu sziachty powiatu grodzienskiego.
Wywodfaimlii urodzonych Sokolowskich herbu Prawdzic z 28 1V 1802 roku jako protoplaste jednej galezi rodu wskazywal Jerzego Sokolowskiego, ktory sie ostedlil w powiecie rzeczyckim w Latgalii. Kilkų jego dalszych potomkow uznanych zostalo za �rodowitą i starožytną szlachtą polską�. Wpisano ich do pierwszej częšci ksiąg sziachty gubemi minskiej (Archiwum Narodowe Bialoru- si w Minsku, f. 319, z. I, nr 32a, s. 102-103).
119

Wywödfamilii urodzonych Sokolowskich herbu Pomian z 17 XII 1819 roku informowat, iz �familia urodzonych Sokolowskich, od wiekow będąc zaszczy- cona dostajenslwem szladieckim, prerogatywami temuz stanowi wiasciwemi oraz herbem Pomian (.�}, byla od wiekow zaszczycona urzędami wojskowemi i cywilnemi. Z ktörej to familii pochodzący, w nitliejszym wywodzie wziąty za protoplastą Mikolaj Sokotowski, ktören z bratem swoim Antonim poswiqciwszy swe žycie na obroną ojczyzny, ustugi tronowi najjasniejszej Anny, krölowej polskiej, wiemosc zawsze zachowywali, a będąc slawni w sztuce rycerskiej, zwycięstwa nad nieprzyjaciöimi odnosili. Za takie zastugi taž nąjjašniejsza krö- lowa w nagrodq darowala majętnosč Mizgiry nad rzeką Szlapią Ježącą, ktörej powierzchnia zawierala w sobie wlok 12, w Xięstwie Žmudzkim položoną; ktorą kröl Zygmunt konfirmowat
Juž na początku XVIII wieku odgalęztli šią ei Sokolowscy takze na powiaty mozyrski i zawilejski, spokrewniając šią z Lenkiewiczami. W 1819 roku herol- dia wilenska uznala Jana, Onuirego, Eustachego i Justyna Sokolowskich za �ro- dowitą i starožytną szlachtą polską�, wpisując ich do pienvszej cząšci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 108-109).
Wywöd familii urodzonych Sokolowskich herbu Korab z 1836 roku stwier- dzat, že �familia urodzonych Sokolowskich, szczycąc šią prerogatywami stanowi dworzahskiemu wlasciwemi, posiadala w gubemi litewskiej dobra ziemne z poddanymi i piastowaia cywilne w kraju urząda; z liezby ktörej Jan Sokotowski, röwniez jak i przodkowie jego, užywając praw i swobod dworzanstwu wia- sciwych, za przywilejem kröla polskiego Jana Kazimierza posiadal dziedzic- twem wies z ludžmi poddanymi Uszpelki, Dubiny i Wizginie w Ksiąstwie Žmudzkim sytuowanc; ktöre w 1696 roku przekazal w spadku synowi swemu Kazimierzowi� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 40-42).
Sokolowscy (herbu �Lilija�, jak podawaly zrödta rosyjskie) spokrewnieni byli z Koneewiczami, Montwilami, Labucewiczami, Baldyszewiczami, Man- kiewiczami, Kladowskimi, Sopočkami, Zukowskimi, Ratowtami. Wladali od początku XVII wieku takimi wsiami, jak: Kiemiele, Sielce, Zawiszyszki, Hor- bowszczyzna, Olawa na Wilenszczy2nie. Sokolowscy z tej galęzi rodu od początku XIX wieku podejmowali stužbą w wojsku rosyjskim. Pozostawali prze- waznie w miejscach pierwotnego pobytu, w powiatach trockim, wilehskim, šwięciahskim, oszmianskim, grodzienskim, ale röwniez w wRkomierskim, dy- neburskim, kowienskim i orszanskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2735).
SOKÖL (Sakalas) herbu Gozdawa. Posiadali dziedziezne majętnošci na ziemi rzeszowskiej i chehnskiej. Znani byli tež na Litwie.
SOLDANOWICZ (Saldanaviiius) herbu Rozstizal. Zamieszkiwali na Wilensz- czyžnie i Kowienszczyznie (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1690; f. 391, z. 4, nr 2761).
SOLÖMIN (Soiominas) herbu Hipocentaurus. Miejscem ich osiedlenia byl powiat wilkomierski (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597).
120

SOLOHUB vėl SOLLOHUB (Sologubas) herbu Prawdzic. Niektorzy pie- czętowali się röwmez godlem Syrokomla. Dawny röd szlachecki w Wielkim Księstwie Litewskim. Jeden z jego przedstawicieli przyjąl na sejmie w Horodle (1413) polski herb szlachecki Prawdzic. W 1500, 1505, 1514 roku odnotowany zostal w zapisach archiwalnych Mikolaj Soiohub, odwaznie walczący z woj- skami moskiewskitni, odpedzający od murow Smolenską samego cara Wasilija Iwanowicza z jego oddzialami.
W kolcjnych wiekach Sollohubowie odnotowywani byli w archiwaliach jako sztachta zamieszkala na Mmszczyžnie i Zimidzi, w okolicach Brzeicia, Wi- febska, Oszmiany, Nowogrödka. Spokrewnieni byli z Puzynatni, Szczawiriskimi, Szamowskimi, Staniszewskimi, Downarowiczami, Bajkowskimi, Margulewi- czami, Dzierzanowskimi, Patikiewiczami, Widziskimi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 328-331).
Tornas z Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osöb dawnej Polski, t. II, s. 128) pisal o nich: �Sollohub herbu Prawdzic w Ksipstwie Litewskim, przyjąl przodek tego domu herb ten na sejmie w Horodle 1413 r, Mikolaj, okolniczy smolenski, 1500, 1505 i 1514 roku odwaznie bronil Smolenską. Drugi Mikolaj, rotmistrz krolewski, pod Ūlą dla posilku szturmujących z puikiem wplaw Džwinę przebyl. Jan, deputat na trybunal 1718 roku, potein podskarbi wielki litewski�.
Solohubowie byli wielkimi panarni, podpisywali unie polsko-litewskie, kon- stytucje sejmowe, mieli rozlegle posiadlosci, Wojciech Wijuk Kqjalowicz w swym herbarzu tak opisywal ich dzieje: �Solohub dom dawny w Wielkim Ksi^stwie Litewskim, Mikolaj Solohub, okolniczy smolenski 1500, 1502, 1504, odwaznie bronil Smoiehska Moskwie, zwlaszcza kiedy zostawiony na miejscu wojewody Kiszki, wprzöd Dymitra carewicza, potem cara samego Wasila Iwanowicza odbil od walow�. �Pan Mikolaj, a pan Stanislaw, a pari Wojciech Ju- riewiczy Solohubowiczowie majut stawit siemnadcat koniej� - oznajmial regestr szlachty, ustalony na sejmie wilenskim 1 maja 1528 roku (AV/AK, t. XXIV, s. 38). Stanislaw Soiohub w roku 1582 byl podkomorzym mihskim.
2 XVIII wieku zachowaly się w žrodlach pisanych liczne wzmianki o przed- stawicielach tego rodu, szczegölnie tych osiedlonych na dalszych Kresach Rze- czypospolitej. W 1715 roku w Mohylewie odnotowany zostal Sollohub, pulkow- nik Jego Krölewskiej Mosci; w ¡716, w Witebsku - �brygadier woysk Rzpltey W.X.L�; w latach 1735-1750 - Jan z Dowoyna Solohub, podstoli wielki i pisarz ziemski Wielkiego Ksiqstwa Litewskiego. Adam Kazimierz Sollohub, ciwun sza- dowski, pisarz sądowy, urzędnik grodzki Księstwa Žmudzkiego figuruje w aktach rosiehskiego sądu grodzkiego z 1719 roku {A WAK, t. XXIV, s. 90).
Zachowal się z owych czasöw dokument archiwalny wydany przez jednego z panöw Sollohuböw: �Jozef z Dewoynow Sollohub, wojewoda y wöjt witebski, sanicki, eyszyski etc., starosta, pulkownik woysk Jego Krölewskiey Mošci y Rzeczypospolitey, kawaler Orderu Oria Bialego. Wszem wobec y každemu zosobna, komu by o tym wiedziec naležalo, mianowicie szlachetnym panom burmistrzom, radcom, lawnikom y calemu in gene re pospölstwu miasta Jego Krölewskiej Mosci Witebska, podaję do wi'adomoäci, iž poniewaz z edyktu Sto- licy Apostolskiey y z processu biskupa wilenskiego y metropolity calej Rusi nie
121

jest zniesiona konserwacja Zydow w miastach, ale tylko zabroniona u nich chrzešcijanom shižba, więc, že mieszczanie � obywateJe witebscy, wazyii się Zydow infestowac, na domy ich nachodzič, okna wybijac, szynkow bronic, zwladzy mojey woytowskiey zabiegąjąc tym oppressjom � dalszym inconve- nietiom, przykazuję, pod winą y karą, aby žaden z mieszczan pomienionych violencyi y agravacyi žadnych czynic nie wazyl się, A ktorzy by temu metnu edyktowi nie byli postuszni, tedy na každego przestępującego pięcset taiarow winy zakladam y karę na moy sąd rezenvuję. Co, dla lepszey wiary y wagi, ręką wiasną, przy zwykley pieczęci, stv/ierdzając, podpisuję. Datt. w Grodnie, dnia 14 mca Septembra 1752 roku. Jozef z Dowoynow Sollohub, wojewoda y woyt witebski" Ųstoriko-juridziczeskije matieriaiy..., t. XVIII, s. 409-410).
fVywdd familii urodzonych Soliohubow herbu Prawdzic z 1836 roku infor- mowal, že �wzięty za protoplastę Gasper Dcwoyna Sollohub do niniejszego wywodu mial trzech synow: Jana, Mikotaja i Krzysztofa. Cl, szczycąc się od przodkow dostojenstwem dworzanstwa i užywając wiasciwych temu stanowi prerogatyw, posiadali zastawą cztery wloki ziemi z poddanemi we wsi Mikozu- nach w powiecie upickim polozonej [od 1610 roku]�. Z tych Mikolaj mial dwoch synow: Konstantego i Stefana, z kt6rych pierwszy doczekal się syna Wladyslawa i Hieronima (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s, 18-20).
Justyn i Prosper Sottohubowie w 1827 roku otrzymali ¿wiadectwa stwierdza- jące pobieranie przez nich nauk na wydziale fizyczno-matematycznym Uniwersy- tetu Wilenskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 834, s. 41). Jozef Sollohub, syn Anto- niego, po ukonczeniu gimnazjum sluckiego w 1830 roku wstąpil na Uniwersytet Wileriski, gdzie uczęszczal m.in. na zajęcia z literatury rosyjskiej i francuskiej, językalacinskiego, gramatyki ogolnej (CPAHL, f. 721,z.!, nr 838, s. 104).
SOLOUCH (Salaukas) herbu Mogila. Od XVI wieku slynęli jako dzielny r6d, zawzięcie broniący wschodnich rubiežy Rzeczypospolitej (w dawnych do- kumentach wzmiankowani są Eustachy, Roman i in.).
SOLOWIEJ (Salaveius) herbu Hipocentaums odm. Prastary rdd szlachecki w Wielkim Ksjęstwie Litewskim (Bib)ioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rękopisow, 7014-III, t. IX, s. 18)
SOLTAN (Šaitanas) herbu Syrokomla. Niektdrzy uzywali rowniez godel Korczak i Korbut. Zamieszkiwali w powiatach nowogmdzkim, zawilejskim i slo- nimskim. Nazwisko to jest zapewne modyfikacją tureckiego wyrazu �sultan�, czyli krol, car. I rzeczywiscie, w ksiągach sądu nowogrodzkiego z 1597 roku czyfamy � arysiokracie przybylym z Krymu, �carewiczu ostryiiskim Azubieku Soltanie�.
Jan Bohdanowicz-Dworzecki w rękopišmiennym Herbarzu szlachty lilew- skiej pisal natomiast o Soltanach herbu Korczak, wywodzących się, jego zda- niem, od pana litewskiego Czupy, ktirzy przyjęli to godlo w 3413 roku na sej- mie horodelskim, a mieszkali w Zahorowie na Wolyniu. Soltanowie užywający herbu Syrokomla osiedlili się zaš w XVI wieku w powiecie rzeczyckim w Latgali! (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s, 198-199).
122

Panowie SoHanowie posiadali znaczne majętnošci takže na Bobrųjszczyžnie i Wileöszczyznie, Žony brali m.in. z Siwickich, Nowickich, Plewaköw (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 2762), 15 stycznia 1629 roku w księgach metrykalnych rzeczyc- kiego košciola parafialnego w gubemi minskiej odnotowano chrzest Idalii Minam Judyty Soltanöwny; 10 lipca 1830 roku - chrzest Hipolita Witolda Bogu- mila Sohana, z ojca Narcyza (majora wojsk rosyjskich) j matki Anny z Ban- czewskich (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 833, z, 1, nr 4, art. 19, 35). 20 maja 1834 roku w tychže księgach odnotowano zgon Anny Soltanowej w wieku 30 lat, 21 kwietnia 1835 roku - zgon jej mąža Narcyza Soitana w wie- ku 57 lat. Zostalo po nich siedmioro dzieci: Aleksander, Boleslaw, Narcyz, Witold, Leonilda, Benigna, Idalia (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 833, z. 1, nr 5, ark. 23,24).
SOLTASZKO (Saltaška) herbu Nowina. Dziedziczyli dobra ziemskie na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
SOLTUSZKO (Saltuška) herbu Nowosiel. Zamieszktwali w powiecie tel- szewskim na Žmudzi.
SOLTYK (Soltikas) herbu Prus odm. Dziš trudno jest jednoznacznie okre- slič ich pierwotne gniazdo rodowe. Wykaz urzqdowych nazw miejscowasci w Polsce (t. III, s. 268) informowal o miejscowoiciach Soltyköw w wojewödztwie kieleckim (gmina Bližyn) oraz radomskim (gm. Skaryszew). Slownik geogra- ficzny Kroiestwa Polskiego (t. XI, s. 68-69) podawal: �Soltyk, powiat jędrzejew- ski, gmina Mierzwin, parafia Wrocieryz. Soltyköw, 1) wies wlo^ciaftska, powiat radomski, gmina Gąbarzėw, parafia Radom, odleglošč od Radomia 5 wiorst, ma 23 dymy; 2). wies, powiat konecki, gmina Blizin, parafia Odrowąž, ma 2 dymy�.
Toinasz Šwiįcki (Historyczne pamiątki znamimitych rodzin i osöb dawnej Polski, t. II, s. 129) zanotowal: �Soltyk herbu tejže rtazwy. Bazyli Sohyk, podczaszy czemihowski, wspomina go konstytucja 1667 roku. Mikolaj, kasztelan przemyski. Jözef, podczaszy podolski, deputat na Trybunal Koronny 1723 roku, umarl kasztelanem lubelskim. Michal Aleksander, stolnik sandomierski, deputat na Trybunal Koronny 1738 r. Antoni, podczaszy lubelski, Kajetan, biskup kra- kowski, przywtązaniem do ojczyzny i pošwięceniem się wslawiony�.
O Soltykach Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s . 126-127) informuje: �Soltyk herbu Prus odm. nobilitacja 1460; Sohyki powiat radomski; woj. wolyn- skie, Litwa. Rodzina Soltykow, pochodząca wedlug hiastoryka rosyjskiego Szczerbatowa z dawnych Prus, juž w XV wieku na Litwie i Wolyniu osiadta. Niektörzy czionkowie tej rodziny mieli przejšč na RuS, gdzie wysokie urzędy mianowicie wojewodöw czemihowskich, smolenskich sprawowali. W czasie wojny moskiewskiej dostal się jeden z nich do niewoli moskiewskiej, tam uzy- skal uznanie, osiedlil się i štai się založycielem galęzi tej rodziny w Rosji. Z tej galęzi Anna Soltykowna zostala zoną cara Iwana 11�.
Hįpolit Stupnicki w tomie trzecim (s. 80) swego Herbarm polskiego i imio- nospisu zaslužonych w Polsce ludzi pisal o Soltykach: �Opis herbu. W tarczy jest orzcl czamy w prawą stronę obrocony z skrzydlami do gėry wspięlemi, ma-
123

jący koroną zlotą na szyi i zbrojną rąką ludzką, wychodzącą między prawem skrzydtem a szyją, z zaniesionym jakby do cięcia palaszem; u wìerzchu za£ mitra ksiąžąca.
Przodkowie domu Soltyków na Rusi, tamže piastowali rozmaite urzęda. Mi- chat w wojnie Polski z Rosją dostal šią do niewoli moskiewskiej, gdzie jako mąž waleczny i wyzszych zdolnosci odzyskat wolnosc, a osìadlszy tamže, wzrósl w znaczenie i honory. Podczas zamieszek w Moskwie, gdy tron carski byl wakują- cy, ów Michal Sottyk naktonìt naród moskiewski, aby wezwal do swego berta królewicza Wtadystawa, syna Zygmunta III; jakož rzeczywiicie wystano wielkie poselstwo z 40 męž6w zložone do Polski. Gdy aioli naród nie mògi się doczekač przybycia Wtadystawa do swej stolicy, obrany zostat carem Michat Fiedorowicz z domu Romanowów.
Maciej, biskup margarytanski, sufragan chetminski, prezydowal z chwalą na trybunale koronnym. Józef, kasztelan betski, a potem lubelski, wielbiony z prawosci charaktem, zm. 1735. Kajetan, syn jego, biskup krakowski, odzna- czyt šią s2Czerem przywiązaniem do kraju, a obstając przy každej okolicznoscì o caloéc praw i religii katolickiej, w roku 1767 w Warszawie wzięty zostat pod areszt ì wywieziony do Katugi, gdzie piącioletnią przetrwat niedolą. Powróco- ny ojczyžnie, zakonczyl žycie w odosobieniu w Kìelcach roku 1788. Wsród czynnoscì politycznych wspierat on daramì biblioteką krakowską, na odno- wienie ratusza zaš, tego starožytnego pomnika zdarzen krajowych, przezna- czyt znaczne fundusze�.
Z tej rodziny pochodzili m.in.: Ferdynand Sottyk, w 1520 r. kanonik lubelski; Józef, w latach 1724-1731 kanonik belski, od 1735 - lubelski; Kajetan Ignacy, w latach 1749-1788 biskup kijowski, krakowski, kieiecki {1767-1773 na zeslanm); Maciej, w latach 1743-1749 biskup sufragan chetminski; Maciej, w latach 1761-1763 kanonik sandomierski; Michal Aleksander, w latach 1749- 1757 kanonik wislickt i sandomierski; Michal, w latach 1727-1742 kanonik przemyski; Tomasz, w latach 1758-1773 wojewoda lączycki; Tomasz, w roku 1782 kanonik wislicki; Tomasz, w latach 1779-1781 kanonik zawichojski oraz Roman, general wojska polskiego w powstaniu 1831 roku. Od polskich Softy- ków odgalązil šią wielki ród rosyjskich Saltykowów.
SOMKOWICZ (Samkavičius) herbu Sas (�w polu niebieskim zloty księ- žyc miody, Togami w gorą obrócony, na nich po jednej gwiezdzie zlotej, nad ntm strzala želežcem w gorą obrócona�). Starožytna szlachta na Litwie (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dziat rękopis0w, 7015-Ul, t. X, s. 32).
SOMNICZ (Somničius) herbu Sas odm. Znaui byli na Kresach Pólnocno- Wschodntch.
SOMOW-STANIEWICZ (Somovas-Stancvičius) herbu nieznanego. Miejscem ich osiedlenia byi powiat oszmianski.
SONDOMOWICZ (Sondomovičius) herbu Podkowa. Zamieszkiwali w powiecie rosienskim.
124

SONG A Jt O (Songaila) herbu Ostoja, Pomian, Lis, Lubicz, Slepowron. Posiadali mąjątki na Wilenszczyznie i Žmudzi. Jau Songajto byl namiestnikiem kowiehsktm w latach 1398-1415 i kasztelanem trockim w latach 1413-1432. W 1413 roku bojar trocki Songajlo otrzymaf prawo uzywania herbu polskiego Lis. Jak šią wydaje, žyl jeszcze w roku 1432 (por. I. Danilowicz, Skarbiec dL plomatöw, t. II, s. 141). Stanislaw Songajlo i jego zona Teodora z Kucewiczöw, wlaäciciele trzech folwarkow w powiecie oszmianskim, figurują w aktach Glöwnego Trybunalu Litewskiego z roku 1662 w sprawie o niesplacenie przez nich dhig6w sąsiadom (AWAK, t. XV, s. 73-75).
Jeden z dokumentow krölewskich, dotyczących tego rodu, zawieral nastąpujące upomnienia; �Jan Kazimierz, z Božey taski krol Polski etc. Urodzonemu Krzysz- tophowi Sągaytowi, wiemie nam milemu, laska nasza krölewska. Urodzony w sende nam mily! Mamy tą wiadomose od poddanych jeymosci paniey malzonki naszey, iž wiemoäc Twoja roznemi onych aggrawujesz sposobami, grabieže zabierasz. Co, jesii tak jest, slusznie nas takowy wiemosci Twoiey proceder obchodzic muss. Przeto tym listem napominamy, chcąc mied, abyš te zabrane grabieže poddanym Blotkowskim powracal y wszystktm satisfactią. uczynii, a wiącey ich aggravare nie wazyl šią, dochodząc raczey swych pretensyi, inquantum by jakie byly do nich, ordinaria iuris vic; bo alias, musielibyšmy o takowey proceder wiemosc Twoją, za powrotnem doniesieniem skargi, kazac sądzic i surowo karač. Inaczej wiemosc Twoja nie uczynisz d!a iaski naszey y z powinnoäci swey, Dan we Lwowie, dnia 4 Aptyla, roku Pahskiego 1663. Jan Kazimiere kräi. Cyprian Pawel Brzestowski, referenda� y pisarz W. X. Lit." {AWAK, t. III, s. 392-393).
SONGIN (Songinas) herbu Leliwa i Sreniawa. Dziedziczyli dobra Powersocze w powiecie lidzkim, Spokrewnieni byli z Kijuciami. Uzywali przydomku Wereocki. W 1819 roku uznani zostaü przez heroldią wtleiiską za rodowitą i starožytną szlachtę polską(CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1553, s. 175-176; f. 391, z. 4, nr 1692,2757).
Wywödfamilii urodzonych Songinöw herbu Leliwa z 23 XII 1819 roku wy- prowadzal ten rod z Powersocza w powiecie lidzkim. Wynika z niego, že Songi- nowje spokrewnieni byli z Wersockimi, Noniewiczami, Korkuciami. Na pod- stawie wykazanego nv owym dokumencie nastąpstwa pokolen Marek, Symon, Jerzy, Maciej, Tomasz (2), Karol, Andrzej, Adam Songinowie uznani zostali przez heroldią wilenską za �todowitą i starožytną szlachtą polską� i wpisani zostali do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi wilensko-litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 175-176).
SOPOČKO (Sopotkas) herbu Syrokomla. Na Kresach Polnocno- Wschodnich Sopočko wie pieczątowali się godlem Košciesza, Zamieszkiwali w powiatach oszmianskim i wilehskim (Biblioteka Jagiellohska w Krakowie ~ Dziat rąkopis6w, 7014-IH, s. 54).
Herbarz polski (t. Ill, s. 80) Hipolita Stupnickiego podawal: �Sopočko herbu Syrokomla z tą odmianą, že na Abdanku ma byč strzala želežcem prasto do gory wyrychtowana, a przez nią krzyž, na helmie zaš trzy piora strusie. Stanislaw, podkomorzyc wenderiski, w Litwie pod Chocimiem z Tatarami mąžnie šią ucierając, odniosl ciąžkie rany�.
125

Tomasz Šwiącki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Pol- ski, t. II, s. 129) pisal o nich: �Sopocko herbu Syrokomla. Jan z sejrnu 1618 roku poborca grodziehski. Stefan, akademik wiienski, 1605 roku wydal Stefanomata... Stanislaw, rycerz odwazny pod Chocimiem, w męžnej utarczce z Turkami ranny".
SORDAKOWSKJ (Sardakauskas) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl powiat wiienski.
SOROKO (Šarka) herbu Leliwa i Suchekomnaty. Od okoto 1571 roku notowani byli w archiwaliach jako szlacbta zamieszkala w wojewodztwie brze- skim (Radziwillowicze w powiecie pinskim). Požniej szczegolnie szeroko roz- galęzieni byli Sorokowie w powiecie oszmianskim, gdzie posiadali liczne dobra; Barowo, Jakiszki, Krykiany, Skirtany, Sorokpole. Weszli tež w posiadanie Dziewaltowa i Kurszow w powiecie wilkoraierskim oraz drobniejszych dobr w powiecie dzisnenskim, Spokrewnieni byli z Borodziczami, Wiokoiiskimi, Klimanskimi, Lenczewskimi, Sokolowskimi, Swirskimi, Tyszkiewiczami, Bu- thakami, Serwatkami, Kraškami, Czechowiczami, Koziellaini (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 316; f. 391, z. 9, nr 2782, s. 200-201).
Tomasz Swiqcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 129) zanotowal o nich: �Soroka, w Księstwie Litewskim. Rafalo- wi, mqzowi w wyprawach inflanckich przeciw Szwedom zaslužonemu, przez konstytucję 1607 roku nadane dobra w wojewodztwie trockim�.
SOSNOWSK1 (Sasnauskas) herbu Godziemba. Sosnowscy z powiatu oszmianskiego uzywalj godla Nalęcz (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 7). �Sosnowscy w powiecie michalowskim, ludzie, ktorzy dobrej swej slawy i reputacji szla- checkiej przestrzegają� - zanotowal o nich w swym rękopišmiennym Herbarzu Jan Karol Dachnowski.
Kasper Niesiecki (Herbarz polskit t. VIII, s. 463-464) podawal informacje o Sosnowskich herbu Godziemba, pūchodzących z ziemi dobrzyhskiej, ktorzy odgalązili šią w pierwszej polowie XVII wieku na wojewodztwo sandomierskie, oraz o Sosnowskich herbu Nalęcz z ziemi chelmskiej, ktorzy ponadto mieli po- siadfosci w Inflantach. Niewykluczone, iž byly to dwie rodziny wywodzące šią ze wspolnego pnia.
Wywod familii uradzonych z Chorosciejow Sosnowskich z 31 sierpnia 1820 roku stwierdzal, že �familia z Chorosciejow Sosnowskich w dostojnošciach ak- tualnego szlachectwa zostąjąca, wlasciwe swobody stanowi szlacheckiemu po- siada, z antecessorow swoich dziedzicznemi dobrami ziemskimi rządzila sic, tudziež herbem Godziemba (...), od najjasniejszych monarchow polskich za wy- stugi wojenne nadanym, dotąd zaszczyca šią w uzywalnosci {...).
Albrycht Wojciech Piotrowicz z Choroscieja Sosnowski, miecznik ziemi chelmskiej, dobra ziemskie w wojewodztwie nowogrodzkim posiadal, nim sukcessyą spad- kową po bracie swoim Janie Sosnowskim, kasztelanie polockim, wsi Hroszowa z osiadfošciami wszelkimi štai się piawdziwym sukcesorem, ktoremi zarządzając šią wedlug woli i upodobania swcgo, wieczysto-zrzecznym prawem na rzecz i osobą urodzonego Franciszka Rogowskiego, iowczego warszawskiego, odstąpit [1682],
126

Bartiomiej Sosnowski, chorąžy wojsk polskich, by} synem Wojciecha Al- brychta, a ojcem Jakuba i za panowania najjašniejszego krola polskiego Augusta Drugiego zacząt šią pisac (1712) Chorošciejem Sosnowskim�. Mial synow Ma- cieja, Michaia i Jozefą; pierwszy z nich zostawil synow: Kazimierza i Macieja; drugį - Jozefą i Jana; trzeci by} kaptanem katolickim.
W XVIII wieku Sosnowscy osiedlili się licznie w powiatach oszmianskim, trockim, wileriskim, swięcianskim. W 1820 roku Deputacja Wywodowa Wilenska uznala za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� Macieja, trzech Kazimierzow, dwoch Jakubow, Wawrzynca, Bernarda, Jozefą, Szymona, Michaia, Jana Jozefą, Wincentego, Ignacego, Antoniego i kilku innycb z Choroscieja Sosnowskich, roz- sianych po calej Wileiiszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 294-297).
Znane tez byty wschodnie galęzie tego rodu zamieszkujące na Witebszczyz- nie i Sinolenszczyžnie. Jch szfachectwo nigdy nie bylo kwestionowane, VVyjątek stanowit tylko W. Nekanda Trepka, ktory wyliczat w Liber generationis plebe- anorum (s. 376-377) wielu Sosnowskich, �synow chlopskich i miejskich�, osie- dlonych w Malopolsce i na Mazowszu.
SOSONKO (Sasanka) herbu Godziemba. Zamieszkiwali na WiEenszczyz- nie (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1906).
SOTKIEWICZ (Satkevičius) herbu Košciesza. Dziedziczyli majątki ziem- skie na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
SOWINSKJ (Savinskas) herbu Sowka. W zaborze pruskim byli pisani jako von Eulenfels.
SPAREWICZ (Sparevičius) herbu Jastrzębiec. Znani byli w Wielkim Księstwie Litewskim od XVLI wieku.
SPASKI (Spaskis) herbu nieznanego. Wojciech Spaski, drobny szlachcic, wlasciciel szešciu wlok grunt6w, odnotowany zostal w 1589 roku jako mieszka- niec siola Lopiszki w pobližu Birž (A WAX, t. XIV, s. 349). Urodzony Krzysztof Spaski, wojski upicki, w 1618 roku zostal poborcą podatkow tego powiatu (VL, t, III, s. 167). Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 169) zanotowal o nich: �Spaski w Xiqstwie Litewskim, Krzysztof Spaski, woyski upicki, poborca w tymže powiecie z sejmu 1618�.
SPASOWICZ (SpasoviČius) herbu Jastrzębiec. Patriotyczna rodzina polska, ktora w XIX wieku częšciowo przeszla na prawoslawie. PaweJ i Wojtko Spasowi- czowie z siola Niwino w wojewodztwie podlaskim mieli sami stawac pod bron w razie pospolitego ruszenia na mocy rejestru z 1528 r (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1562). Szlachecką rodowitosc Spasowiczow potwierdzilo Zgro- madzenie Deputatow Szlaclteckich w Minsku II wrzesnia 1844 roku (Archiwum Narodowe Bialomsi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 136). Z tego rodu poehodzil wybitny historyk i prawnik Wtodzimierz Spasowicz (1829-1906).
127

SPASOWSKI (Spasauskas) herbu wlasnego (Grot odm.). W XVII wieku posiadali dobra w okolicy Polocką (CPAHL, f. 391, z, 9, nr 2782, s. 201). Pisali się Grott-Spasowscy. W 1631 roku w Witebsku odnotowany zostat szlachcic Hrehory Spasowski. Na jednym z owczesnych dokumentöw sądowych widnieje podpis w języku polskim: �Oczewisto proszony pieczętarz od osöb, w tym lišcie mianowanych, Hrehory Spasowsky ręką swą� {¡sloriko-jiiridiczeskije matieria- fy,�, t. XXIV, s. 211). P. Malachowski w Zbiorze nazwisk srlachty wspominal tež o blizej nieokreslonym Spasowskim z wojewodztwa potockiego, Prawdopo- dobnie chodzi o wspomnianego juž Hrehorego.
Ziemianin z powiatu lepelskiego Cyprian Spasowski, syn Stanistawa, mial w latach 1863-1868 klopoty z policją, gdyž zarzucano mu udziat w tzw. bie- szenkowickoj szajkie powstancow polskich. Jego zaš syn Stanislaw znajdowal sis pod nadzorem policji, poniewaz chtopi bialoruscy doniešli nan, že przecho- wuje proch i szykuje bron dla powstanta. Podczas przeszukania nie nie znalezio- no, ale zal econo wzmožoną czujnošč... Takze Maria Spasowska i Dominik Spasowski, ziemianie z powiatu potockiego, obwinieni zostali o udziat w powstaniu. Donos napisal na nich, jak röwniei na kilkudziesięciu innych ziemian, w tym na swych najblizszych krewnych, miejscowy szlachcic Druhowino (CPAHL, f, 378, z. 6, nr 64, s. 22, 24-25)- Z tej rodziny pochodzil znakomity filozof Wla- dyslaw Spasowski (1877-1941).
SPASZCZENKO (Spaščenka) herbu Ostoja. W zapisach archiwalnych notowani byli od XVIII wieku.
SFIECHALSKI (Spechalskis) herbu Lew. Ich rodowitosc szlachecką po- twierdzila heroldia witebska w 1835 roku,
SPIRYDONOW1CZ (SpiridanaviCius) herbu Lis. Najwczesniejsze zaptsy archiwalne dotyczące dziejow tej rodziny pochodzą z XVII wieku,
SPIRYDOW1CZ (Spiridovidus) herbu Ancuta. Nalezeli do drobnej, ale bardzo dawnej szlachty. W XIX wieku przewaznie nie mieli juž wtasnych ma- jątk6w - stužyli u bogatych ziemian na Witebszczyznie i Polocczyžnie. Mimo to uzyskali potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej w Witebsku w 1803 roku i w Minsku w 1830. Öwczesne wywody rodowitosci szlacheckiej m.in, stwierdztly: �Ta familia od niepamiętnych czasöw bądąc zaszczycona prerogatywą szJachec- ką i posessyą döbr ziemskich, pieczętuje šią herbem Ancuta zwanyin (strzala do gory prosto wyrychtowana, po prawej rqce jej gwiazda ošmiograniasta, po lewej księžyc niewypelniony, rogami ku strzale skierowany). Przodkowie wywodzą- cych się dziedziezne majątki w wojewodztwie polockim posiadali (Usacz), lecz pözniej poprzez rewolueje, jakich pelno zdarzalo się w bylej Rzcczypospolitej Polskiej, nie tylko poniesli na majątkach stratą i zrujnowanie, ale tež wszelakie zostaly zabrane im dokumentą�.
O tym zresztą skJadali oswiadezenie w grodzie polockim Daniel, Lukasz i Alek- sander Spirydowiczowie 18 paždziemika 1676 roku, po wyniszczającej nawale moskiewskiej. Spirydowiczowie w XIX wieku posiadali w powiecie dzisnen-
128

skim dobra Mikolajow. Mieli odgalęzienia w woj. mohy]ewskim, minskim, po- toekim. Jak wynika z dawnych zapisow metrykalnych, Spirydowiczowie brali žony z Maczkiewicz6w, Mareckicb, Kossarzewskich, Dąbrowskich, Ciapin- sktch, Labuci6w, Šwirczewskich, Stotyhw6w, Pohoskich, Kowalewskich, Cha- rytonskich, Chruckich, Grochotskich.
W 1830 roku wpisano rodzinę Spirydowiczow do szostej częšci ksiąg szlachty gubemi miriskiej (Archiwura Narodowe Biaiorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3079, s. 24-28). Rowniež heroldia witebska w 1803 t 1831 roku wpisala Spirydowiczow do piervvszej i szostej częšci ksiąg szlachty tejže gubemi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117 (II), s. 11291134). Tomasz Spirydowicz, syn Tadeusza, szlachcic zamieszkaly w tniejscowoici Wladyslawowo w parafii wy- sokodworskiej w powiecie trockim, zwracal się natomiast 1S X 1832 roku do heroldii wilehskiej w sprawie potvvierdzenia szlachetnošci rodu Gražewiczow, jako tzw. �umocowany� (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2741).
SPYCHALSKI (Spichalskis) herbu Pobog i Prawdzic, Siedziby rodowe mieli na Wileriszczyžnie i Witebszczyžnie.
SRF.BRNIKSREBRNICKI (Srebnickas) herbu Boncza. Osiedleni byli na Bialej Rusi.
STABINSKI (Stabinskas) herbu Wieniawa. Zamieszkiwa!i na Wilehsz- czyžnie i Žmudzi.
STABOSZEWICZ (S ta bose vi ii u s) herbu Wieniawa. Miejscem ich osie- dlenia byt powiat rosiehski.
STACEWICZ (Stacevičius) herbu Lubicz. Pohka encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 141) wzmiankuje tylko o Stacewiczach-Leonowiczach herbu Lubicz. Wywod familii urodzonyck Kirkiiow Stacewiczow herbu Lubicz z 7 sierpnia 1835 roku podawal, it �familia urodzonych Ktrkil6w Stacewiczow, szczycąc się z nąj- dawniejszych czas6w prerogatywami samemu tylko stanowi szlacheckiemu wla- šciwemi, posiadala rožne dobra ziemskie z poddanemi, z liczby jakowej Kazimierz Piotrowicz Kirkilo Stacevzicz, užyvvając rowniež praw i swobod szlachcie dozwo- lonych, posiadal dobra ziemskie Lauksucie, Kiemiersie i zašcianek Gudominski z poddanemi w ziemi žmudzkiej we wlošci cywunstwa Większych Dyrwian ležą- ce, w dowodzie czego (...) mtromissya do rzeczonych dobr Kazimieiza Piotiowi- cza Kirkily Stacewicza w dniu 15 paždziemika 1635 roku uczyniona.
Opisany dopiero Kazimierz Piolrowicz Kirkilo Stacewicz procz rzeczonych dobr mial jeszcze irtne dobia w powiecie upickim ležące, Oginie zwane, z poddanemi, i mial synow dwoch: Urbana i Piotrą�. Ten drngi po20stawit ošmiu synow: Michala, Szymona, Jozefą, Ludu/ika, Tomasza, Jerzego, FranciS2ka i Stanistawa. Jeden z nich zostal posiadaczem wsi Chorąžyszki, diugi - folwarku Budowia w powiecie braslaw- skirn; odgalęzienia tego rodu znalazly šią tež w powiecie sionimskim.
Stacewiczowie spokrewnjli šią poprzez malžehstwa z Požmakami, Hrynie- wiczami, Wojciechowskimi, Stankiewiczami. W 1835 roku Wywodowa Deputa-
129

cja Wilenska uznata za �aktualnych i rodowitych dworzan� Wincentego Fran* ciszka, Michala Franciszka, Franciszka Ignacego, Jana, Konstantego Jerzego, Kaspra, Ignacego Justyna i innych Stacewiezow, wpisując ich do szostej częšci ksiąg szlachty gubemi wileiiskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 145-146).
STACHURA herbu Ostoja. Posiadali majątki w Matopoisce Wschodniej i innych dzielnicach Rzeczypospolitej.
STADEN vel SZTADEN (Stadenas) herbu Przyjaciel. Miejscem ich osie* dlenia by) powiat wiJkomierski (CPAHL, f. 70S, z. 2, nr 2,299).
STADNICKJ-KOLĘDA (Stadnickas-Kaleda) herbu Beity. Zamieszkiwali w powiecie rosiehskim na Žmudzie (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1852).
STAJKIEWICZ (Staikevičius) herbu Leliwa. Znani byli zaröwno w Wiel* kim Księstwie Litewskim, jak i Koronie Polskiej,
STALKOWICZ (Stalkoviiius) herbu Košeiesza. Dziedziczyli dobra ziem- skie w powiecie telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 610).
STANCEWICZ (StanceviČius) herbu Leliwa. Ich rodowe wlosci znajdo- waly się w powiecie Szawdskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2170,2157).
STANCZYKIEWICZ (Staniikevičius) herbu Trąby. Pradawny rod w Wielkim Ksiqstwie Litewskim (Biblioteka Jagiellohska w Krakowie - Dzial rękopisow, 7014-111, s. 46).
STANIEWICZ (Stanevičius) herbu Leliwa. Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 147-148) mformuje o Staniewiczach herbu Gozdawa, od roku 1522 notowa- nych w powiecie kowienskim i upickim, z ktoiych wywodzili się slynni powstancy: Edward, Emeryk, Heronim i Marian. W powiecie zaš trockim od początku XVj wieku znani byli tež Staniewiczowie herbu Leliwa, z ktorych pochodzili inni slynni po- wstancyzlat 1831,1848,1863: Ezechiel(ojciec)orazJan tPawei(synowie).
Wywödfamilii urodzonych Staniewiczow herbu Leliwa, zatwierdzony przez heroldię wilenską 1 maja 1835 roku, podawal: �Jerzy Staniewicz, krajezy woje- wödztwa mihskiego, pochodząc z przodkow zaszczyconych dostojnošcią dwo- rzanską, opröcz dobr antecessorskicb Staniewszczyzny w bylym wojewodztwie mihskim oraz Lawdyszek ze wsiami Szepety, Giedgolajcie i Poboryki w Xię- stwie Žmudzkim ležących, z wlasnego nabycia dziedziczyl dobra dworzanskie z poddanymi Lawdyniki zwane�.
Pozostawil on synöw, ktörzy dali początek dwöm osobnym galęziom rodu, užywającym tež innego niž pierwotna Leliwa herbu. W 1835 roku Komisja Wywo- dowa Wilenska uznala za �dworzan� Ignacego Wiktora, Feliksą Florianą Jana oraz Jozefą Wincentego Staniewiczöw (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 62-64).
Wywödfamilii urodzonych Staniewiczow herbu Leliwa z 6 II 1819 roku wy- kazal szlachecką rodowitosc tego domu, poczynając od XVI wieku. Na tej pod-
130

stawie uznano za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� M ich ai a, Alfonsą Karčia, Stanislawa, Antoniego Onufrego, Hieronima, Aleksandra, Ignacego Sta- niewiczöw, ktörych wpisano do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi Iitew- sko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 30-31).
STANILEWICZ (Stanilevičius) herbu Trąby, Zamieszkiwali w drobnych posiadlošdach przewaznie w wojewödztwie trockim, 28 sierpnia 1820 roku uznani zostaii przez heroldu wileiiską za rodovvitą i starožytną. szlachtą poiską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 254-255).
STANISLAWOWICZ (Stanislavovičius, Stanislavaitys) herbu Krzyž Po- dwöjny, Poraj, Qsobka do Kolan i in. Znani byli na Wilenszczyznie od XVI wieku (CPAHL, f. 391, z, 9, nr 2782, s. 188), gdzie byli szeroko rozgalązieni. W. Wittyg (Nieznana szlachta polska i jej herby, s. 304) podawal, že Stanisla- wowiezowie z Oszmiany uzywali herbu Lis, spod Wilna - godla Ogonczyk, z (Jpity - klejnotu Labądž, ze Žmudzi - Suchekomnaty, z Kowna - Trąby.
Stanislawowiczowie posiadali w XIX wieku iiezne zascianki w powtecie oszmianskim, lidzkim, potockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 265, 2756, 2779), W powiecie dzisnenskim naležal do nich majątek Tuja (CPAHL, f. 391, z. 19, nr 1202). Stanislawowiczowie byli takže znaną rzemieilniczą rodziną mieszczan- ską w XVII-wiecznyrn Wilnie. Zachowala šią np. skarga prawoslawnych rze~ miešinik0w z 10 maja 1658 roku �na Piotrą Stanislawowicza, rzemiosla szew- skiego mistrza, o to y w ten sposob: ¡ž pomieniony obzalowany Stanislawowicz, bądąc w roku 1655 zasadzony na starszenstwo z rzymskiey strony, wszysfek skarbiec cechowy, bez consensu y pozwolenia ruskiey strony, w disposicyą, w zawiadywanie swoje wziąi y trzymah
Więc gdy w tymže roku trwogi y niebezpieczenstwa na miasto wiienskie na- stępowaly, obawiając šią, aby to irt direptionem nie poszto, chcielj y domagali šią, aby ten skarbiec cechowy między bradą godną y osiadlą przed takową in- eursią po częšd ad radditum rozdany byl. Obzalowany jednak Stanislawowicz, nie respektując ni na co, žadną miarą na to pozwolic nie chcial, ale mimo wia- domošei žaiujących y innych wszystkich braci y spölkoiegöw swoich, wszystkie rzeczy košelėms we šrebrze, w ztocie, w apparatach y tym podobnych, w goto- wiznie zaš zlotych siedmset (...) satn jeden zabrawszy, z miasta ujechal. Teraz zaš za powrotem onego, gdy cząstokrotnie bracia wszyscy tych rzeczy upominaH šią, nie wiedziec, z jakich miar y przyczyn oddac y wrocid nie chce y zbranäa šią�. Jak wynika z innych dokumentow, pan Stanislawowicz przez dlugi czas nie chcial zwröcic przywlaszczonego mienia cechowego, mimo kilku �protestaeji� swych kolegöw, i nie zwrocil (AVJAK, t. X, s. 274-275, 290-291).
W zrodlach archiwalnych z XVI wieku często spotyka šią to nazwisko. W 1505 roku wzmiankowany jest Pawel Stanislawowicz, �ziemianm hospodarski" z ziemi žmudzkiej. Piotr Stanislawowicz, tnarszalek nadwomy, starosta drohiczyri- ski, brzeski i lidzki wspomniany jest w liscie kröia Zygmunta z 19 czerwca 1523 roku (Sbornik matieriahw k isiorii Panow Rady W.K.L., s. 313). On tež figuruje w sejmowym spisie szlachty podlaskiej z 1528 roku (Archiwwn Sanguszkdw, t. Ill, s. 322), Hiyrtko Stanislawowicz, bojar krölewski spod Ejszyszek, Bartosz Stani-
131

slawowicz spod Trok odnotowani zostai t w regcstrze z 1528 roku. W tym tež roku stawali do pospolitego ruszenia z powiatu wilkomierskiego Mis, Szymko i Jan Stanisiawowiczowie; z Pienian - Marcin, Dobko i Jur; z Niemenczyna - Jan (ktory mial wystawic trzy konie); z Žyžmor - Bartlomiej; z Upity - Marcin, Mikolaj i Jan; z Trok - Micko; z Ejszyszek - Hryiiko Stanislawowicz.
Jak wynika z zapisdw w dokumentach, niektörzy Stanisiawowiczowie byii bar- dzo bogaci. Na mocy uchwaiy sejmowej z 1528 roku wielmozny pan wilenski Aleksander Chodkiewicz mial stawic na potrzeby wojskowe 189 koni, natomiast pan Piotr Stanislawowicz, wojewoda polocki - 274. Wedlug listy z 1528 roku �Stanislaw Stanislawowicz, pan trocki, starosta žomojtski� ze wszystkich majątkow mial w razie potrzeby wojennej stawic 371 koni, a jego zona 246 (Russkaja Istori- czeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1420). Kilkų Stanislawowiczôw z Rudominy bylo w tym czasie zobowiązanych do wspierania wojennego wysilku wystawienîem jednego konia, podobnie jak kilkudziesięciu szlachcicow tego nazwiska z Podlasia.
W 1530 roku kröl Zygmunt I wystosowal List do pana Piotrą Stanislawowi- cza, starosty drohiczynskiego, dzierzawcy orzyskiego i przelomskiego (wiasci- ciela majątku Giemiewo), z upomnieniem, aby nie naježdžal �nieslusznie i bez- winnie� na majątki Tyszkiewiczow i ich nie grabil (AWAK, t. II, s. 126-127). Bartlomiej, Szczęsny i Wçcek Stanisiawowiczowie, �ziemianie hospodarscy" z powiatu grodzienskiego, figurują w księgach sądowych Grodna z lat 1541- 1542. W 1553 roku archiwalia wspominają o Bartlomieju Stanislawowiczu, pieczętarzu rosienskiego sądu ziemskiego {AWAK, t XXIV, s. 142).
Jan Stanislawowicz, �bojarzyn hospodarski� z powiatu rosienskiego odnotowany zostai w žrddlach w roku 1557. W roku 1561 w jednym z przywilejôw Zygmunta Augusta figūroje Andrzej Stanislawowicz, grodziehski pisarz miejski {AWAK, t. VII,
s. 82). W 1565 roku Ambrožy Stanislawowicz oddaî prawem zastawnym swą majęt- nosc Widzieniszki nad rzeką Cezarką (pow. wilkomierski) Janowi Radzyminskiemu (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dziaï rçkopisôw, f. 273-2242). Piotr Stanislawowicz zapisany zostai w księgach magistratu mohylewskiego w roku 1578 {AWAK,
t. XXXIX, s. 489). Krzysztof i Wojciech Stanisiawowiczowie, bojarowie brzescy, wspominani sąprzez księgi grodzkie tego miasta w roku 1579.
Wojciech Stanislawowicz i syn jego Tomasz, mieszkancy siola Strybajcie nieopodal žmudzkiej Ojragoly, byli w 1581 roku wlascicielamt dwöch wiök gruntu. Prôcz nich w tej litewskiej okolicy nazwiska polskie mieli Hryszko Pu- stelnik i Michal Siemienowicz, byli więc tu najprawdopodobniej przybyszami. Inné nazwiska tutejszej szlachty: Gurklajtis, Nastajtis, Petrajtis, Bieniuszajtis, Wybrajtis, Masztajtis, Baltikajtis, Dilbajtis - wskazywaly na jej przynaležnošč do spolecznošci litewskiej {AWAK, t. XIII, s. 301).
Mikotaj Stanislawowicz sprawowal funkcję woznego powiatu kowieftskiego w roku 1583. Jan Mikolaj Stanislawowicz byt wtedy ciwunem ejragolskim i žmudzkim pisarzem ziemskim. Gabryel Stanislawowicz, �bojarzyn hospodarski� z powiatu kowiehskiego, byl wlascicielem grantôw w Medekszach, ktérych trzeciącząsc zapisal w testamencie swemu zieciowi w styczniu 1581 roku, skîa- dając osobliwy podpis: �Gabrzyel wlasną rąką, Gabrzyel� (AWAK, t. XXIV, s. 381-382). 8 maja 1582 roku ziemianie powiatu mihskiego zaswiadczyli przed magistratem Minską, iž �ten Sebastian Stanislawowicz to szlachcic uczciwy i dobrze w powiecie mifiskim osiadty brat nasz� {AWAK, t. XXXVI, s. 77). Woj-
132

ciech Stanislawowicz byf woznym sądu grodzkiego w Minsku w roku 1582 {ibidem, s. 170). Porucznik Matiasz Stanislawowicz w 1584 roku stužyl przy hetman ie Janie Žarnoj ski m {AJZR, t. III, s. 519).
Upickie księgį grodzkie z lat 1585-1586 zawierają informacje o kilkunastu bojarach z lego powiatu noszących nazwisko Stanislawowicz. Byli to: Ambrožy, Bartlomiej, Wojciech, Kasper, Krzysztof, Lawryn, Marko, Maciej, Matys, Miko- laj, Michal, Tomasz, Florian, Frącko, Szcząsny, Jan i m. [AWAK, t. XXVI, s. 20, 309). Wojciech Stanislawowicz, wozny powiatu kowienskiego, odnotowany zostal w archiwaliach w roku 1588. Szymon Stanislawowicz byl wdwczas woznym ziemi wilenskiej {AWAK, t. XXX, s. 6, 13). 2 kwietnia 1594 roku do ksiąg minskiego sądu grodzkiego wpisano notatkę o �dobrych szlachcicach�, swiadkach Piotrze Stanislawowiczu t Janie Olechnowiczu {AWAK, t. XXXI, s. 187).
Marcin Stanislawowicz byl pieczętarzem sądu wilkomierskiego w roku 1596. Wiqclaw Stanislawowicz, ziemianin z ziemi žmudzkiej, i jego zona Magdalena w 1598 roku przekazali częsč swych posiadlošci Mikolajowi Jakowiczo- wi, bratu Magdaleny (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dziat rq kopi sow, F, 273-3225). Szlachcic z powiatu wilenskiego Jan Stanislawowicz i jego zona Elžbieta z Kisielow figurują natomiast w zapisach archiwalnych z 1599 roku (A WAX, t. VIII, s. 482).
Nie mniej liczne wzmianki o Stanislawowiczach zachowaly siq z wieku XVII. Mikolaj Stanislawowicz, szlachcic wilenski, w roku 1601 odnotowany zostal jako swiadek sądowy w jednym z owczesnych zapisow urzqdowych {AWAK, t. VIII, s. 48). Szlachcic wilenski Matys Stanislawowicz wspommany jest przez ksiqgi grodzkie tego mi as ta 16 lipca 1601 roku {AWAK, t. XX, s. 185). Mikolaj Stanisla- wowicz okolo roku 3610 petail funkcjq wojta w Biržach {Biržų dvaro teismo /mygąs, s. 448). W księgach Trybunalu Glownego Wilna w zapisie z 6 lipca 1621 roku wpisano informacjq o szlachcicu z powiatu kowienskiego Krzysztofie Stanislawowiczu (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 297).
STANISLAWSKI (Stanislanskas) herbu Szeltga. Zamieszkiwali w powiecie kobrynskim. Kasper Niesiecki {Korona Polska, t. IV, s. 183-186) znal Stanistaw- skich herbu Gryf, Košcresza, Pitawa, Radwan, Rola, Suiima, Szeliga. M. Paszkiewicz i J. Kulczycki {Herby rodow polskich, s. 462) wspominali o przedstawicielaeh tego rodu pieczątujących šią godlcm Pobog i Sas. Ignacy Zyg- munt Stanislawski, deputat ad pacta conventa wojewodztwa pomorskiego, podpisal w 1617 roku akt o zwolauiu w Warszawie sejmu walnego {VL, t. V, s. 421).
STANiSZEWSKI (Stanišauskas) herbu Dębno i Pobog. Dziedziczylj dobra ziemskie w wojewodztwie wilenskim, w powiecie wilejskim i nowogrodz- kim. Stanislaw, lgtiacy, Sebastian, Andrzej, Fabian, Walenty, Maciej, Adam, Pawel, Tadeusz, Kryspin, Bazyli Antoni, Piotr i kilkunastu innych Staniszew- skich z ziemi czerskiej t warszawsktej podpisalo w 1764 roku elekcjq krola Sta- nislawa Augusta Poniatowskiego {VL, t. VII, s. 125),
Staniszewscy zostali potwierdzeni jako rodowici szlachcice przez Zgroma- dzenie Deputatow Szlacheckich w Minsku 18 lipca 1804 roku (Archiwum Naro- dowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 109). W 1902 roku Departament He-
133

roldii Senatu Rządzącego w Petersburgu potwierdz.il natomiast szlachecką ro- dowitosc Henryka Konstantego Boleskwa Stantszewskiego, mieszkanca Gro- dzienszczyzny (�� Biatorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 5, s. 121),
STANK1EWICZ (Stankevičius) herbu M o gi la, Boncza, Wadwicz. W XV wieku byli tež Stankiewiczowie herbu Leliwa Ii (Biblioteka Jagiellonska w Kra- kowie - Dzial rçküpisôw, 7014-IIJ, s. 65), Byl to wplywowy i znany rôd kreso- wy, stanowiący jedną rodziną z Bilewiczami. Jan Stankiewicz, pisarz žmudzki, w 1635 roku byl czlonkiem Trybunalu Skarbowego Wilenskiego (VL, t. III, s. 430). Adam i Krzysztof Stankiewiczowie od wojewodztwa mscislawskiego, M i dial i Adam Mikolaj Stankiewiczowie (ten ostatni ciwum twerski i žmudzki sądzia grodzki) w imieniu szlachty Ksiçstwa Žmudzkiego podpîsali w 1648 roku elekcję krola Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 104, 114).
Tomasz Swiçcki (Histotyczne pamiątki znamienitych rodzin i osôb dawnej Polski, t, II, s. 140) pisal o dziejach tego rodu: �Jan Mikolaj Stankiewicz, pisarz Utewski, mçstwem i wymową slawny, z Krzysztofem Radziwilletn w Inflantach wide swą szablą dokazywal, w bitwach pod dowodztwem Chodkiewicza okazal nie poro wnaną odwagç i przy szturmie do stolicy dwa razy postrzelony, pod Chocimietn w samym natarcîu od Turkôw cięty. Od wojska litewskîego wysîany do krola z doniesieniem � zawartym z Osmanem pokoju. Gdy Gustaw wtargnąl do In fl ant, na ežele szlachty žmudzkiej stanąl i do cofnięcia się dumnego Szwe* da przymusil. Ozdobną wymową, globoki m rozsądkiem celowat i będąc mar- szalkiem na sejmie 1646, jednaniem sere porožnionycb doprowadziwszy obrady do szczçàliwego celu, zrącznošci swej dal dowody; pracowal nieustannie na dobro Rzeczypospolitej, będąc poslem na sejm. Zszedt 1657 roku. Obraz Naj- swiqtszej �� w Rosieniach klejnotami ozdobil, zlotem i srebrem ubogacil".
Teodor, czešnik oszmianski, oraz Stefan Stankiewicz, czešnik minski, w 1697 roku zložyli podpisy pod aktem elekcyjnym Augusta 11 (VL, t. V, s. 458). Konsty- tueja warszawskiego sejmu walnego z 1766 roku zawieraJa m.in. następujący fragment: �Mając wzgląd sprawiedliwy na zashigi urodzonego Stankiewicza, pul- kownika naszego, ktory w Stambule na ushigach Rzeczypospolitej bawil, i tam dla trudnych interregni okolieznosd de proprio niemale ponios! wydatki, przychylając šią oraz do reprezentacyi Nam w tym uczynionych, i dla zachęcenia generalnego do pubhcznych ushig, naznaezamy mu rekompensę i bonifakaeją ze skarbôw ko- ronnego i litewskiego trzy tysiące czerwonych zlotych, ktore za kwitem przerze- ezonego Stankiewicza wyliczyé rozkazujemy� (Vi-, t. VH, s. 215).
Wywôd familii urodzottyçh Stankiewiczôw herbu Mogiia z 16 mama 1835 roku w taki oto sposob interpretuje pochodzenie lego domu: �Slanko Billewicz, protoplasta tej familii, z przodkdw swoich dworzanin i posiadający dobra ziem- ne na Žmudzi, otrzymal od kràla polskiego Zygmunta przywilej na dziesięč mieszkancôw poddanych i szešc pustoszy we wiosci skirstymonskiej i rosiefi- skiej w Xiçstwie Žmudzkim osiedlonych. Syn jego Jan Stankiewicz Billewicz, ciwun ziemi žmudzkiej, dyrwanskiej i berzanskiej, rôwnie j ak i ojciec jego, dworzanin, urzędnik i posiadający dobra ziemne, za zashigi tež otrzymal po- twierdzający na wieezne czasy przywilej od pomienionego krola Zygmunta na tychže dziesiąc mieszkancôw i szešc pustowszczyn��.
134

W J 535 roku jego synowie: Jan, Mikola] i Krzysztof Stankiewiczowie, byli posiadaczami Rosien oraz kilku innych miejscowosci i mieli liczne potomstwo (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 44-47). Stankiewiczowie užywający herbu Mogila odm. dzierzawili w powiecie wilkomierskim folwark Kirbutiszki i wiele innych (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 284,295,308).
Lista familii poswiadczająca o rodowitosci szlachectwa Ignacego Stankie- wicza z 1797 roku podaje, že rod ten uzywal przydomku Skorobohatych, a przo- dek wymienionego juž Ignacego: �mieszkai dawniej w prowincyi orszanskiey w powiecie oszmianskim; zostawszy przez rožne wojenne inkursye dawniejsze do ostatniego ubostwa pr2yprowadzonym, opusciwszy wfasny majątek, ūdai šią w powiat wilkomierski z sytlem swoim Andrzejem, gdzie przez dlugi czas mieszkając, splodzil tych synow, to jest Bartlomieja, Jana y Macieya, z ktorych caie rozeszlo šią imią Stanktewiczdw w powiecie wilkomierskim�, Poszczegolne galązie rodu zacząly uzywac innych herb6w, np. Wadwicz.
Wywod familii urodzonych Stankiewiczow herbu Wadwicz z 25 lutego 1828 roku dat podstawe do uznania duzej grupy Stankiewiczow z braslawskiej galqzi tego rodu za �rodowitą i starozytną szlachtę polską", Wpisano ich wtedy do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi minskiej {Archiwum Narodowe Bialoru- si w Minsku, f. 319, z. 1, nr 147, s. 79-84).
O kolejnej galęzi tej rodziny w Polskich rodach szlacheckich Artdrzeja Ku- likowskiego czytamy: �Stankiewicz herbu Mogila. Protoplasts rodu: Jan z Bil- lewiczow Stankiewicz, ok. 1535. Wyrožniający šią przodkowie: Jan z Billewi- czow Stankiewicz - pisarz žmudzki, a od 1635 ciwun ejszagolski; Kazimierz - 1658 czesnik. Dobra ziemskie i glowne siedziby: majątek Krekszle na Wilensz- czyznie w miejscowosci Witkomierz. Rodzina mojego ojca posiadala dwa domy: jeden w Wilkomierzu, a drugi przy majątku. Obecnie nie ma juž obu domow. Witold (zm. 1910) s. Kazimierza - lekarza, dyr. szpitala w Wilkomierzu - ukon- czyl studia farmaceutyczne w Moskwie. Byl wlascicielem apteki, ktorą prowa- dzil wrazze swoim bratcm Romanern, absolwentem Uniwersytetu Jagiellonskie- go w Krakowie (zm. 1924, pochowany na cmentarzu na Rossie w Wilnie). Bab- cia (matka ojca) byla corką bogatego kupca, ale nie pochodziia ze szlachty taerbowej, jej nazwisko Kuzminow.�
STANKOWICZ (Stankovičius, St an kaitys) herbu Mogila. Postadali ma- jątki w powiatach kowienskim, rosienskim i szawelskim. W 1799 roku wpisani zostali przez heroldię wi!enskądo ksiąg szlachty gubemi litewskiej.
STANKUN (Stankūnas) herbu Mogila. Osiedleni byli na Wileiiszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028).
STANKUNOWICZ (Stankunavicius) herbu Syrokomla. Od wiekow no- towani byli w archiwaliach jako szlachta dziedzicząca posiadiošci na Wilensz- czyžnie.
STANO (Stanas) herbu Gozdawa. Znani byli zarowno w Wielkim Księ- stwie Litewskim, jak i w Koronie Polskiej.
135

STANCZYK (Stancikas) herbu Leliwa, Trąby, Swinka. Polska encyklope- dia szlachecka (t. XI, s. 146) informuje o Stanczykach herbu Swinka, odnoto- wywanych na žiemį wielunskiej od okolo 1450 roku, oraz herbu Nalęcz, obec- nych w przekazach arehiwalnych dotyczących wojewodztwa krakowskiego i wotynskiego od roku 1500. Silny odfcun tego rodu došč wczesnie zakorzenil się tež w Wielkim Księstwie Litewskim, zaczynając m uzywac nowego godla.
Wywod familii urodzonych Stahczykow herbu Trąby z 2 wrzesnia 1835 roku podawal, že rodzina ta, �szczycąc się od najdawniejszyeh czasdw dostojnošcią szlachecką i posiadaniem majątkow ziemnych, na mocy zložonych dowodow szlacheckich uzyskaia w 1807 roku 4 lipca dekret wywodowy�, na podstawie ktorego za �rodowitą i starožytną szlachtę polską" uznani zostali Antoni z synem Stanislawem, Wiktor i Jerzy Stanczykowie. Za protoplastę zostal wskazany Jan Stahczyk, w wieku XVII wlasciciel majątku Towkajcie Bieniuszajcie w powie- cie telszewskim na Žmudzi, zniszczonego przez Szwedow w czasie �potopu�. Jego syn Stanislaw wladal Werbaliszkami i Senkiszkami w okolicy Potągi.
W roku 1835 za �rodowitą i starožytną szlachtę� heroldia wilenska uznala Piusa Stanislawa, Apolinarego Teodozego, Leona Jana, Leona Piotrą, Jana Fran- ciszka, Jerzego Jozefą, Antoniego Fortunata, Jozefą Nemezyasza, Stefana Toma- sza � Dominika Wawrzyiica Stanczykow, wpisując ich do szostej częšci ksiąg szlachty gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 170-171).
STANCZYKIEWICZ (Stančikevičius) herbu Leliwa. Miejscem ich osie- dlenia by! powiat telszewski.
STAREWICZ (Starevičius) herbu Odrowąž. Ich siedziby rodowe znajdo- waly się w wojewddztwach wilenskim i minskim, gdzie zamieszklwali w folwarku Staiyszki. Spokrewnieni byli m.in. z Klimowiczami. 22 grndnia 1819 roku po- twierdzeni zostali jako rodowita szlachta przez heraldię wilenską, Postanowienie to dotyezylo Antoniego, jerzego, Dominika, Franciszka, Piotrą, Mateusza, Jana Stanislawa, Jerzego Starewiczow (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 165-166). Pod- stawą do jego wydania by! Wywod familii urodzonych Starewiczow herbu Odro- wqž, ktory stwierdzal, že �familia ta o d dawnych wiekow w kraju polskim roz- krzewiona, szczycita się zawsze dostojnošcią szlachecką, uzywala prerogatyw temu stanowi wiasciwych i petnila publiezne dla kraju poshigi�,
Z kowieiiskiej galęzi tego rodu pochodzil Wtadyslaw Starewicz (1892- 1965), wybitny režyser, jeden z klasykow filmu animowanego. Karierę arty- styczną rozpocząt na Litwie. W 1910 roku stworzyl swoje pierwsze filmy popu- lamonaukowe: Nad Niemnem, Žyde switezianek i Žūki skarabeusze, W 1911 powstaly etiudy Piękna Lucanida i Zemsta operatora kinematografe, w 1912 - Boie Narodzeme mieszkaheow lasu, Swierszcz i mrowka, w 1913 - Pijahstwo i jego konsekweneje. Pdzniej artysta tworzyl filmy animowane na podstawie dziel Mikolaja Gogols, Aleksandra N. Ostrowskiego, Aleksandra Puszkina. Polską tematykę podjąl w filmach Na warszawskim trakeie, Corka ��, Pan Twardowskiy ktore naležądo klasyk swiatowej kinematografu.
Od 1921 roku Wiadyslaw Starewicz pracowal we Francji, byl najstynniej- szym w owych latach europejskim tworcą filmow animowanych. Jego najbar- dziej znane dziela z tego okresu to: L'epouvental (1921), Le manage de Babile
136

(192]), Les grenouilles demandent un roi. (1923), La petite chanteuse de rues (1923), Dans les griffes de l'araignée (1924), La voix du rossignol (1925), Les yeux du Dragon (1927), Amour noir et amour blanc (1928), Le lion et le moucheron (1929), Zinzabelle à Paris (1949).
Wiele filmôw Wladyslawa Starewicza zostaîo nagrodzonych na prestizo- wych konkursach miqdzynarodowych i na trwaie weszlo do kanonu swiatowej sztuki filmowej.
STAROWOLSKI (Starovolskis) herbu Lodzia. Pochodzili z ziemi krakow- skiej. Z tego rodu wywodzil się Szymon Starowolski, wybitny pjsarz (1588-1656).
STARUSZKIEWICZ (StaruSkevičius) herbu Prawdzic. Starožytna rodzi- na szlachecka, rozgalęziona na ziemiach Polski, (Jkrainy (Wolyn) i Bialorusi (Mohylewszczyzna). Staruszkiewiczowie spokrfiwnieni byli z Fclmskimi, Strae- liiiskimi, Rudnickimi, Wasilkowskimi, Glinskimi, Brzostowskimi, Zalitynskimi, Vamasami. Ich rodowitosé szlachecką potwierdzil winnicki urząd zieinski 4 sterpnta 1780 roku oraz krôl Stanislaw Augusi Poniatowski i sejm Rzeczypo- spolitej w grudniu 1791 roku (Archîwum Departamentu Heroldii Senatu Rzą- dzącego w Petersburgu, f. 1343, z. 29, nr 6446).
STARZYNSKI (Stažinskas) herbu Doliwa odm. Znani byli w Poznaniu od 1387 roku; pôzniej zamieszkiwali na Sląsku, Podolu i w innych dzielnicach Rzeczypospolitej Obojga Narodôw. Pisali šią �z Starzyn� na Sląsku, gdzie byli osiedleni od 1562 roku (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rękopisow, 7020-III, s. 9).
STASIEWICZ (Stasevicius) herbu wlasnego. Polska encyklopedia szla- checka (t. XI, s. 157) informuje o Stasiewiczach herbu Paprzyca, od okoîo 1500 roku odnotowywanych w powiecie borysowskim na Minszczyznie. Herby ro- dôw polskich Zbigniewa Leszczyca, Mieczyslawa Paszkîewicza i Jerzego Kul- czyckicgo (Londyn 1990) w ogôle nie zawierają wzmianki o dziejach tego rodu. W žrodlach archiwalnych nierzadko da się jednak spotkač notatki o Stasiewiczach zamieszkalych w rôznych wojewôdztwach Wielkiego Ksiçstwa Litew- skiego. Takte J an Bohdanowicz-Dworzecki w rçkopismiennym, niedokoficzo- nym opracowaniu Herbarz szlachty litewskiej pisal o Stasiewiczach, užywają- cych trzech rôznych godet, a mieszkających w XVI wieku i pôzniej w powiatach lidzkim, lukowskitn i wolkowyskim (CPAHL, f, 391, z. 9, nr 2782, s. 189).
Lista familii szlachcica Wincentego Stasiewicza, žyjącego w powiecie wii- komierskim � foiwarku Zupranach alias Žyžmach z wyszczegâlnieniem majątku i hidnosci z roku 1797 zawiera następujące informacje o przedstawicielach tego rodu: �Jan, syn Macieja, Stasiewîcz tnial dobra Užorty Male w powiecie upic- kim w 1698 roku. Wywodzącego się pradziad Michat, Jana syn, Stasiewîcz 1722 mial Bluzgole Doremigole w powiecie upickim. Wywodzącego się dziad 1733 mial Lukiany Doremigole w tymže powiecie upickim. Maciej Stasiewîcz, ojciec wywodzącego się, mial te saine dobra Lukiany Doremigole w powiecie upickim, dokupil Zajwany w powiecie wilkomierskim 1777, ktôre teraz wywodzący się syn Macieja Wincenty Stasiewîcz possyduje'*.
137

Stwierdzono o nim dalėj: �Nieženny. Lat 20. Ma przy sobie matkę Bogu- milą z domu lwanowskich Stasiewiczową; siostry w domu dwie, a dwie w shiž- bie. Wieczystych dusz męskich 1, ženskie 2. Mieszka w powiecie witkomier- skim w folwarku Zajwanach� (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1690, s. 298). Z zapis6w dowiadujemy šią rowniež, že jedna z gaiązi tego rodu, dziedzicząca Eynaryszki w tymže powiecie, od 1699 roku užywala nazwiska Staszevricz i odmiany godta z krzyžem umieszczanym nad rozdartą strzala,
Przy okazji na wspomnianej liscie opisano rowniež rodowy klejnot Stasie- wiczow: �Strzala biaia powinna byč w dėl prawie rūzdarta, želežcem dužo ha- czystym do g6ry, na niej pod rozdarciem krzyž w polu czerwonym; w helmie trzy piora strusie; w roku 1202 od Boleslawa krola nadany Košcieszy�.
W XIX stuleciu spokrewnieni byli Sta$iewiczowie m.in. z Biemackimi, Dy- dziuiami, Svvolkieniami, Pietkiewiczami, Wysockimi i inną dobrą szlachtą kre- sową (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 70, s. 6, i in.). W 1901 roku Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu potwierdzil rodowitošč Bazylego, Aleksandra, Pawla i Mikolaja Stasiewicz6w z Grodzienszęzyzny (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 5, s. 55).
STASIULEWICZ (Stasiulevičius) herbu Waga. Osiedleni byli na Wi- lenszczyžnie.
STASZEWICZ (Staševičius) herbu Rosteyko (�w polu czenvonym trąby dwie myšliwskie barkami ku sobie nachylone, grubszym kohcein, czyli wylotem glosu, na dol spuszczone, pošrodku miecz obosieczny na dol koncem spuszczo- ny; na helmie trzy piora strusie�), Wywodzili šią od Wojciecha Staszewicza, od roku 1666 vvlasciciela folwarku Mimojnie w powiecie witkomierskim, ktory zostawil po sobie synow: Jana i Mikolaja. Mikolaj mial syna Barrlomieja, ten zaš doczekai šią trzech dziedzicow: Antoniego, Joachimą, Kazimierza. W 1795 roku za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� heroldia wilenska uznala Adama, Floryana, Antoniego, Franciszka, J6zefa, Romana Staszewiczow (CPAHL, f. 391, z. ], nr 1690, s. 292).
STASZEWSKI (Stašauskas) herbu Starykoh. Niektorzy pieczątowali šią tež Ostoją. Posiadali majątki w wojewodztwach wilenskim i nowogrodzkim oraz na Žmudzi. Wywėd familii urodzonych Staszevvskich herbu Starykoh z 22 X 1817 roku stwierdzal, že �poprzednicy domu i imienia urodzonych Staszewskich od najdawniejszych czasow prerogatywą szlachecką i posiadantem ziemuych majętnošci byli zaszczyceni�. Pochodziti z parafii rudomihskiej pod Wilnem; spokrewnieni byli m.in. z Scypionami. W 1817 roku uznano Wincentego, Jana, Mateusza, Jcrzego, Stanistawa Staszewskich za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 23-24).
Jedna z przedstawicielek tego rodu zostala w 1999 roku wyniesiona na oha- rze przez Ojca Šwiątego Jana Pawla II jako mączennica za wiarą podczas II wojny swiatowej. Ostatni okres jej žycia opisano lak oto: �S. Maria Klemensą Staszewska (1890-1943). Podczas wojny przeložona klasztoru w Rokicinach Podhalariskich, organizatorka prewentorium dla dzieci. Zapisala w Dzienniku:
138

�Spodziewam się ponownej wizyty gestapo, a nawet czegoš dužo gorszego. Bardzo serdecznie dziš modlitam się, tącząc swoje przežycie trwogi z bóiem Jezusa. Oswiadczalam po wiele razy gotowosc na wolę Jego swiętą ~ chočby i žycie w męczamiach zakoriczyc�, Zmarla na tyfus 27 lipca 1943 r. w Oswię- cimiu, ze slowami modlitwy Magnificat na ustach.�
STASZKIEWICZ (Staškevičius) herbu Sas, Leliwa, Kroje ì in. Polska en~ cyklopedia szlachecka (t. XI, s. 158) informuje o Staszkiewiczach herbu Sas odm., od okolo 1600 znanych w powiatach trockim, rosienskim, owruckim i kìjowskim, na Žmudzi zaš od XV1JI wieku. Natomiast Staszkiewiczowie užywający herbu wlasnego od 1615 roku notowani byli w powiecie upickim.
Lista fani il ii szlachcica Macieja Staszkiewicza z roku 1797 zawierala infor- macje, že rodzina ta uzywala herbu Leliwa, a �Rafal Staszkiewicz, stolnik smo- lenski, po zabranym kraju zaszedl w województwo mscislawskie� w roku 1625, stamtąd zaį przenióst się do powiatu wiikomierskiego, gdzie jego potomkowie dzìeraawili folwark Gulbinki (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1690, s. 283).
We wszystkich wspomnianych przypadkach chodzi najprawdopodobniej o rózne odgalęzienia tej samej niezamoznej rodziny szlacheckiej, ktorą burze dziejo- we miotafy po obszemych pofaciach dawnej Rzeczypospolitej, tak iz musieli Staszkiewiczowie wciąž na nowo dowodzic swej rodowitosci, biorąc nìeraz zamiast za- pomnianego pierwotnego herbu, za który uznac wypada Sas, takze inne godta.
Wywód familii urodzonych Staszkìewiczów herbu Kroje z 18 XII 1819 roku stwierdzal: �Familia z Staszków Staszkìewiczów z gorą od dwóch wieków wywód probująca, dostojnošcią prawdziwego szlachectwa, jak oraz dziedziczeniem dóbr ziemskich ì swobodami wlasciwemi szlachcie polskìej zaszczyca się. Nie mniej herbem Kroje uprzywilejowane, mianowicie jedne domy w Xięstwie Žmudzkim, drugie w Litewskim od czasów teražniejszych exystują, z jednego rozdzielone protoplasty (...). Januszko z Staszków Staszkiewicz, wzięty do ni- nìejszego wywodu za protoplastę, dziedzjczyi niegdyš (od 1554 roku) dobra ziemskie w w-wie trockim, Wojsiaciszki zwane� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 126-128). Drzewo genealogiche Staszkìewiczów herbu Leliwa, zatwierdzone w heroldii minskiej w 1828 roku, opisuje dwanascie pokoleh rodu (Archiwum Narodowe Biatorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 149, s. 19).
STASZKOWSKI (Staškauskas) herbu Bogorya. Ich dziedziczne dobra ziemskie znajdowaiy się na Žmudzi.
STASZYNSKJ (Stašinskas) herbu Slepowron. Osìedlenì byli na Žmudzi.
STATKIEWICZ (Statkevičius) herbu Lodzia. Posiadali majątki na Wi- lenszczyžnie i Kowìehszczyinie (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 1752, s. 635-636).
STAWRYLLO (Stavrilas) herbu Leliwa. Polska mcyklopedia szlachecka (t. XI, s. 160) podaje: �Stawryllo herbu Leliwa, 1600; powiat hrcki�. Praedsta- wiciele tego rodu znani byli tež na Litwie. Spokrewnieni byli m,in. ze Zdanow- skimi i Dąbrowskimi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3029, s. 48). Brada Kazimierz
139

Jozef i Stefan Stawrytlowie w roku 1735 sprzedali Mateuszowi i Maryannie Erdmanom, podczaszym ziemi bielskiej, posiadlošė Bylinsk w powiecie wiiko- mierskim ,,ze wszystkiemi przykupami, z poddanemi do Bylinska ab antique naležącemi, teraz domami mieszkającemi i precz rozesziemi wieczystemi oboy- ga rodzaju {...}, z budowaniem dwomym i gumiennym, z žytem w polu zasia- nym, z gruntem roboczym y odlogiem ležącym, (ąkami pastwienemi, blotnemi; potokami, iąkami, lašami, gajami w dawnych obchodach, granicach, kopcach będącą, z wolnym rozesztych i oddalonych, gdzie by šią pokazali, odzyskiwa- niem jako swych dziedzicznych odbieraniem, jako chcąc, oraz wszystkiemi a wszystkiemi omni gene rali titulo universali attinencyami, conti nency ami, per- tinencyami y kompetencyami (...) za sumą tysiąc talardw bitych wiecznemi y nigdy nieodzownemi czasy�.
STEBNICKI (Stebnickas) herbu Przestrzat �Stebnicki, herbu Przestrzat, w wojewodztwie ruskiem, jedetiže z Ustrzyckiemi, piszą šią z Unichowa� (K. Nįesiecki, Herbarz polski, t. VIII, s. 513 oraz tegož autora Korona Polska, t. IV, s. 202). Hipotit Stupnicki w swym Herbarzu polskim i intionospisie (t. III, s. 89) podawal:, jednej dzielnicy z Ustrzyckimi�, o ktorych zanotowak �Ustrzycki herbu Przestrzal. Przodek domu tego Iwonia z Unichowa przybyl jeszcze w XV wieku z Węgier do Polski i przyjąt tą nazwę od Ustrzyk, swej posiadtošci. Teo- doryk, brat j ego, w wyprawie krola Olbrachta zginąt w lasach bukowihskich. Jądrzej Wincenty, proboszcz katedralny przemyski, wydal kilka dziel historycz- nych wierszem polskim. Hieronim, biskup�.
Antoni i Jerzy Stebniccy podpisali 20 III 1733 w Wiszni patriotyczny akt kon- federacji wojewodztwa ruskiego. Tož šamo uczynil Piotr Stebnicki 10 XII 1733. Jak wynika z materialow przechowywanych w Panstwowym Archiwum Obwodo- wym w Zytomierzu (f. 146, z. 1, nr 18, 39, 53, 157), Stebniccy herbu Przestrzal zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez Wolyhskie Zgromadzenie Depu- tatow Szlacheckich 14 stycznia 1829 roku, 16 marca 1878 roku, 15 grudnia 1900 roku oraz przez Departament Heroldii Senatu Rządzącego Cesarstwa Rosyjskiego 14 lutego 1843 roku, 30 kwietnia 1890 roku i 18 czerwca 1895 roku.
STEBIJTT (Stebutas) herbu ¿reniawa. Miejscem ich osiedlania byl powiat wilkomierski.
STECH (Stekas) herbu Rad wan. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilehsz- czyžnie.
STEFANKIEWICZ (Stefankevičius) herbu Lubicz. Ich siedziby rodowe znajdowaly šią w powiecie szawelskim na Žmudzi (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2157,2694). Znani byli tez na Wileriszczyznie.
STEFANOWICZ (Stefanovičius, Stepanavičius) herbu Pogonia, Syro- komla i in. Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 163) niezbyt šcišle infor- muje o Stefanowiczach herbu Syrokomla (1500, Stefanowo w powiecie wilen- skim) oraz Stefanowiczach Pleszczewskich herbu Pogonia, wywodzących się od
140

Rrzysztofa Stefanowicza, rycerza onnianskiego pocliodzenia, nobilitowanego pod Pskowern przez krola Stefana Batorego. Siefanowiczowie ei mieli zamiesz- kiwac w wojewodztwach krakowskim, minskim, wotyhskitn, kowienskim i wi- lenskim.
Dokladniejsze dane o tym rodzie zawierają natomiast ¿rödla archiwalne. Wnika z nich, ze Stefanowiczowie byli rodem licznym i naleželi do szlachty šredniej i drobnej (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1690, s, 333). Lista familii szlachcica urodzonego Benedykta Stefanowicza, žyjącego w powiecie wiikomierskim wzascianku Gugiszkach z 1797 roku stwierdzala: �Teodor Stefanowicz, roku 1586, mieszkając w wojewodztwie brzeskim, przeniosl šią do powiatu brastaw- skiego i osiadl na majątku dziedzicznym, gdzie miai synow dwöch: Marcina i Kazimierza. Z ktörych Kazimiera, nabywszy cząšč od brata rodzonego Marci- na, mial syna jednego Macieja. Ten, utraciwszy niejakoš dziedzictwo po ojcu spadie, na arendzie osiadi, mial syna jedynego Jakuba, Jakub zaš miat synow czterech: Kazimierza, Stanislawa, Andrzeja i Mikolaja�, Stanislaw posiadal fob wsrk Antolepcie w powiecie wiikomierskim, Mikolaj zaš, ktorego wnukiem byl wlasnie Benedykt Stefanowicz, dzierzawii od ksiąžąt Lubeckich folwark Gu- giszki.
W cytowanym dokumencie herb Stefanowiczöw - Pogonia - jest opisywany nastąpųjąco: �W polu žoltym ręka po ramią zbrojna, mieczem golym w prawą stronę, z obloku niby wschodząca; z korony takaž ręka wychodzi�. Herb ten po raz pienvszy nadany zostal w roku 1523 jednemu z Rodyjczyköw przez papieža Adriana XVI, męžnie walczącemu przeciwko Turkom; następnie uzywalo tego godla lub jego modyfikacji wielu wojowniköw we Francji, Wloszech, Niem- czech, Polsce, a takže w Rosji (chodzib w tym przypadku prawie bez wyjątku � szlachcicöw polskich, takich np. jak: Balakiriew, Benderski, Wadowski, Wolzynski, Honecki, Kaczalow, Mendelejew, Miasojedow, Markow, Pluskow, Sazonow, Solohub, Tuchaczewski, Tretjakow, Czesnokow, Jablonskį i in.),
Wywöd familii urodzonych Stefanowiczöw, zatwiedzony przez Deputację Wywodową Szlachecką Minską, oznajmial: �Roku 1808 miesiąca Januaryi 22 dnia. Przed narni, Jözefem Wolodkiewiczem, marszalkiem gubernskim gubemi minskiej, kawalerem Ordern Šwiętego Stanislawa, oraz deputatami z powiatow gubemi minskiej do odbierania i roztrząsania wywodöw szlachecktch obranemi, zložony zostal wywod familii urodzonych Stefanowiczow, przez urodzonego HÖarego Stefanowicza podpisany, po roztraąšnieniu ktorego, gdy z przyniesio- nych dowodöw rodowitosci szlacheckiej znajduje: iž familia wywod czyniąca (herbu Pogonia: w žoltym polu ręka po ramią zbrojna, miecz nadobyty, w prawo tarczy zaniesiony, z obloku niby wychodząca byč powinna, w helmie korony takož ręka wychodzi, ale w lewą stronę zaniesiona) prawem krajowym do užycia szlachcie dozwolonego, w odlegtych czasiech prerogatywami szlacheckich wol- nošci szczycąc šią, dostojenstw swej konduicie stosownych, niezapraeczony miata szafunek; skutkiem czego licznie się rozkrzewiając w Xięstwie Žtnudz- kirn, przez wplyw w obrady publiczne i rozmaitych majętnošci possydowanie utworzyla dawną swą bytnošc.
Od jakowej familii dopiero wywöd przedsiębiorący, w poprzedniku swoim jeszcze praewidującym pomyšlnošc szczęšliwego losu i od siedliska familii ze
141

Zmudzi w powiat braslawski, a teraz dzisnenski oddalonymi zostawszy, w onym wlasciwemi z prawa sziachcie cieszyli si? prcrogatywami. Na koniec postradawszy moznosc zyskania dowodow, dawnosi imienia swego wyswiecaj^cych, jako znani od cakgo obywatelstwa za rodowit^ szlacht? i w prowadzeniu zycia na stan szla- checki wlasciwego uwazani, powodem czyni^cego si? teraz wywodu uzyskali od dostojnych obywateli i urz?dnik6w w braslawskim dziedzictwo swe maj^cych swiadectwo autentyczne (...), ktore za dowod rodowitosci szlacheckiej kladqc, wy- wodz^cy si? dopiero Hilary Stefanowicz za protoplast? ojca swego, urodzonego Dominika Stefanqwicza, wskazawszy, pochodzenie od onego wspolnie z bratem Franciszkiem i siostr^ Ann^ Stefanowiczaitti dowodzil i takowe autentyczne swiadectwo pod rokiem 1796 Apryla 28 datowane (...) historya przepowiedzianej wyzej rzeczy usprawiedli wiajace oraz rodowitosci szlachetnej z przodkow pochodzenia dowodz^c, w liczbie dwunastu os6b podpisane skladal i produkowal (...).
Na fundamencie przeto takowego dowodu, rodowitosci szlacheckiej wywo- dz^cych si? Stefanowiczow probujqcego, my, marszatek guberni minskiej, i deputaci z powiatdw (...) urodzonego Hilarego i Franciszka, syndw Dominika, Stefanowiczow za rodowit^ szlacht? polsk^ uznawamy, onych do xi?gi szlachty guberni minskiej cz?sci pierwszej wnosimy, a w domiar prawa patent na imi? wywodz^cego si? urodzonego HiJarego Stefanowicza wydac determinuje- my*�(CPAHL, f. 391, z. 1, nr 658, s. 1-2, 45-46). Warto dodac, ze to drugie zro- dlo podaje takze nieco odmienny opis godia Pogonia uzywanego przez Stefanowiczow: �M^z zbrojny na �� w p?dzie, w prawo tarczy biezqcy, w prawej r?ce z kopitg jakby kogo przebic chcial, zaniesiony�.
Stefanowiczowie herbu Pogonia zamieszkiwali w wielu powiatach kreso- wych, od grodzienskiego, wilenskiego, oszmianskiego po wiikomierski, brasiawski i polocki, a spokrewnieni byli m.in. ze znakomitymi domami Zahorskich i Noskowskich, Stefanowiczowie uzywaj^cy od XVJI1 wieku godia Orzel osie- dleni byli natomiast w powiatach wilkomierkim i upickim i stanowili wedhtg wszelkiego prawdopodobienstwa jedno z �zagubionych� odgal?zien tych, ktorzy piecz?towali si? herbem Pogonia (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1690, s. 314). Jak podawal Spis ziemian minskiej guberni, rod ten w XIX wieku posiadal na Minszczyznie majqtki Ciawlowo, Zaslawl i Zajameczno.
STEJGWILL (Steigvilas) herbu Dol?ga i Radwan. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyznie.
STEJGWILLO (Steigvila) herbu Chonjgiew. Znani byli od wiekow w po- wiatach grodzienskim i upickim (Tyrkszlany). Spokrewnili si? z Sobanskimi, Po- szokinskimi, Giedgowdami. 11 grudnia 1837 roku zostali potwierdzeni jako rodo- wita szlachta przez heroidi? wilensk^. (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 68-70).
STEJMOWSKI (Steimauskas) herbu Suchekomnaty. Miejscem ich osie- dlenia byl powiat oszmianski.
STEMPEL vel SZTEMPEL (Stempelys) herbu Sztempel. Znani byli od wiekow na Litwie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
142

STEMPKOWSKI (Stempkauskas) herbu Junosza i Suchekomnaty. Osie- dieni byli w powiataeh kobrynskim, oszmtanskirn i wilenskim, gdzie posiadali folwarki Molupie i Zwîniany (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 35).
STERNBERG vel SZTERNBERG (Šternbergas) herbu Sternberg. Naj- starszy zapis sądowy dotyczący tego rodu pochodzi z 1424 roku (A. Z. Helcel, Zapiski krakowskiet. II, nr 1971). Polska encyklopedia szlachecka {t. XI, s, 167) podaje, že Stembergowie uzywali herbu wtasnego, a zamieszkali w woje- wôdztwie krakowskim i Prusach. �Rodzina pochodzenia czeskiego, otrzymala w XVI wjeku tytul hrabiowski Swiçtego Paristwa Rzymskiego. Z niej jedna gatąž osiedlona w Prusach Zachodnich, užywająca przydomku Kuchmeister, otrzymala w 1840 roku tytul hrabiowski pruski, przeniesiony po jej wygasniçciu w roku I860 na Henryka von Wulfen, rotmîstrza wojsk pruskich, oženionego z ostatnią dziedziczką tego domu�.
Herb wlasny rodu Stembergow (zlotą o&mioramienna gwiazda na blękitnym tie) by! znany od XV wieku i przyshigiwat takže innym rodzinom litewskim i pol- skim. S. Gorzyhski i J. Kochanowski pisali o nim w ksiąžce Herby szlachtypolskiej: �Herb Sternberg (Sztembark). W polu blękitnym gwiazda osmioramienna zlotą. W klejnocie nad hehnem w koranie pawi ogon. Znamy następujące sredniowieczne pieczçcie z tym herbem: 1434 Montydawd, bojar litewskj; 1437 Piotr z Lubszy, kanclerz ks. Bernarda Opolskiego; 1452 Mikoiaj Dąbski, sądzia ziemski siewierski; 1491 Olbiycht z Stemberka i z Eukowa (M. Haisig, Sfragistyka szlachecka..., s. 51; F. Piekosinski, Heraldyka polska..., s. 146). Herb ten znamy takže z Klejnotow Diu- goszowych i Kroniki Soboru >v Konstancji. Uzywaly go następujące rody: Dębscy, Golahscy, Gôrscy, Koliątajowie, Pomorscy, Temberscy, Witkowscy, Wolscy, a takže panowie Schev(w)e i Sternberg (baronowie szwedzcy).
STETKIEWÏCZ (Stetkevičius) herbu Kosciesza. Posiadali majątki na ziemi Iwowskiej Î na Žmudzi.
STĘŽYCKI (Stenžickis) herbu Rola. Andrzej Z. Stęžycki tak oto opisat ich dzieje: �Stary polski rod szlachecki, ktôrego korzenie sięgają w glębokie srednio- wiecze. Pierwsze wzmianki o rodowcach, tj. tych, ktôrzy w okresie przednazwi- skowym wywodzili się z rodu zainykającego siç w obrçbie jednego znaku (herbu), pochodzą z 1151 roku i dotyczą Dobrogosta (Rolicza), hetmana koronnego za cza- sôw krôla Kazimierza I, ktôrego syn Stefan byl biskupem poznatiskim.
Gniazdem rodowym Stęžyckich jest Stęžyca nad Wislą, niegdys miasto krôlewskie i stolica ziemi, položona w woj. lubelskim. Z niej to wywodzi šią Zygmunt Stęžycki, syn Jana, žyjący w latach 1497-1582, doktor praw, kanonik krakowski i proboszcz sądecki, dziewiçciokrotny rektor Uniwersytetu Jagielloh- skiego, pochowany w Katedrze Wawelskiej. Na jego nagrobku widniej napis: Nemini nutes ritus, omnibus grotus. Byl on pierwszy, ktôry užyl nazwiska Stę- žycki w obecnej jego formie. Osobistošč dužego, jak na owe czasy, formatu.
Następne wzmianki o przedstawicielach tego rodu pochodzą z roku 1550 i informųją o Stęžyckich w... Stęžycy. Z roku 1559 pochodzi informacja o Stani- slawie Stąžyckim, wlaàeicielu wsi Frydrychowice w Ksiçstwie Zatorskim koto
L43

Ošwięcimia. Jakub Stęžycki byl wlascicielem Gorzewa w Wielkopolsce w 1590, a Piotr Stęžycki - Lubsina i Woli Rarhszewskiej [Lubziny i Woli Ranizowskiej (?)] w 1624 roku. Stanislaw Stęžycki byl poslem na sejm z wojewodztwa san- domierskiego w 1646 roku, a dokumenty lęczyckie i sieradzkie wspominają Stęžyckich w roku 1648 i 1674. Zofię Stęžycką ujawnily dokumenty ziemskie noworadomskie w 1699 roku. Dokumenty zaš ziemi nurskiej potwierdzily obec- nošč tam Stęžyckich w roku 1697.
Stęžyccy zasiedlali woj. lubelskie, krakowskie, poznanskie, tomžynskie, ię- czyckie, ziemię nurską i braciawską. Wywodzili się z dmbnego ryccrstwa i nigdy nie stanowili licznego klanu. Byli drabną szlachtą bez większego znaczenia, jakiej wowczas bylo wide. Mimo to wydali wielu znakomitych ludzi, m.in. Andrzeja Stęžyckiego, elektora krola Michala Korybuta Wisniowieckiego z ziemi lomžyri- skiej w 1669 roku; Jędrzeja Stęžyckiego, elektora krola Jana III Sobieskiego w 1674 roku; Ludwika Stęžyckiego, elektora krola Augusta II Saša w 1697 roku z wojewodztwa braclawskiego; Jakuba Stęžyckiego, chorąžego Gwardii Konnej Koronnej, czlonka Departamentu Koni i Zaprzęgow (transportu), oficera Košciuszki, ktoremu za zashigi dla armii i kraju potwierdzono sziachectwo w 1790 roku; Ignacego Stęžyckiego, proboszcza parafii lmielno kolo Jędrzejowa w latach 1787-1804, przyja- ciela Rocha Kosssakowskiego herbu Dotęga, podskarbiego wielkiego koronnego. Šwięceaia kaplahskie uzyskal w 1787 roku w Katedrze Wawelskiej, co bylo wiel- kim i niezwykle waznym wyroznieniem.
Najstarszą zachowaną pieczęcią rodową z wizerunkiem herbu jest pieczęč Nasięgniewa ze Šwiątkowic, sędziego brzeskiego, pochodząca z 1330 roku.
Wspoiczesnie Stęžyccy tworzą cztery linie: wielkopolską - osiadtą w okoli- cach Poznania, Košciana i Leszna, grojecką - z siedzibami w Grojcu, Piasecznie i okolicach oraz w Warszawie, sobienio-jeziorską - zasiedlającą Warszawę, okolice Gory Kalwarit i Konstancina-Jeziomy, i lubelską - zamieszkųjącą w Lublinie i okolicach Lubartowa. Oczywiscie, mieszkają rowniež w pozosta- lych regionach Polski, ale wywodzą się z owych wyzej przedstawionych linii.
W większošci przypadkow przedstawiciele tego rodu nie posiadali wielkich majątkow, a i te posiadiošci, ktore dzieržyli, po latach podziatow spowodowaly pauperyzację i uboženie rodziny, bowiem juž w wieku XVIII, zwtaszcza w jego schylkowym okresie, Stęžyccy zaczęli mi grow ač do miast, podejmowali pracę w rzemiošle i rolnictwie.
Przedstawiciele linii wielkopolskiej, sobienio-jeziorskiej i lubelskiej osiedti na roli. OczywiScie, wielu spošrod nich rožnycb imalo się profesji, w swym trzonie jednak zwįązani byli z ziemią.
W Grojeckiem od początku XIX wieku byli rzemieslnikami monopolizują- cymi lokalne mlynarstwo, masarstwo i kowalstwo, pelnili wiele odpowiedzial- nych funkcji w organizacjach cechowych i zwani byli �obywatelami miasta Grbjca�. Przybyli w Grojeckie w roku 1815 spod Jędrzejowa i wszyscy grojeccy Stęžyccy są potomkami Piotrą i Marianny z Ziętarskich, wspolwlascicieli wsi Mierzwin pod Jędrzejowem w koncu XVIII wieku,
Obecnie w Polsce žyje 460 przedstawicieli tego rodu. W Grojcu 25 osob wywodzi się z tej rodziny bezposrednio, a 16 nazwisko to nosį, Stęžyccy skoli- gaceni są w Grojeckiem m.in. z rodzinami Soleckich, Czerwinskich, Redlow-
144

skich, Boguckich, Rejerdvv, Sochaczewskich, Bitnerow, Samborskich, Winkow, Dzięgielewskich, Janiszewskich, Przybylskich, Pikiewiczow, Winklerow i in.� {Miesięczriik Rycki, nr 8/56, 1999).
STIBOROWICZ (Stibaravičius) herbu wlasnego. Ich siedziby rodowe znajdowaly się przede wszystkim na Kresach Pohiocno-Wschodnich. W zaborze pruskim pisano Ich von der Katze.
STOGNIEW (Stognevas) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat lidzki (CPAHL, f. 391, z, 8, nr 2443).
STOLYHVVO (Staligvas). Zamicszkiwa)i w powiatach dzisnenskim, po- iockim, lepelskim, oszmianskim i borysowskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 842, s. 106; f. 391, z. 7, nr 4117). Ich szlachecka rodowitošč potwierdzona zostala przez heroldię polocką 22 marca 1773 roku, witebską- 11 grudnia 1793 roku. W latach 1862-1863 kwestię tę rozpatrywala rowniež Wilehska Deputacja Wy- wodowa (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2777).
STORONOWICZ (Storonovičius) herbu Nowina. Ich rodowe siedziby znajdowaly się na Žmudzi.
STOROŽENKO (Staraženka) herbu Szdiga. W žrodlach archiwalnych wspotninant są od XVH wieku.
STORYMOWICZ (StarimaviČius) herbu Lubicz. Od wiekow zamieszki- wali w Wilnie i powiecie wilenskini. Spokrewnieni byli z Rusieckimi, Ciechan- skimi, Sadowskimi. Ich szlachecką rodowitošc wielokrotnie potwierdza!a herol- dia vvdeiiska, Wpisywani byli do częšci pienvszej ksiąg genealogtcznych guber- ni litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 15-16).
STORYNOWICZ (Starinavįčius) herbu Prawdzic. Dziedziczne majątki mieli w povviecie wilenskim.
STOCKI (Stockis) herbu Brochwicz odm., JasieAczyk, Rawa. W archiwaliach zachowata się informacja, že Jozef Stocki byl koniuszym smolenskim w 1649 roku.
STOLP vėl STOLYP (Stolipas). Ignacy Stotyp w 1764 roku podpisal akt war$zawskiej konfederacji generalnej (PL, t. VII, s. 69). Od osiedlonych na zie- miach Wielkiego Księstvva Litewskiego Stolyp6w wywodzili się rosyjscy Stoly- pinowie.
STRADOMSKI (Stradomskis) herbu Radwan. Znani byli od wiekow na Litwie i Bialej Rusi (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1047)
STRAKA herbu Tępa Podkowa, Ci wywodzili się z ztemi przemyskiej, gdzie znani byli juž okolo 1500 roku. Strakowie herbu Polkozic pochodzili na-
145

tomiast z miejscowoâci Strakowo na Podlasiu w powiecie nurskim. Notowano ich tam okolo roku 1550 (por. W. Semkowjcz, Wywody szlachectwa, nr 334), Petrus Straka, nobilis, lawnik s^du Iwowskiego, figuruje w zapisach do ksi^g tegoz Sctdu z roku 1500.
STRANSKI (Stranskas) herbu Drya. Miejscem icli osiedlenia byl powiat wilenski.
STRASZEWICZ (Strasevitius) herbu Odrow^z. Dziedziczyli dobra ziem- skie na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, 1690).
STRASZK1EWICZ (StraSkeviiius) herbu Topor. Rodowe siedziby Straszkiewiczôw znajdowaty siç w powiecie oszmianskim.
STRAWINSKI (Stravinskas) herbu Sulima, Doliwa, Poraj, Szeliga, Hipo- centaurus i Przyjaciel. Wojcicch Wijuk Kojalowicz w Herbarzu sziachty litew- skiej podawal: �Strawinscy w wojewôdztwie trockim i na Siewierzu. Marcin Strawinski, kasztelan wjtebski, pulkownik krôla jegomosci, wspomina go kon- stytucja 1593. Syn jego Hieronim Maksymilian Strawinski, starosta rohaczew- ski. Balcer Strawinski, brat Marcina, wojewoda minski, starosta mozyrski, ci- wun twerski. Erazmus Strawinski, podkomorzy nowogrodzki siewierski, puL kownik Jego Krôlewskiej MoSci, osm lat byl w wiçzieniu moskiewskim. Brat jego rodzony Krzysztof, sçdzia ziemski trocki 1609. Synowie jego: Kazimierz, Karol, Zbigniew, Maksymilian, Aleksander, Trojan, Krzysztof.�
Mimo pieczçtowania siç roznymi herbami stanowili Strawinscy jeden wiel- ki, mocno rozgalçziony rôd, chociaz Kasper Niesiecki w VIII tomie Herbaria polskiego (s. 534-535) stwierdzil, ze istnialy trzy rôzne rodziny Strawihskich. Jedna z nich, herbu Hypocentaurus (Stanislaw, Dawid, Gabryel), mieszkala w Ksiçstwie Zmudzkim. Inna, herbu Przyjaciel, pochodzila z rodu Skirmuntôw. 1 trzecia - herbu Sulima, spoirôd ktôrej w XVI wteku wymienial rodzonych bra- ci: Balcera, Erazma, Krzysztofa i Marcina oraz ich brata stryjecznego - Adama.
Marcin byl kaszteianem mihskim (w roku 1591) i w nagrodç za to, ze finan- sowal wyprawç Stefana Batorego na Moskwq, otrzymal namtestnictwo mohy- lewskie. Marcin Strawinski mial syna Hieronima Maksymiliana, ktôry zostal starosta rohaczewskim. Balcer, brat Marcina, byl ciwunem trockim, poslem na sejm 1598 r. i starosta mozyrskim. Przeciwko Turkom walczyl juz jako wojewoda minski. Erazm, trzeci z braci, byl pulkownikiem wojsk polskich. Po spçdze- niu osmiu lat w niewoli moskiewskiej wrôcil do ojczyzny i zostal podkomorzym nowogrodzkim. Ostatni z braci, Krzysztof, petnil funkcjç trockiego sçdziego ziemskiego i poborcy podatkôw. Ten �mitz wojenny� znalazl rowniez czas na intensywne zycie rodzinne - byl ojcem az siedmiu synow: Kazimierza, Karola, Zbigniewa, Maksymiliana, Àleksandra, Trojana i Krzysztofa. Rowniez ci synowie walczyli dzielnie w obronie Rzeczypospolitej i petnili odpowiedzialne fiink- cje w administracji pahstwowej. Karoi np, zgtn^l w 1648 r. w walce z Kozakami jako pulkownîk wojsk polskich. Wspomniany juz Adam Strawinski takze mial dwôch synôw: Bazylego i Bartlomieja.
146

Akla archiwalne z XVII i XVIII wieku często wymieniają nazwisko Strawinskich. Najbardziej znani spošrod odnotowanych w žrodtach to: Maksymilian
- chorąžy starodubowski; Floryan - skarbnik starodubowski; Franciszek - woj- ski starodubowski, pihski sędzia grodzkl; Ignacy - podkomorzy litewski; Antoni
- trocki pisarz grodzki; Bruno - starosta stonimski; Tadeusz - starodubowski sędzia ziemski.
E. A. Kuropatnicki takže wymienial w swym dziele (t. 11, s. 103) wielu slawnych onegdaj Strawinskich. Teodor Žychlinski wspomnial o trzech Strawin- skich: Marcinie, litewskim marszalku wielkim w XVI wieku; Balcerze, wojewo- dzie minskim w XVII wieku; Ignacym, koniuszym litewskim w XV1I1 wieku {Zlotą księga szlachty polskiej, t. XXII, S. 152).
O Doliwach Strawinskich wzmiankowai ksiądz Stanisiaw Kozierowski w swyin znanym studium historycznym. Pochodząc z pogranicza Wielkopolski i Šląska, Doliwowie rozprzestrzenili się w wiekach požniejszych takže na Rus Czenvoną, Brandenburgię, Pomorze. Ks. Stantslaw Kozierowski zanotowai onich: �Procz Litwina Naczkuna, przyjętego r. 1413 w Horodle do Doliwow, wymieniają požniejsi heraldycy na Litwie Andruszewiczow, Mleczkow, Stan- czykiewiczow, Syruciow, Wielbutdw itd. Strawinscy Doliwowie, z nich Balcer Strawinski, starosta mozyrski r, 1607, wzięli nazwisko od Strawiennik w powie- cie trockim� (Studia nad pierwomem rozsiedhniem rycerstwa wielkopolskiego. Rod Doliwow, Poznan 1923, t. VII, s. 52).
Jan Bohdanowiez Dworzecki w rękopišmiennym Herbarzu szlachty litew- skiej obszemie informowal: �Strawinski herbu Sulima [o herbie tym E. A. Kuropatnicki podawai, iž byt przyniesiony z Nicmiec do Polski], Krzysztofa, sędzie- go ziemskiego trockiego szesc synow; Kazimierz, koniuszy trocki; Karol, podkomorzy starodubowski; Maxymilian, stolnik starodubowski, starosta rohaczewski; Zbigniew, sędzia ziemski starodubowski; Trojan, sędzia grodzki oszmianski i Krzysztof czasznik oszmianski. Z nich Zbigniewa syn Dominik i Franciszek, wojski starodubowski, starosta sądowy mozyrski, i Jan, syn Franciszka, woj- skiego starodubowskiego; dobra jego byiy w powiecie starodubowskim Cimo- rowicze, Rupsk i inne miasteczka i wsi po ojcu Zbigniewie�.
J. Bohdanowicz-Dworzecki zanotowai tež kilka interesų ących szczegoiow dotyczących dziejow tego rodu, jak np., že Krzysztof Kazimierz Strawinski w 1655 r. wzięty zostal do niewoli w fortecy witebskiej, zginąi w Moskwie, že w roku 1699 Strawinscy najechali zbrojnie Dostojew panow Dostojewskich i byli za to sądzeni w Wilnie. Procz Strawinskich Sulimczykow znat ten autor takže Strawinskich herbu Przyjaciel oraz Strawinskich herbu Poraj (CPAHL, f. 397, z. 9. nr 2782, s. 191-192).
Nazwiska tych wszystkich rodzin, nawiązujące do znanej od wiekow nazwy rzeki Strawy oraz miejscowosci Strawieniki (Strawniki, Strawienniki, Strawie- niki), wielokrotriie są wspominane jeszcze w przywilejach wielkiego księcia Kazimierai Jagicllonczyka okolo roku 1450 (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t, XV, s. 117-120 i in.). Inna nazwa tej miejscowosci - Raypole (przez pewien okres byla to majęlnošė panow Ogihskich).
W 1346 r. na nzece Strawie miala miejsce krwawa bitwa miqdzy Niemcami z jednej a Litwą i Rusią z drugiej strony. Wygrali Niemcy, a ich przeciwnicy mieli
147

stracié - wedlug rožnych zrôdel - od 22 do 40 tysięcy zabitych. Gdy w roku 1348 wielki mistrz krzyžacki Dusmer ponownîe zaatakowal Litwę, kniaž lądož- ski, orechowiecki i korelski, Narymont, pospieszyi z pomocą bratu swemu 01- gierdowi i utonąl w rzece Strawie podczas bitwy zwanej bitwą strawinską, w ktorej Litwini rozbici zostali przez rycerzy zakonnych.
Rzeka Strawa w powîecie trockim î ležące kolo niej Jezioro Šwiqte byly wtasnošcią panôw Strawinskich juž w wieku XVI. lch najbližszytni sąstadami byly wôwczas rodziny Nowickich, Bakôw, Putowskich, Zareckich. Dokumenty z lat 1538-1605 (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopis6w, F. 264- 870) wykazują, že Strawinscy byli juž wôwczas rodziną liczną, spokrewnioną m,in. z Rajeckimi, Bakami, Chrzezonowiczami, Wolskimi i innymi dobrymi rodzinami szlacbeckimi Nieco požniej spowinowacili się takže z sąsiadami: Bohdanowiczami, Holubickimt, Naruszewiczami, Wirpszami. W XVI stuleciu cïwun trocki Strawinski m i ai za žonę przedstawicielkç ksiąžįcego rodu Sapie- hôw (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopîsôw, F. 21-1274),
W XVI i XVII w. Strawinscy licznie zamieszkiwali na Witebszczyznie, Piiisz- czyžnie, Wilenszczyznie, Minszczyžme, Smoletiszczyžnie, w okolicach Brzešcia, Sionimia, Kowna, Upity, Mielnika, Spokrewnieni byli z Kurzenieckimi, Wolod- kowiczami, Szyrmami, Mikulskimi, Owsianymi, Kazanowskimi, Siemienskimi, Radowickimî, ksiąžętami Czetwertynskimi, Andrzejkowiczami, Sapiehamî, Par- fianowiczami, ksiąžętami Dručkimî-Horskimi, Bratkowskimi, Terleckimî, Brze- skimi, Brokenhelmami, Krygierami, Lappami, Chlewiiiskimi, Ciechanowiczami, Szwykowskimi.
Wywôûffamilii urodzonyck Strawinskich herbu Sulima, sporządzony w Minsku 15 czerwca 1835 roku, stwierdzal, iž �fatnilia ta (...) od niepamiçtnych czasôw w Krolestwie Polskim i Wtelkim Xiçstwie Litewskim prerogatywami szlaeheckimi zaszczycotią będąc, dobra ziemskie po rôznych wojewôdztwach i powiatach, tak z nadan na ironie polskim od panujących monarchôw, jako tež z wlasnego nabycia, posiadala oraz rôzne w kraju woyskowe rangi i wysokie urzęda cywilne pehiita. Z rzędu ktôrey częšč znaczna pôzniej w powiat starodubowski przeniôslszy się, tamže na dobrach lennych za zaslugi dîa monarchôw i Rzeczypospolitey Polskiey podjęte nadanych zamieszkala, gdzie swobôd wszelkich stanu szlacheckiego uiy- wając, i po czas teražnieyszy przy jednostaynym posiadaniu nienichomym dôbr oraz pelnieniu urzçdôw [pozostaje].
Antoni Strawinski, starosta mokrodąbrowski, byl niekwestyonowanym polskim szlaçhcicem i dziedzicem Pulkotycz ze wsią Holczycami w powiecie bra- slawskim i na pokolenie drugie splodziJ syna Ludwika, w pôznieyszym czasie skarbnika podlaskiego roku 1785. Ludwik splodzil syna Stanislawa, ktôry po wyzbyciu dôbr spadkowych przeniôsl się na mieszkame w powiat nowogrodzki, gdzie ozeniwszy się z urodzoną Magdaleną z domu Szczerbianką, splodzil sy- nôw trzech: Karola, Macieja Piotrą, Stanislawa Hipolita, a czwartego syna, po- dobniež dwuimiennego Tymoteusza vėl Tomasza Kazimierza, z drugiego mat- zenstwa Praxedy z domu Miesciuchowskiey�.
W 1835 Deputacja Wywodowa Szlachecka w Minsku uznala Karola, Macieja Piotrą, Stanislawa Hipolita i Tymoteusza vėl Tomasza Kazimierza Strawinskich za �rodowitych i starožytnych szlacht polskich�, wpisując ich do klasy
148

pierwszej ksiąg genealogicznych gubemi mînskiej (Archiwum Narodowe Biaio- rusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3139, s, 1-84).
Wywôdfamilii urodzonyck Strawinskich herbu SuHma, zatwierdzony przez heroldię pahstwową w Wilnie 27 wrzeinia 1835 roku, a spisany 24 grudnia 1819 roku, oznajmial: �Przed narni, Mikolajem Abramowiczem, zastępującym miejsce gubemskiego, powiatowym wilehskim marszalkiem, dworu Jego Cesarskiej Mošci kamerjunkrem i kawalerem, prezydującym, oraz deputatam! ze wszyst- kich powiatôw gubemi litewsko-wilenskiej do przyjmowania i roztrząsania wy- wodôw szlacheckich obranymi, zložony zostal Wywôd familii urodzonych Stra- wirtskich (herbu Sulima), przez ktory gdy dowiedzionym zostalo, že ta familia dawna i starožytna nie tylko speiniala urzçda w kraju cywilne, ale nadto i shižbą wojenną zajmowaia siç; a jako szlachta posiadala dobra ziemskie w Xiçstwie Litewskim w rôznych powiatach, mianowicie w starodubowskim, stonimskim, pinskim, oszmianskim, trockim i w Xiqstwie Žmudzkim. W powiecie trockini dobra przez tę familię posiadane po dziš dzien od ich imienia mają nazwanie Strawieniki,
Ta familia w kraju polskim byla dobrze znana za czasow, kiedy Niesiecki uktadal Herbarz szlachry polskiej, jak o tem sam zaswjadcza Niesiecki w tomie czwartym dzieia swojego na karcie dwusetnej szesnastej, že Strawjnscy Sulim- czykowie ci kwitnçli: Marcin, Balcer, Erazm i Krzysztof, bracia rodzeni, i Adam, brat stryjeczny. Z tych Marcin by! kasztelanem minskim i z sejmu 1591 r. zapisany zostat deputatėm na Trybunal Fiskalny Litewski. Ten to Marcin Strawinski požy- czyt pieniądze krôlowi Stefanowi na wojnę moskiewską, za co mu w procencie dane bylo w dzierženie miasto Mohilew, co pokazuje konstytucja 1595 roku - na karcie 678, ktbra mu tą sumę ze skarbu wyliczyc kazala. A syn z niego rodzący się Hieronim Maxymilian byt starostą rohaczewskim.
Balcer, brat rodzony Marcina, byl najprzôd ciwunem trockim, potem, 1598 roku, byl po šiem na sejm. 1607 roku deputatėm na Trybunal Fiskalny Litewski. 1620 - starostą mozyrskim i poslem na sejm, kompanem między innymi przyda- nym na wojnę turecką przecjw Osmanowi. 1631 roku wojewodą minskim i deputatėm minskim na sądy fiskalne. Erazm, trzeci brat, byl pulkownikiem na wojnie z Moskwą - wziçty w nîewolç, lat osiem w niej znajdûwa) šią, z ktorej powrôciwszy, zostal podkomorzym nowogrodzkim siewierskim,
Czwarty brat Krzysztof byl sędzią ziemskim trockim. Ten to Krzysztof mial synow siedmiu: Kazimierza, Karola, Zbigniewa, Maxymiliana, Aleksandra, Trojaną t Krzysztofa; z ktôrych Kazimierz byi koniuszym trockim, Karol - podkomorzym starodubowskim i pulkownikiem ludu powiatowego przeciwko Ko- zakom, od ktôrych na wycieczce roku 1648 zostal zabity. Zbigniew byl sędzią ziemskim starodubowskim, z ktôrego się urodzil syn Adiyan. Maxymilian byl stolnikiem starodubowskim, Trojan sędzią grodzkîm oszmianskim, Krzysztof na konicc byl czesnikiem oszmianskim.
Adam Strawinski, brat stryjeczny Balcera, wojewody minskiego, mial dwôch synôw: Bartîomieja i Bazylego. Nadto jeszcze Mikolaj Strawinski byt podstolim kowietiskim, ktôiy roku 1632 podpisai pacta conventa krôîa Wiady- slawa IV. Florian - skarbnikiem starodubowskim, Franciszek wojskim starodubowskim i sędzią grodzkim pihskim oraz poslem na elekcję 1697 roku.
149

A to wszystko przekonywa, ze Strawinscy jako szlachta i urzqdami w kraju zajmowali siq, i wojskowq. shizba poshigq krajowi wypetniali, rózne dobra ziem- skie w wielu powiatach posiadaj^c, Z tych w trockim powiecie Jakub Erazm Strawinski, pulkownik, miai majqtnosc Zydyszki sobie nadana i splodzil synów dwóch: Krzysztofa, któremu dal majqtnoéc Jurewicze, a który prawem wieczy- sto-przedaznym w roku 1692 datowanym, a 1623 Octobra 5 dnia pizyznanym, Niekraszewiczowi wyprzedal, i drugìego syna Pawia.
Z tych Pawel miai synów czterech: Jan a, Daniela, Adama i Wojciecha, jak
0 tem poswiadczyl list dzielczy od komisarza Samuela Bolkowskiego na zamia- nq gruntów Jurewicze Strawinnik w roku 1666 Adamowi i Wojciechowi Pawlo- wiczom Strawinskim, braciom rodzonym, wydany; z któiych to Daniel Strawinski byl rotmistrzem husarii i ze swoich ludzi prowadz^c na wojnq moskiewsk^ otrzymal za króia Jana Kazimierza w roku 1667 przywilejem wynagrodzenie w dobrach od trockiego starostwa wydzielonych.
Krzysztof zaà w gónze wyrazony miai syna Adama, jak poswiadczyl dekret ziemskì trocki w roku 1641 Junt 4 dnia ferowany. Nastqpnie ze wzmienionych czterech synów Pawia Daniel miai syna Stanislawa, a Wojciech synów dwóch: Macieja i Jana, Stwierdzil tq pewnosc najprzód dokument wieczy sto-zarqczny od Daniela ojcu Stanislawa syna Strawinskich na czwart^. czqsc Bohdancach alias Strawìennik w roku 1679 Novembra 8 dnia Monczunskiemu wydany. Po wtóre, testament Zofii Wojciechowej Strawinskiej, rozporz^dzaj^cy Macieja
1 Jana Strawinskich, w roku 1696 Novembra 7 dnia w Bohdancach czyniony.
Z tych Jan Wojciechowicz Strawinski splodzil syna Franciszka, jak o tem poswiadczyl testament jego w roku 1729 Novembra 1 dnia sporz^dzony. Franci- szek zas splodzil synów trzech: Tadeusza, Józefa i Antoniego, jak stwierdzilo tq pewnosc prawo od rzeczonego Franciszka Tadeuszowi, synowi, w roku 1757 na oswobodzenie majqtnoàci Bohdance z dhigów ojcowskich (...).
Z których to Franciszka synów Tadeusz miai synów dwóch: Jakuba i Toma- sza, Józef miai synów trzech: Franciszka, Wincentego i Marsina, o czem po- swiadczyla kwietacja od Bogumily Józefowej Strawinskiej tymze Franciszkowi, Wincentemu i Marcinowi Strawinskim, pasìerbom, w roku 1797 Aprila 23 dnia wydana (...).
A trzeci syn Franciszka, Antoni, miai synów trzech: Kazimierza, Erazma i Damazego, jako wszystko na dekrecie w Deputacyej niniejszej w roku 1798 gnidnia 31 dnia zostalo dowiedzionym, a z których to wywiedzionych pozostali tylko dzis w zyciu Kazimierz, syn Antoniego, marszaika powiatu trockiego, który splodzil syna Wìadystawa; Tomasz, syn Tadeusza, oraz z Franciszka, syna Józefa, syn Antoni, po dekrecie wywodowym narodzony, inni zas wszyscy bez- potomnie poumierali. Co do potomstwa Adama Krzysztofowicza, tenze splodzil syna Leona, a Leon syna Walerìana; Walerian zas synów dwóch Tomasza i Stanislawa. Nastqpne dowody przekonaly:
Primo - 1819 r. Novembra 19 swiadectwo szlachty i obywateli powiatu trockiego, sqsiadów majqtnosci Korsak, którzy pamiqtaja, ze Leon Strawinski byl dziedzicem rzeczonej majqtnosci Korsak w powiecie trockim w parafi) Zo- sielskiej polozonej, i ze onq. wyprzedal hrabiemu Pociejowi, tudziez, ze splodzil syna Walerìana, który nie miai dziedzicznego majq.tku, a Poporcie urzqdownie
150

trzymal, i že Walerian splodzii dwoch synow: Tomasza i Stanislawa, z ktorych Tomasz nabyl majętnošč w powiecie kowienskim Hermanowicze zwaną.
Secundo - 1816 r. Februari 24 swiadectwo marszalka p-tu kowjenskiego JW pana Jozefą Zabielly, ze majętnosč Hermanowicze aktualnie byla w dziedzictwie Strawinskich, i ze Tomasz Strawinski byl ojcem Jozefą Strawinskiego, ktory tą mąjętnošė odprzedal.
Tenio - 1839 Novembra 25 dnia swiadectwo proboszcza žosielskiego, že Jozef i Andrzej sąsynami Tomasza, i že Leon Strawinski jest ich pradziadem.
Quarto - 1789 metryka chrzestna Jozefą i 1791 metryka chrzestna Andrzeja, že są synami Tomasza Strawinskiego, i na koniec 1818 swiadectwo marszalka Strawinskiego Adamowi i Edwardowj Strawinskim wydane, že czasu sprawo- wania opieki nad niemi, przerzucając papiery, widzial dokument kwitacyjny swojego dziada Franciszka, dany ich pradziadowi Jozefowi Strawinskiemn jesz- cze w roku 1742 z sukcesyi po Erazmie Strawinskim, pulkowniku, jakowa spa- dla i na Waleriaua z ojca Leona (...) w tym dokumencie poswiadczono, že šią zrzekl wyrazonemu Franciszkowi, a jaki dokument w Archiwum Strawinskich, jakie lokowane byto w mąjętnošci Minelganach w powiecie trockim przy go- scincu z Kowna do Wilna idącym položonym, czasu najšcia wojsk ffancuskich w roku 1812 zaginąl. Juž to, že wojskowi rozrzucili cale archiwum, juž na koniec, že caiejundum spalilo šią, jak to poswiadczyly dwa manifesta w aktach ziemskich powiatu trockiego (...).
Co do potomstwa Krzysztofa, brata rodzonego Marcina kasztelana, Balcera wojewody i Erazma pulkownika Strawinskich, ktory byl sędzią ziemskim trockim i regimentarzem, oraz miat siedmiu synow: Kazimierza, Karola, Zbigniewa, Maxymiliana, Alexandra, Trojan a i Krzysztofa, jak się wyrazilo wyzej, z tych Zbigniew mial synow trzech: Dominika, Franciszka i Jana, z ktorych Franciszek byt wojskim starodubowskim, starostą sądowym mozyrskim i splodzii synow trzech: Michala, Florianą i Ludwika, o czem przekonal testament 1721 roku przez Franciszka czyniony, ktorym między innemi, že dobra Cimowicze, Kopsk i inne tnajątki i wsie po Zbigniewie Strawinskim, sędzi starodubowskim, rodzicu swoim, tudziež po sttyjach swoich Maxymilianie i Kazimierzu Strawinskich, w powiecie starodubowskim polozone, przez cara moskiewskiego zabrane, ješli- by z Rzecząpospolitą przyszlo do ugody, ažeby synowi jego tych dobr docho- dziė, informacją zostawil.
Z ktorych to syndw Franciszka Florian by) podkomorzym starodubowskim i splodzii synow czterech: Antoniego, lgnacego, Jozefą i Stanislawa. Z tych Antoni byl podstolim pinskim, Ignacy podkomorzym Wielkiego Xięstwa Litew- skiego; Jozef obožnym pinskim; a Stanislaw byl sędzią ziemskim smolehskim. Dowodem lego dzial dobrami dnia 20 Januari 1748 czyniony (...).
Rzeczony Ignacy, podkoniuszy, splodzii synow dwoch: dwuimiennego Win- centcgo Wilhelma i Florianą. Wincenty Wilhelm jest marszalkiem powiatu slo- nimskiego i ma syna Adama, a Florian byl starostą sądowym slonimskim i splo- dzil synow dwoch: Jana, ktory jest chorąžym ziemskim slonimskim, i ma dwoch synow: Adama i Stanislawa; i Maurycego, ktory jest prezydenlem ziemskim slonimskim, i ma syna Jdzefa. Drugi brat podkoniuszego, Jozef, obožny powiatu pinskiego, splodzii Karola, ktory jest podkomorzym pinskim. Jak to wszystko
151

okazanym i dowiedzionym zostalo w niniejszej Deputacji roku 1818 Juni 21 dnia.
Co do potomstwa Alexandra, brata Zbigniewa, z ojca Krzysztofa zrodzo- nych, že tenže Alexander mial syna Wtadystawa, dowiodl tej prawdy dokument darowizny w roku 1688 Januari 2 dnia od Maxymi liana Strawinskiego, stolnika, a potem podkomorzego starodubowskiego, wydany, ktorym Wladyslawa pomie- nia byč swoim synowcem. Ten Wladyslaw byl dziedzicem polowy majętnošci Minelgan i splodzil dwoch synow: Jerzego i Jozefą, z ktorych Jerzy rmal dwoch synow: Jana i Stanistawa, a Jozef trzech synow; Ignacego, Tadeusza i Antonie- go. Z Jana rodzi się Jozef, a z Ignacego Erazm i Hieronim; z Jozefą zaš Janowi- cza rodzą się Wincenty i Augustyn, a z Erazma Adam i Edward (...).
Na fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodow, rodowitosd szlachetną j starožytną familii urodzonych Strawinskich (herbu Sul ima) probują- cych, my (...) familią urodzonych Strawinskich, jako to: wywodzących się, Ka- zimierza Antoniego, marszalka powiatu trockiego, z synem Wladyslawem; Win- centego Wiihelma, marszalka powiatu slonimskiego, z synem Adamem; Jana, z synami Adamem i Stanislawem; Maurycego, prezydenta ziemskiego powiatu slonimskiego, z synem Jozefem; Floryana z synem Kazimierzem; Augustyna z synami Xawerym i Jozefem; Tomasza; Antoniego; J6zefa i Andrzeja Toma- szowiczow, za rodowitą i starožytną szlachtę polską uznajemy, oglaszamy į onych do xiąg sztachty gubemi litewsko-wilenskiej klasy pierwszej zapisujemy. Dzialo się na sessyi Deputacyi Generalnej Wywodowej Szlacheckiej Gubemi Litewsko-Wilenskiej w Wilnie. Podpisy: Mikolaj Abramowicz, Kazimierz Wa- lentynowicz, Alojzy Slawiiiski, Stanislaw Cyboran, Andrzej Podbereski, Adam Zendyifo� (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 182-189).
Oprocz wymienionych wczesniej posiadlošci wladali Strawinscy takže ma- jątkami Perkunakiemie, Rymkowszczyzna, Romanowszczyzna, Sorokowszczy- zna (trzy ostatnie nabyte od Piotrą Naborowskiego przez Jozefą Strawinskiego), Szczukszyki na Wilefiszczyznie i Žmudzi. Mieli dužą kamienicę w Mohylewie. Warto tutaj wspomniec, že ich nazwisko w księgach magistratu mohylewskiego zawsze - nawet w pisowni ruskiej - występųje w formie �Strawinski�, a nie �Strawinskij� (AWAX, t. XXXIX, s. 9, 10).
Jedna z galęzi rodu Strawinskich zadomowila się w powiecie mozyrskim. Stanislaw Strawinski oze ml się z tutejszą obywatelką Franciszką Jasilišką i osiadl w majętnošci Kustownicy. Mial on synow Adama i Daniela, ktorzy uzy- skali potwierdzenie szlachectwa w 1785 i 1802 roku. Daniel zostawil syna Pio- tra, a Adam - Ignacego i Jana (Arcbiwum Narodowe Biatorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3115).
W zrodlach archiwalnych nazwiska reprezentantow tej wielkiej rodziny spotyka się bardzo często. W 1561 roku Stanislaw Michajlowicz sprzedal Jano- wi Strawiiiskiemu tray sadyby nad rzeką Strawą (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, F. 264-369), W 1562 roku Bartlomiej Strawinski, rot- mistrz krolewski, nabyl za 300 kop groszy litewskich zašcianek Montrymiszkt �z sianožęciami� koto Siemieliszek nad rzeką Czetą od Radziwona Iwanowicza Tolokonskiego, trockiego sędziego grodzkiego (Biblioteka Akademii Mauk Litwy - Dzial rękoptsow, F. 264-838). Tenže rotmistrz B. Strawinski rok požnięj
152

by} czlonkiem delegacji polskiej na rozmowy pokojowe z Moskwą (Sbornik materialow otnosiaszczichsia k istorii Panow Rady W. K$. L� s. 272).
Bazyli Strawinski by} w roku 1567 pisarzem krola polskiego Zygmunta Augusta (AWAK, t. XXIV, s. 502). W roku 1577 sejmik szlachecki w Wotkowysku - �namowtwszy i obmyâlïwszy" - uchwali} ekstraordynaryjny podatek ,,ku ubezpieczeniu tego pahstwa, Wielikogo Kniazstwa Litowskogo�, dokladniej - na obroną przed inwazją moskiewską. Poborcą na powiat orszanski mianowano wowczas �pana Martina Strawinskogo, tiwuna trockogo� {AWAK, t. Ill, s. 274).
Zachowal się zapis do mohylewskich ksiąg grodzkich z 24 czerwca 1577 roku dotyczący jednego ze Strawiiiskich: �Przed urzędem wôjtostwa mohylew- skiego, stawszy oczewisto, jego miiost pan Marcin Strawinski, ciwun i horodni- czy trocki, opowiadai i to sam jawnie i dobrowolnie na glos wyznal, i� že jemu rajcy miasta hosudarskoho mohylewskoho siego roku na sprawach i wsiakich pûtrzebach miejskich zasiadajuczyje, uczciwy pan Kuzma Awusow i Jermola Aleksiejewicz pewnuju sumu pienieziej, to jest groszej kop 65 winnj zostali, co obiecujczy na rok i czas pewny, to jest na dzien swiçtych apostolôw Piotrą i Pawla, w roku tym 1577 jego milosti zaplac, a poniewaz jeszcze przed rokiein tą calą mianowaną sumę dnia dzisiejszego gotowymi pienięzmi od nich przyjąl i juž tego na nich nigdy poszukiwad nie ma, Co jest do ksiąg zapisano� (¡stori* ko-juridiczeskije matieriafy..., t. XXX, cz. 2, s. 102).
Pan Marcin Strawinski najwidoczniej chętnie pomagal mieszczanom w tara- patach finansowych, gdyž 1 czerwca 1577 roku w księgach grodzkich odnoto- wano: �Mieszczanie hosudarskie mohylewskie Marcin Gabryiowicz i Artem Karpowicz Duplewicz opowiadali i to sami jawnie i dobrowolnie w gtos wyzna- li, iž ku swojej pilnej a wielkîej potrzebie wziçli i požyczyli u jego milosti pana Marcina Strawinskiego, ciwuna i horodniczego trocki ego, sumę pienieziej, sorok kop hroszej liczby i monety litewskiej� (Istoriko-juridiczeskije matieriafy..., t. XXXII, s. 254), W listopadzie tego roku rzežnik Taras Kuijanowicz rôwniez podyktowai podobny zapis do miejscowych ksiąg grodzkich (ibidem, s. 283).
Jak się okazuje, owe zapisy požyczanych dlugôw w księgach magistrackich byly koniecznošcią, bo jednak nie zawsze powaga urzędu, pelnionego przez Strawinskiego, byla wystarcząjącą rękojmią zwrotu naležnosci, o czym swiad- czy chociaiby krzywoprzysięstwo Jakowa Szabelnika przeciw swemu dobro- dziejowi z 18 stycznia 1578 r. oraz oswiadczenie Adama Karpowicza z 20 stycznia 1578 (ibidem, cz. 2, s. 19-20 oraz 22-24). Moze to zatem nie przypadek, že požyczający sami,jawnie i dobrowolnie� sktadają przysięgę o zwrocie nalež- nošci w odpowiednim czasie. Widocznie žycie zmusilo w pewnym momencie szlachetnego pana Marcina Strawinskiego do stosowania się do rosyjskiego przyslowia �dowieriaj da prowieriaj� (dowierzaj, ale i uwazaj),
Ten wpfywowy w swoim czasie pan wspomniany zostal w innym kontekàcie takže w ližcie Dymitra (Skuminą Ciszkowicza, marszalka krôlewskiego, z 13 czerwca 1578 roku (4rcheogmficzeskij sbomik dokumentow, t. I, s. 151). Z zapi- sôw wynika, že Marcin Strawinski byi ewangelikiem. Od 1580 roku by} marszat- kiem krôlewskim, od 1590 - kasztelanem mifiskim, od 1592 - kasztelanem witeb- skim (Monumentą Reformationis Poionicae et Lithuanicae, 1.1, z. 1, s. II, 75, 77, 92). Podpisywai się �kasztelan mienskij z Witebskoho� - lub �z Witebska�.
153

5 czenvca 1578 krôl Stefan Batory wydaï we Lwowie rozporządzenie, w ktôrym nakazywal pilne wyremontov/anie wszystkich mostôw, grobi i, dràg oraz wybudowanie stacji przy nich, poniewaz niedhigo midi przybyé poslowie z Moskwy, a przeciez nie možna bylo wypasé zle w oczach ludzi wielkiego knia- zia moskiewskiego. W dokumencie tym monarchą wskazywal tež, iž mianowat �dla prowadzenia ich (tj. poslôw) do nas marszaîka naszoho pana Dimitra Skuminą i ciwuna horodniczoho trockoho pana Martina Strawihskoho� (Archeogra- ficzeskij sbornik dokumenîow omosiaszczichsia k istorii Zapadnoj Rossii, t. III, s. 225).
W dokumencie z 1578 roku, pochodzącym z Mohylewa, czytamy, že �pan Marcin Strawinski, tiwun i horodniczy trocki na potrzebę hospodarską i Rzeczy- pospolitej dla odprawienia zolnierzöw do Jnflant jegomošci panų Laurinu Woy- nie, podskarbiemu ziemskiemu Widikoho Kniazstwa Litowskoho, starošcie pinskomu, dzterzawcy olicskomu nie malyje sumy pienieziej pozyczyl�, �za co woleju hospodarskoju� otrzyma! prawo zbierania myta z �komory mohilewsko- je� (Istoriko-juridiczeskije maiieriafy,.., t. VIII, s. 281).
Wielmozny pan Marcin Strawinski, ciwun t horodniczy trocki, dzierzawca hupski, wôjt mohylewski, wspominany jest wielokroînie w kstęgach magistratu mohylewskiego takže w roku 1579 {AWAK, t. XXXIX, s. 59, 236). Z notatek wynika, že byl pan Strawinski bardzD dobrym organizatorėm i przyczynil się istotnie do umocnienta obronnoAci podlegtych mu rubiežy i do sukcesôw w woj- nach z Moskwą. Byl tež zręcznym tlnansistą, rozmitowanym w rozmaitych za- biegach związanych z udzielaniem požyczek, šciąganiem myta, podatkow iip,
Przez caly rok 1579 Marcin Strawinski, juž jako marszalek Jego Krölew- skiej Mošci i wôjt mohylewski, zawziçcie zwalczal mieszczan, ktörzy �mieli u domiech swoich, pokutnie chowajuczi, miod, piwo, goridku szynkowac ku szkodzie arendy skarbu Jego Korolewskoj Mitosti.� Ze skutkiem wszakze zni- komym, gdyž wystarczala przystąga obwinionych, že trzymają w domu beczki napoju �d!a siebte�*, a žadnym prawem nie možna bylo ich ukarač za nielegalny wyszynk. Chyba že ktoš z klientei i oswiadczylby, iž piję gorzalkę nie �darowa- ną�, lecz kupioną. Nikt jednak tego nie môwil, bo užywki z nielegalnego wy- szynku kosztowaty mniej niž te, ktöre na mocy licencji krôlewskiej serwowat Žyd Ajzek Jakubowicz, ktöry tež po wielokroc, aczkolwiek bezskutecznie, oskaržal swych konkurentôw przed magistratem miasta Mohylewa.
Pan Erazmus Strawinski, kijowski pisarz grodzki, wystçpowal w 1585 roku jako czlonek magistratu miasta Mohylewa, w ktorym Marcin Strawinski byl od dawna burmistrzem. �Mikolaj Zacharyaszowicz Strawinski z bracią Janem a Razmusem i z poddanymi� mial się stawic 5 Hstopada 1590 r. w siole Krywany w wojewödztwie trockim (AWAK, t. XVII, s. 81). Szlachetny pan Stanislaw Szczçsnowicz Strawinski w 1590 roku byl wlaécicielem karczmy przy gosdncu olickim nad rzeką Strawą {AWAK, t. XVIII, s, 87).
W spomej sprawie majątkowej między zîemianami z powiatu trockiego Iwanem Baką a Janem Putowskim, toczącej się w roku 1590, wystąpilį jako poręczyciele �ludzie zacni� - ich sąsiedzi � panowie Jan, syn Adama, oraz Stanislaw, syn Szczęsnego, Strawihscy {AWAK, t. XXX, s. 79, 142-143). Zachowalo siç spisane w jązyku staropolskim w 1580 roku Postanowienie z panem Strawin-
154

skim, zamieszkafym w powiecie dzisnenskim, dotyczące splaty przez niego po- datkôw na wojsko, a sporządzone przez Januarego WojnąT podskarbiego Wiel- kiego Ksiçstwa Litewskiego (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopi- sow, f. 264-1203). Jan Strawinski, syn Matyasa, trocki sędzia grodzki (ok. 1585 roku) flguruje w aktach trockiego sądu podkomorskiego (AWAK, t. XXX, s. 4-5, 44-50).
W aktach archiwalnych zacbowala šią Skarga Marcina Strawinski ego, wy- stąpującego tym razetn nie tylko jako ciwun i horodniczy trocki, aie tež jako kasztelan witebski i dzierzawca hubski, na Romana i Piotrą Wottowiczôw (staro- stą rohaczewsktego i czešnika krôlewskiego Wielkiego Ksiçstwa Litewskiego), ktôrzy �3 kwietnia 1593 roku, naslawszy mocno, gwaltem shižebnika swego, Aleksandra Skolka, a przy mm inszych shtg swoich liczbą niemalą, takže boja- r6w zbrojnych i kozakow hultajow ki Įkasė t z hakownicami, z rusznicami i z jnszoju roznoju broniu, do wojny i boju naležącą na majątek Mikulitio w w-wie witebskim ležący�.
Woîowiczowie rozgrabili najpienv 10 šiol naležących do klucza mikulin- skiego, a następnie wypądzili stamtąd zarządcow Strawinskiego, mianowaii wlasnych i w ten sposôb przylączyli cudze dobra do swoich. Nie zachowat šią wyrok sądu w tej sprawie, ale z pewnošcią Mikulino zostalo Strawinskim zwré- cone (Istoriko-jundiczeskije malïeriaiy..., t. XX, s. 501-502).
9 paždziernika 1598 roku do witebskich ksiąg grodzkich zapisano Skargą pana Matyasza Dombrowskiego na poddanych z majątku Huby znajdującego šią w powiecie oszmianskim, skierowaną do jejmošci pani Dominity Kopciôwny Marcinowej Strawinskiej, kasztelanowej witebskiej, o to, iž �w roku teražniej- szym 1598, micsiąca wrzesnia 29 dnia pan Matyasz Dombrowski (...), jadąc z miasta hospodarskiego wileiiskiego do majątku miednickiego dobrowolną dragą goscincem, ktôry idzie do Miednik, i skoro wyjechawszy z Wilna, przy- ježdžąjąc pod gūrą, odkąd rury z miasta wilenskiego idą, to pereniawszy na tym miejscu jego Matyasza Dombrowskiego ci poddani z inszymi mnogimi pomoc- nikami swoimi, krom dania žadnej przyczyny, kijami zbili i zranili, przy ktôrym tym zbiciu wziąti i pograbili u niego Matyasza Dombrowskiego pieniądzy goto- wych Z mieszkiem �� dwie, sukna falunduszowego brunatnego lokieė i cwierd, kupionego za trzy zlote polskie; plotna tkackiego lokei dziesiąc, kupio- nego každy po groszy piąč, czapką lisami podszytą, kupioną za dwa zlote polskie, kord kupiony za piącdziesiąt groszy� (AWAK, t, XX, s. 132).
W sierpniu 1601 roku ziemianin krôlewski z wojewôdztwa trockiego Stani- slaw Kiszka �pozywal ziemianina hospodarskiego powiatu trockiego jegomoše pana Adama, syna Bartlomieja, Strawinskiego o gwaltowne pooranie i žytem zasianie oraz - mimo zapowiednego [ochronnego] listu - tegož žyta gwaltowne požącie i do domu, do dworu pana Strawinskiego w powiecie trockini ležącego, przezywanego lachowickim, z tej niwy zwiezienie, ktora lo niwa pana Sobolew- skiego ležy uroczyszczem pod Busilolisdem, bokiem jednym od gruntow panôw Koklindw, a dmgim bokiem przy drodze trockiej, kt6ra to droga idzie z Trok mimo dworu lachowickiego pana Strawinskiego, koncem jednym do rzeki Kra- kszui î do stawu jego pana Strawinskiego przyleglą, a drugim koncem do mo- gil".
155

Z tego wstępu do sprawy sądowej wynika, že Adam Strawinski by} wlasci- cie lem majątku Lacho wicze w powiecie trockim. Nazwa tej wsi jednoznacznie wskazuje, že založyli ją i mieszkali w niej Polacy, osadnicy, przybyli tu albo na zaproszenie wladców Wielkiego Księstwa Litewskiego, albo zostali tu osadzeni przemocą w czasach Litwy pogañskiej, lub wreszcie osiedliii się tu jeszcze przed powstaniem Wielkiego Ksiąstwa Litewskiego na skutek zywiotowych prze- mieszczen ludnosci w owych czasach. Pochodzenie rodu Strawinskich z Polski jest wiąc niewątpliwe.
W cytowanym dokumencie, dotyczącym konfliktów wsród szlachty powiatu trockiego, Jan Sowgowicz w imieniu ziemianina Jana Sobolewskiego �zalowal�, czyli oskaržal, �iž twoja mošc, panie Strawinski, w roku przeszlym 1600 sam osobą swą i z inszymi pomocnikami poddanymi swoimi imienia [majątku] swe- go lachowickiego, naszedlszy mocno, gwaltem na grunt ímienia jego, pana Sobolewskiego, urkiskiego w polu strawienickim na niwę, na trzy beczki ¿yta sia- nia z rojstem, (...) tam tą niwę poorawszy, bez woli i wiadomosci pana Sobolewskiego, na rok terazniejszy 1601 žytem zasial, o co jegomosc pan Stanislaw Kiszka twą mosé, panie Strawinski, w roku teraz idącym 1601, miesiąca Augusta ósmego dnta przez woznego powiatu trockiego pana Jana Stanislawowicza z Bogdanowicz i listem zapowiednym od urządu ziemskiego trockiego wziqtym obnosit, aby mosė twa z tej niwy tego žyta do rozprawy nie žąl albo i požąwszy, na tej niwie to žyto zložyl, pokul by się on, pan Kiszka, z tobą, panie Strawinski, o tą niwą prawnie rozparl.
A jednak twoja mosč, panie Strawinski, nie nie dbając na list zapowiedny, na tej niwie zwyz mianowanej to žyto w sim roku idącym 1601 m-ca Augusta 22 dnia gwaltownie požąl i do dwom i imienia swego lachowickiego w powiecie trockim ležącego odwieze kazal�.
W obeenošei dziewięciu swiadków urzędnicy próbowali zapobíec niezbyt legalnym poezynaniom pana Adama. �Jakož czas niemaly na tej niwie na niego, pana Strawiñskiego, czekalichno, a niedoczekawszy jego, pana Strawiñskiego, ani od niego nikogo, poslalichno do pana Strawiñskiego do dworu jego lachowickiego woznego powiatu trockiego Jana Strawiñskiego z Bogdanowicz i przy nim strong dwóch szlachcìców, pana Paw}a Konstantynowicza i pana Stefana Stankiewicza, oznajmując, ii ja, komomik, za pozwy podkomorskimi na roku przypadlem wyjechalem na ten grunt; pytając jego, pana Strawiñskiego, przez tego woznego, czyby na ten grant dia rozprawy przybyl,
Wozny tam bywszy powiedziat, iž pana Strawiñskiego we dworze samego nie zastali, tylko panią Strawmską, która powíedziaía, že mąž mój do tego imie- nia lachowickiego nie nie ma, tylko ja sama. Za którym oznajmieniem i odkaza- niem woznego ja, Jan Sowgowicz, komomik, zachowując się w tym wedlug prawa pospolitego i statutu ziemskiego (...), uznalem i przysądzilem jemu, panu Strawinskiemu, tą niwę zwyz mianowaną przed woznytn powiatu trockiego Ja- nem Stanislawowiczem z Bogdanowicz i stroną, ludžmi dobrymi, trzema szlach- cicami: panem Matysem Gozdziewskim, panem Pawlem Konstantynowiczem, panem Stefanem Stankiewiczem, [aby] ten grunt w moc, w dzieržanie i spokojne uzywanie [Janowi Sobolcwskiemu] podat; a do tego za gwatt dwadziescia kop groszy, a iž tež na tej niwie žyto požąl, stranie powodowej panu Sobolewskiemu
156

i urzędowi tež dwanascie rubli groszy zaptacit (...). Która sprawa, jako się przede mną toczyia, jest do xiąg moich podkomorskich wpisana. Pisan w Ur- kiszkach roku i miesiąca zwyž pisanego� {AWAK, t. XXX, s. 192-195).
W 1602 roku w księgach sądu podkomorskiego zapisano Jana Strawiúskie- go, generala y woznego powiatu trockiego� {ibidem, s. 195). W grudniu 1603 r. pañi Strawinska, koniuszyna trocka, otrzymala w �dzierženie i uzywanie� ka- mienicę mieszczanina wileñskiego Izaaka Sotokija, až do czasu, gdy zwróci jej 600 kop groszy Htewskich dtugu {AWAK, t. XX, s. 198). Erazmus Janowicz Strawinski, koniuszy województwa i powiatu trockiego, zostat listem króla Zygmunta III wezwany 28 X 1604 r. do Kxakowa, gdzie miat odpowiadac za zabranie majętnošci Mejtowszczyzna trockiej cerkwi Rozdziestwienskiej. Sprawa zo stata umorzona, bo król ūdai się pod Smolensk {Archeograficzeskij sbomik dokumentow, t. II, s. 180). W latach 1603-1609 tenže Erazmus Strawinski kilka- krotnie pozywany by! przed trocki sąd ziemski, który miat go zmusic do zwró- cenia prawostawnemu kosciotowi Rozdiestwa Preczystoje Bogurodzicy w Tro- kach zagrabionej majętnošci Mielowszczyzna z jeziorem Luka (Galvė. Z zapi- sów sądowych dowiadujemy się równiez, že zoną krewkiego szlachcíca byta Raina Szostowióska. �Dobry szlachcic� Pawet Strawinski występuje jako šwia- dek podczas jednej z rozpraw przed trockim sądem podkomorskim 27 maja 1604 r. {AWAK, t. XXX, s. 275).
W roku 1608 litewscy i polscy posiowie zawiezli do Moskwy obszemą od- powiedz Zygmunta III i szlachty Rzeczypospolitej bojarom rosyjskim (�Otwiet bojarom dumnym moskowskim, na doboworie w Moskwie podany�), w którym to dokumencie poruszono tež sprawę losu jeñców polsko-Iitewskich w niewoli tnoskiewskiej: �Wjedajem szto niekotoryje iz nicb wypuszczeny sut�, ale odrany i obtupleny buduczy so wsich zywotow swoich: ludzi szlachetskoho stanu nago, píeszo, u rohozkach, ludzi zbeszczestwowanyje od was wyszli, a drugich nie- stusznie zadzieržali i z pobiednymi niewiestami, z uczciwymi panienkami i z dzietkami� {Akty otnosiaszczijesia k istorii Zapadnoj Rossii, t. Ill, s. 264-312).
W liscie szlachty polskiej do bojarów mosktewskich z 1608 r. przytacza się wiele przyktadów lamania przez Rosjan uroczystych przysiąg (catowania krzy- ža) i napadów na pogranicze Rzeczypospolitej: �Za tegož hospodara waszego Borysa, ludzie moskiewscy cztowieka zacnego Aleksandra Kammskiego, rotmi- strza królewskiego, najechawszy na jego dom, ležący w starostwie wieliskim, rozsiekli i okrutnie zamordowawszy, etato z dotnem spalili; ludzi wielu mąskiej i ženskiej ptci pobili; klejnoty, zloto, srebro, koni i catą majątnosč dužąpobrali. I tak od ustanowienia pokoju ustawicznie krew ludzi jego królewskiej taski od ludzi moskiewskich przelewana byta� {Akty otnosiaszczijesia k istorii Zapadnoj Rossii, t. Ill, s. 307).
12 kwietnia 1609 r. wojewoda suzdalski Pleszczejew, 2wolennik cara Dy- mitra, pisat hetmanowi Janowi Piotrowi Sapiesze o zaciektych walkach z mo- skiewskimi przeciwnikami cara: ,,W niniejszym, panic, 5117 roku w kwietnia 2 dniu, chodzilismy pod Wiodzimterz na zdrajców hosudarewych, z panem Li- sowskim i z putkownikiem z panem Jaroszem Strawinskim, z rotmistrzy i z Po- lacy, i z dworzany i z dziecmi bojarskiemi, i z Czerkasy i z Kozacy, i przyszedt- szy, panie, pod Wtodzimierz, zdrajców hosudarewych pobilismy, mnogich ludzi,
157

a miasto osadzilišmy. I pan Lisowski z wszystkiemi swemi pulczany, i putkow- nik pan Jarosz Strawinski ze wszystkiemi z rotmistrzy i z Pot �� od Wiodzimie- rza odeszli, a przyszli pod Suzdal kwietnia 6 dnia". Skaržyl się wîqc wojewoda, že nie ma z kim szturmowac Wlodzimierza, w ktôrym ukryli siç liczni Kozacy astrachanscy i moskiewscy, wrogowie Dymitra {Akty isioriczeskijet. II, s. 225-226).
Jak wynika z grodzienskich ksiąg ziemskich, w roku 1612 bawil w Moskwie pose! polski Erazmus Strawinski, �rotmistrz Jego Krôlewskiej Mosci� {AWAK, t. I, s. 29, 30). Zostal on wkrôtce uwiçzîony w Nižnim Nowogrodzie. Jarosz Mak- symilian Strawinski, starosta miasteczka Rohaczewa, figurujc w dekrecie Zyg- munta III z 21 lipca 1620 r., jako instygator krolewski {AWAK, t. XIII, s. 80). Baltazar Strawinski, starosta mozyrski, zostal w 1620 roku czlonkiein Rady Krôlewskiej (VL, t. III, s. 176).
W 1625 roku Jerzy Chreptowicz, �ziemianïn krôla jegomošci powiatu oszmianskiego�, i Baltazar Strawinski, kasztelan brzeski, podjęli się wspôlnie wybudowania mostu przez Berezynç w miejscu sąsiadowania ich majątkow Stowienska (Slowiensk naležal w okresie wczeiniejszym do ksiąžąt Ostrog- skich) i Pobrzescia (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, F. 264- 124). Baltazar Strawinski, wojewoda minski, starosta mozyrski i rohaczewski, nabyl w 1631 r. kamienicę w Wilnie przy ulicy Wielkiej {AWAK, t. XX, s. 302- 303). W roku 1631 Hektor Dawid Janowicz Sycinski sprzedal w Wilnie kamienicę wojewodzie minskiemu Baltazarowi Strawinskiemu i jego žonie Zofii Druckiej primo vota Gorskiej, ktorzy odstąpili ją po jakimé czasie Michalowi Godlewskiemu za pięč tysięcy zbtych polskich (AWAK, L XII, s. 309).
Zacbowal siç testament Baltazara Strawinskiego, wojewody minskiego, w ktôrym tn.in. czytamy: �W imię Przenayswiçtszey Trôycy y Oyca, y Syna, y Ducha Swiçtego (.,.). Poniewaz smierc sceptra krolow y monarchôw wîelkich z podlemi rôwna motykami, nad kt6rą na swiecie tak wysokim, srzednim, jako y mnieyszym stanom nie masz nie pewnîeyszego, nad godzinç zaš oney nie masz nie ni epe w- nieyszego. Przeto ja, Baltazar Strawinski, wojewoda minski, aczkolwiek będąc od Pana Boga na ciele chorobą nawiedzony, w rozumie jednak, pamiçci y zmyslach wszystkich cale zdrowy, uwažając krės žycia wieku mėgo j už z laski Božey w leciech doyrzalego krotki y znikomy; nie mniey y na to poglądając, iž wszystkie rzeczy, by raylepsze y naygmntownieysze, ješli czasem potomnym pismem nie będą objašnione y podane, z pamięci prędko wychodzą.
Pogotowiu y to przed oczyma mając, aby po šmierci mey tak milą malžonka moja WP Zofia Horska, po ktorey jam zawsze przez wszystek czas žycia mėgo w stanie éwiçtym matžeriskim z Jeymosci doznawal wielkiey uprzeymey milo- sci, statecznego y we wszystkira mnie powolnego ushigiwania, w pokoju y calo- aeî swey zostawala, tak tež synowie y wszyscy krewni powinni moi krzywdy y ubliienia nie ponosili, y wszystka majętnošč moja ležąca y ruchoma, ktorą mi Pan Bôg z laski y dobroczynnoéci swey Boskiey w doezesny môy powierzyl byl szafunek, wedle tey dyspozycyi mojey byla rozporządzotia, tey teražnieyszey ostateczney woli mey testamentem uczyniwszy, zostawujç.
Nayprzôd ducha mego poruezam w rçce Naywyzszego y Dobrotliwego Boga mėgo, mając caią dobrą y zupelną nadzieję w opatrznoâci Jego wszechmocncy, y
158

že nie pomniąc na grzechi y nieprawosci moję wedle naywyzszego y nieograni- czonego milosierdzia swego duszy mey mi lošei w, a rialo moję grzeszne, skąd wzięte jest, oddaję ziemi, ktora przerzeczona malžonka moja mitą wedle ceremonij obrządkow Kosciola Šwiątego Powszechnego Rzymskiego w majątnošci mey wieezystey Zabrzeziu, w wojewodztwie wilehskim, a w powiecie oszmianskim ležącey w košei el e tameeznym godziwie y przystoynie pogrzešč ma.
A ižem dawno mial ten umysl w tey przyrzeczoney mąjętnošci mey Zabrzeziu zbudowac kaplicę y altaryą w niey czasy wieeznemi fimdowac, y kaplana, ktory by tam ustawieznie rezydowal, osobliwego mieč, do czego ižem sam za ¿ywota mėgo przyjšc y tego skutkiem wykonac nie mogt, tedy tę powinnosc na maižonkę moją wkladam, y onę tym testamentem ostatniey woli mey obowią- zuję, aby tysiąc kop groszy litewskicb z sumy pieniędzy od JW pana Jana Wol- minskiego, chorąžego upickiego y pani matki jegomošd mnie winney wziąwszy do ręku swych, na tę fundacyę oddala, aby czasy wieeznemi nieprzerwame zo- stalo y trwalo (...)�.
Žonie swej zaptsal wojewoda majątek Siowiensk z folwarkiem Kražynem w ctozywotne wfadanie oraz folwark Gory pod Wilnem i kamienicp w tym mie- scie. Synowej swej, Krystynie Strawinskiej, zostawii posiadlošč w powiecie minskim (z tekstu wynika, že syn Straw inski ego, a mąž Krystyny w tym czasie juž nie žyi). Dowiadujemy się tež, že wojewoda minski mial brata, starostę roha- czewskiego, posiadaeza majętnošci Czema w powiecie rzeezyekim. Folwark Žydziszki w powiecie trockim i inny dom w Wilnie zapisal Baltazar Strawinski swej bratowej Ewie Strawinskiej. Majątek Kietowiszki w tymže powiecie otrzymal pan Andruszowicz, krewny wojewody; Dudzicze w powiecie mozyr- skim i inne posiadlosci dostali inni krewni.
�Y na tom ostatniey woli mey testamentem ode mnie samego sprawiony dają y zostawuje pod pieczęcią y z podpisem ręki mey, Pisan w Mozyrzu, roku 1632, miesiąca kwielnia 12 dnia� - konezyt zamožny szlachcic swe 2 docze- snym swiatem rachunki (Biblioteka Akademii Mauk Litwy - Dzial rqkopisow, f. 264-1273).
W roku 1633 często jest wzmiankowany w žrodlach archiwalnych pan Strawinski, pieczętujący šią herbem Doliwa. W 1635 roku do ksiąg Trybunahi Gtownego w Wilnie wpisano nastąpujące oswiadezenie: �Ja, Krzysztof Chod- kiewicz, kasztelan trocki, starosta mozyrski, dzierzawca wiszniewski, ratione starszenstwa malžefiskiego, a ja, Zofia Horska Chodkiewiczowa, kasztelanowa trocka, starošeina mozyrska, malžonka jegomošei, czynię wiadomo i zeznawam tym moim listem dobrowolnym (...) zapisem, iž co ja Zofia Horska Chodkiewiczowa zostala winna pewną sumą pieniqdzy wielebnemu w Bogu xjqdzu Woy- ciecbowi Sokackiemu, plebanowi y altaryšcie zabrzezinskiemu, tysiąc kop groszy litewskich od wtelmoznego nieboszczyka pana Baltazara Strawinskiego, wojewody minskiego, pierwszego malžonka mėgo na tą kaplicą albo oltarz ko- šciola zabrzeziiiskiego, fundowaną, legowaną y testamentem na wiecznošč zapi- sane, ktora to summa tysiąc kop groszy, iž jeszcze po dziš dziert nieoddana jest.
Zaczem ja, Zofia Horska Chodkiewiczowa, od tego nieboszczyka wojewody minskiego, malžonka mėgo pierwszego, mając sobie zapisaną summę pieniądzy dwadziescia trzy tysiące zlotych polskich y dožywotne mieszkanie na majętnošci
159

SJowiensku, w powiecie oszmianskim leįącey, y testamentem warowaną, ktora to summa pieniędzy na Slowiensku będącą prawetn wyderkafowym tym zapi- sem moim pod ten tysiąc kop, ktorem winna do kaplicy albo altarycy zabrzezin- skiej, poddaję takowym sposobem�*. Dalėj następuje szczegolowy opis, w jaki sposob kaplan košciola w Zabrzeziu ma odbierac na raty i kwitowac zapisane na altarią pieniądze (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, f. 264-125),
Wsrod osob, ktore urzqdowo poswiadczyly wlasnoręeznymi podpisami wpi- sanie tego listu do ksiąg trybunalskich, widzimy Piotrą Strawinskiego, podstole- go i deputatą smolenskiego, Samueia Korsaką, deputatą potockiego i in. Krysty- na Strawinska byla zoną Jana Waclawa Karskiego, slynnego rycerza polskiego, ktary walczyl w obronie ojczyzny pod Cecorą i Chocimiem przeciwko Turkom, w Inflantach zaš przeciwko Szwedom dowodzonym przez krola Gustawa, a w czasach pokoju pdnit funkcję stolnika nowogrodzkiego (w roku 1638) oraz ko- misarza krdlewskiego w wojewodztwie kijowskim.
Zbigniew Strawiiiski, stolnik i deputat starodębski, manu propria podpisal w Wilnie 4 czerwca 1646 roku wyrok Trybunahi Gtownego w procesie mająt- kowym miądzy Aleksandrem Judyckim, starostą jaswonskim, a księdzem z Wilna Bartlomiejem Cieszynskim (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendi- mai� s. 470),
W lišcie z 1 m area 1648 r, skierowanym przez horodniezego starodubow- skiego Tomasza Malachowskiego do wojewody trubezewskiego Aleksego Pieszczejewa dygnitarz polski komunikuje rosyjskiemu koledže: �Odpuszczam do ciebie poddanego jej mošai pani Ewy Strawinskiej, Janowej Kuczynskiej, podkomorzyny starodubowskiej, z siola Hrymiacza, mianowicie chlopa Michajla Karpowicza" {Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. Ill, s. 153). Chodzilo o zalatwienie pewnych spraw związanych ze zwrotem dlugu przez jednego z moskiewskich poddanych.
Ze skarg stolnika czemihowskiego Stanislawa Gulczewskiego wynika, že taktyka nasylania bandyckich band na pogranieze polskie byla swiadomie reali- zowana np. przez wojewodą Jurija Bariatynskiego i przez kniazia Jurija Dolgo- rukowa. Nocne rajdy, podezas kt6rych mordowano chlopow ukrairmych (w jed- nym z listbw podano nazwiska ofiar: Czotnienko, Oleksiejenko, Železniczenko, Mikitienko i in,), wybierano iniod z uli, a ule rozbijano, niszcząc w ten sposob bardzo wazną galąž owczesnej gospodarki, palono dworki drobnoszlacheckie, mialy na celu zarowno rozchwianie ekonomtczne pogranicza polskiego, jak i sianie zamątu, zastraszanie, budzenie niepewnosci wsrod miejscowej ludnosci. Gdy na skutek tych dzialan ktoš giną!, ktoš wyjezdzat do spokojniejszych miejsc, nastepowala powolna infiltraeja, a potem otwarty zabor spustoszonych ziem ukrainnych. Dygnitarze moskiewscy, w ciągu kilku stuleci uprawiający ten proceder, nigdy šią oczywiscie do tego nie przyznali (por. Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. Ill, s. 110-115 i in.).
W 1648 roku elekeją krola Jana Kazimierza m.in. podpisali: Zbigniew Stra- winski w imieniu szlachty wojewodztwa smolenskiego, Mikotaj Skirmont Strawiiiski od powiatu kowienskiego oraz Krzysztof i Trojan Strawinscy z wojewodztwa wilenskiego {VL, t. IV, s. 100, 102). Trojan Strawinski, podsądek po-
160

wiatu oszmianskiego; Julianna Strawinska; Maksyroihan Strawinski, stolnik starodubowski; Izabela Strawinska, wlascicielka mąjątku Slawienska w powiecie oszmianskim, i inni przedstawiciele tego rozgalqzionego rodu wielokrotnie wspominani są w dokumentach dworu stawienskiego z lat 1654-1677, przecho- wywanych w dziale rękopis6w Centralnej Biblioteki Akademii Nauk Litwy w Wiinie(f. 264-127).
Interesujący jest testament jednej z przedstawiciclek tej rodziny, pochodzący z roku 1656: �W imią Przenajswiqtszey Tröycy: Oyca, Syna y Ducha Šwiętego. Amen. Ja, Felicyjanna Gorska Kazimierzowa Strawinska, podkomorzyna staro- dubowska, podwojewodzina witebska, oznaytnuję tym moim testam entern ostat- niej woli mojey, iž będąc ja przy malžonku moim pierwszym, godney pamięci, jegomošci panu Krzysztofie Osipowskim, rotmistrzu wojewödztwa witebskiego, zamku witebskiego, wzięta w więzienie do hospodarstwa cara jehomošcia Alexia Michalowicza Wszystkiey Rusi y postradawszy pomienionego malžonka mėgo, ktory z utrapienia wiqzienia zachorowawszy w horodzie Jarostawiu, šmiercią z tego swiata zszedl, a ja, pozostala w cięžkim sieroctwie, daley w zsylkę do Kazani y Swiayska poslana będąc, y lat niemal poltora na wdowim stolcu siedziewszy, gdzie tu w Swiaysku žyjąc, z przeyrzenja Boskiego y z wolą, poradą ichmosciow panow przyjaciöl moich, tu w tymže wiqzieniu ze mną będą- cych, poszlam w stan swięty matženski za jegomošc pana Kazimierza Strawinskiego.
Ktdry žyjąc ze mną y za powstaniem powietrza morowego, w tymže horo- dzie swiayskim šmietcią z tego swiata zszedl, zostawiwszy mnie obrzemieniaią potomkiem, a za zywota swego, z mitosci swey malženskiey przectwko mnie, testamentem swoim zapisat mnie y potomkowi swemu, ze mną splodzonemu, majętnošė lenną, w Siewierszczyznie ležącą, Jakowlewicze nazwaną, a osobli- wie summy swoje pienięžne, to jest, mnie samey ztotych trzy tysiące polskjch na zastawie majętnošoi Moszkowa nazwaney, w wojewödztwie witebskim ležącey, u jegomošci pana Jana Osipowskiego od Sieliszcz będące, y rydwan swoy z dwoygiem sukna - jednym fiaikowym, po ztotych piętnastu lokieč, z sznurami jedwabnemi, a drugim turkusowym, y z cugiem koni do tego iydwanu, w testa- mencie wyrazonemi.
A potomstwu swemu, ze mną splodzonemu, ješli syn albo cörka będzie, te- dy zapisat dwa tysiące ztotych, kt6re u xiąžęcia jegomošci pana J ana Sanguszka, wojewodzica witebskiego, na wsiach od majętnošci smolanskiey, Rudniki, Szyr- kowszczyzna, Kakowczyn nazwanych, jeden ztotych tystąc, a od samey xięžney jejmošci Anny Radziwittowny Janowey Sanguszkowey na wsi Kmbiazyn, drugi ztotych tysiąc.
Miat przy tym srebro swoje, miednicę z nalewką, lichtarzow parę ze szczyp- cami, gamuszek, solniczkę. A ješliby siq ten potomek nasz nie uchowat y smier- cią zszedl, tedy y te dwa tysiące ztotych u xiqstwa ichmosciow, na wsiach wyra- žonych będące, y te pomienione srebro swoje mnie, w wolną moją dyspozycyą, zapisat. Przy tym y insze legacye swoje na košcioty y rožne pobožne uczynki, za duszq swą, na chwatq Božą, uczynit (...).
Zaczym y ja, po dwöch matžonkach moich zostawszy się tu w v/ięzieniu y w utrapieniu cięžkim, y ztožona będąc chorobą, w ktorey y potomka, z godney
161

pamiçci, jegomosci panem podkomorzyin, malžonkiem moim, niedortoszonego postradac musíala. Nadto w niebezpieczenstwie będąc od morowego powietrza, z którego na ostatek y czeladki mey pozbywszy, a jednak przy zupelnym zmyšle, pamięci y rozsądku zostając, takową czynią dyspozycyę y tak objasniam wolç moją�.
Ze względu na bardzo obszemy tekst testamentu zaznaczmy tylko, že przg. znaczyla Felicjanna Strawiñska większą częsc swych majętnošci synowi Rafa- lowj j córce Krystynie, mieszkającym wówczas na Witebszczyznie. Jednocze- šnie nakazywala, iž wykonawcy jej woli, czyli syn i córka, �tnają kupič plac w Witebsku y dom pobudowaé, y tam siedm wdów lub sierot ubogich chowac y onych zawzdy prowidowac, aby odzienie y wychowanie mając, obecnie przy kosciele mieszkając, za duszę moją y zeszlych obydwu malzonków moich Pana Bogaprosili.
Gdyby zas dzieci miaiy umrzeó, tedy ta wszystka mąjętnosč, kleynoty, zloto, srebro, szaty y rzeczy ruchóme, wszystkie na kosciói oyców Jezuitów cotlegium witebskiego zapisuję {...). Osobliwie ciž oycowie jezuící, z teyže summy, mają studentów ubogich, którzy by w szkole nauk wyzwolonych y muzyki uczyli, tak wiele prowidowac, jakoby litanie o Nayswiçtszey Fannie w kosciele, za duszę moją, gdy juž będzie po szkolach, w wieczór, každego dnia spiewali� (Istoriko- juridiczeskije matieriatyL. XXI, s. 330-338).
Franciszek Strawinski (zm. w r. 1669), kolejno czešnik, stolnik i wojski sta- rodubowski, pózniej sędzia grodzki piriski, bral udzial w walkacb z naježdžcą moskiewskim w Satach 1654-1661, podobnie jak Maksymilian Strawinski, stolnik starodubowski. Ich pos i adióse i zostaly przez Rosjan rozgrabione i spalone. Aby šią ustrzec przed represjami, nie pomagalo częslo i �catowanie krzyža� na wiemosó carowi, o czytn swiadezy list ezolobitny szlachty oszmiañskiej do cara Aleksieja Michajlowicza z kwietnia 1658 r, z którego wynika, že i tych, kto przysiągl na wiemosó Moskwie, ograbiano, sieezono, zamykano w wiçzienîach, �obierano i zniewazano� (Akty otnosiaszczįjesta k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t V, s. 104).
Inaczej zwykle zacbowywaiy się oddziaiy Rzeczypospolitej. Wojska litew- sko-polskie po wziçciu miast moskiewskich nie urządzaly rzezi, kto chcial odejšc do swego kraju, bywal puszezany wolno, kto wolal zostaė, zostawal (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. III, s. 268). Nikogo równiez nie ztnuszano do zioženia przysięgi na wiemosó królowi polskiemu.
Trojan Strawinski, podsądek oszmiafiski, odnotowany zostai w roku 1670 w aktach Glównego Trybunaiu Litewskiego jako czlonek zarządu tego miasta (AWAK, t, XV, s. 255). Jan Wîadyslaw Poczobutt-Odlanicki wspominat w Pa- miętnikach o roku 1673, kiedy chorągiew jego przebywala w Womiach na Žmu- dzi: �Gdzie tegož dnia, nigdy níespodziewame, podezas dobrej mysli, ująwszy šią o krzywdą pana Stanistawa Szykíera, zwadzilem šią z panem Florianem Strawiñskim, podsędka oszmiañskiego [Trojaną Strawióskiego - przyp. J. C.] synem a towarzyszem drugiej chorągwi usarskiej zesziego jegomosci pana het- mana. Którego przy wielkiej burdzîe y pociąciu, zaciąlem trzy razy w obie ręce - w jedną raz, w drugą dwa razy, na com potem moeno w obozie przebeczal� (Jan W. Poczobutt-Odlanicki, Pamigtu iki, s. 182).
162

Po paru tygodniach mūšiai Poczobutt solennie Strawinskiego przepraszac i wyplacié mu nawiązkę, by nie wpasé w powazne tarapaty; �Miesiąca Augusta dnia 12, będąc w Wilnie przejazdem, zagodzitem pana Strawinskiego, dawszy mu zlotyeh pięčset, za co chwala B ogu, bo mią nicustannym okryl byl dekretem na gardlo i na lapante� (ibidem, s. 184). Dodajmy, že Florian Kazimierz Strawinski, towarzysz chorągwi husarskiej W, Gosiewskiego, byl m.in. podstarošcim oszmÎanskim, skarbnikiem i stolnikiem starodubowskim. Znalazlby więc radę na stolnika oszmiansklego.
Maxymilian Strawinski, chorąžy starodubowski, oraz Florian Strawinski, skarbmk starodubowski, w 1674 roku podpisali sufragację krôla Jana IH Sobie- skiego. Ignacy Strawinski, podkoniuszy Wielkiego Księstwa Litewskiego, w 1674 r. zložyl podpis pod konstytucją warszawskiego sejmu ekstraordynaryj- nego (VL, t. VIII, s. 87). Kazimierz Strawinski, podkomorzy starodubowski, w 1677 zostal przez sejm warszawski wciągnięty na listę osôb od ponad 20 lat przebywających w niewoli moskiewskiej (VL, t. V, s. 261). W 1675 roku zie- mianin Jego Krôlewskiej Mošci z ziemi žmudzkiej Aleksander Piotrowicz Bu- dryk i jego žūna Benedykta Dowgiellanka ustąpili prawem zastawnym dwie wlôki gruntu z majętnošci Piwûwary w ziemi žmudzkiej panu Rafalowi Strawin- skiemu (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, f. 32-93).
2 tnarca 1679 roku Jan III Sobieski podpisal przywilej, w ktôrym stwierdzal, iž �mając wzgląd na wygnancow wojewôdztwa smolenskiego, powiatu starodubowski ego y częšci wojewôdztwa polockiego - nadaje im gruntą z dôbr krôlew- skich wlasnych i pozwalam je - po comissyey y wydzieleniu przez commissa- rzôw naszych ze wszystkiemi poddanemi, robotami, domami, gruntami, pusz- czami, lašami, ląkami, karczmami, dworami y ze wszystkiemi przyleglošciami (...) trzymac, uzywac y wszelakïch sobie przymnažac przybytkôw dotąd, ai do dôbr swoich, w wojewôdztwie smolenskim, w powiecie starodubowskim y w częsci w-wa polockiego będących, wrocą�. Bieg dziejôw przesądzit jednak, ie nie mieli juž nigdy tam powrôcié, tylko ich potomkowie przemaszerowali tam- tędy w roku 1812.
W 1680 roku Strawinscy i Zabniewscy toczyli spôr graniczny przed oszmianskim sądem ziemskim, o czym pisal Jan Wrôblewski w lišcie do biskupa smolenskiego Aleksandra Kosowicza 8 wrzesnia tego roku (Biblioteka Akade- mii Nauk Litwy - Dzial rękopis6w, f. 43-26 478). Maciej Strawinski, pieczętarz wojewôdztwa trockiego, odnotowany zostal w księgach trockiego sądu ziem- skiego 20 kwietnia 1682 r (AWAK, t. XXXI, s. 472).
Z 20 czerwca 1689 roku zachowal się następujący zapis w księgach trockiego sądu ziemskiego: �My, ja Jan, strainik wojewôdztwa trockiego, y Leon Strawinski, ociec z synem, obiedwie osoby za jedną, a jedna za obie ręcząc, czyniemy jawno y wyznawamy sami na siebie tym naszym dobrowolnym zastawnym zapisem, donosząc do wiadomosci každemu, komu by o tym teražnieyszego y na potem będącego wieku ludziom wiedziec naležalo, o tym, že na naszą wlasną potrzebę wztçlismy, požyczyUšmy y gotowey rękodayney summy do rąk naszych odiiczyli- šmy zlotych ošmset polskich monety w W. Ks. Lit., bez braku idącey, u ziemian y Tatar wojewôdztwa trockiego, kniazia Jôzefa Sienkiewicza y malžonki onego kniahini Fatmy Aziulewiczôwny Jôzefowey Sienkiewiczowey.
163

W ktorey to šunimi e ošini u set zlotych polskich zawiedlismy y zastawiliàmy pewne gruntą y sianožęci, odlączywszy od majętnošci naszey wieczystey, na- zwaney Poporcie Korsakową. w trockini wojewôdztwie ležącey, to jest wprzôdy nazwane ogrody, tiiw trzy gofe, bez žadnego zasiewku, z sianožęciami y lašami przy tych niwach będącemi, przy tym sianožęč nazwaną Eyszabole z lašami, trzecią sianožęč nazwaną Mikeykiszki y Podegimy, ktôre z zarošlami ležą mią- dzy gmntami okolicy tatarskiey Sienkan y okolicą Ganusancami, na lat szešč nierozdzielnie po sobie idących.
A tey zastawie zaczyna šią termin w roku teražnieyszym 1689 w dzieii swiçtego Jana Chrzciciela A ješlibyšmy na przypadającym terminie tych gruntôw y sianožęci nie okupili, suinmy tey wszystkiey ošmiuset ziotych polskich razem, a nie ratami, nie wyliczyii, tedy od szešciu lat do szešciu w spo- koynym dzierženiu miec y trzymaė wolni y mocni będą. Woîni tedy y inocni będą ichmosciowie pan Sienkiewicz y pani malžonka onego tymi gruntamj y sianožąciami wladac, szafowac, zasiewaé, kosic, ku naylepszemu swemu upodobanîu postçpowaé (...)� I na tošmy dali ten nasz dobrowolny zastawny zapis z podpisami rąk naszych. Pisan w Poporciach, roku 1689, miesiąca Juni 20 dnia� (AWAK, t. XXXI, s. 492-494).
W 1692 r. Rafal Strawinski otrzymat w zastaw za 200 zlotych dtugu od Aleksandra Budryka dwôch chtopôw panszczyznianych Gieczajtisa i Petrajtisa - �Gieczajcia i Petrajcia� (Biblioteka Akademii N auk Litwy - Dzial rçkopisôw, f. 32-109). Florian Kazimierz Strawinski, stolnik starodubowski (zm. po 1695), byi m.in, wiascicielem dôbr Postawy Dolze w powiecie oszmianskim; Jan Strawinski, skarbnik trocki i starodubowski (zm. ok. 1720) - dôbr Kuciewszczyzna; Franciszek Strawinski - dôbr Wysokie. Maksymilian Strawinski, stolnik starodubowski (1699) mial za zoną Judytą Waszkïewiczôwnç (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, f, 264-1338). J an Strawinski podpisal 6 marca 1698 r. instrukcję szlachty wojewôdztwa wileiiskiego dla poslôw udających šią na sejm pacificationis [AWAK, s, 345).
Folwark Trzeciakiszki w wojewôdztwie wilenskim okolo roku 1700 byl wiasnosciç Leoną Bazylego Strawiiiskiego, a nastąpnic jego syna Jana Strawin- skiego, straznika trockiego; wôwczas folwark ten odkupiony zostal za 10 tysiący zlotych przez Zofîç Kierdejôwnç Krzysztofową z Zywca Komorowskïg kuchmi- strzyniç Wielkiego Ksiąstwa Litewskiego, i przekazany nowicjatowi księžy Jėzų it ôw w Wilnie razem z gruntam! w Rezgunach, Legaciszkach i Rostynianach (CPAHL, f. DA, rok 1700, nr 46, s. 52î-522).
W Opisaniu gôry Trojeckiej w Wilnie z 1701 r. czytamy; �Udawszy się od murôw i sklepôw zrujnowanej cerkwi šw. Piotrą, w lewo graniczy ogrôd klasz- tomy, parkany i dom (...), ktôry teraz w possessyi jegomošci pana Franciszka Strawinskiego, wojskiego starodubowskiego, mąjącego za sobą Tomkiewiczôw- nç". Strawinski, starosta starodubowski, wspomniany zostal w liicie nieznanego autorstwa z 12 stycznia 1707 (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, f. 43-25904). W sierpniu 1729 roku jeden z sejmikôw mial rozpatrywac spôr panôw Strawinskich z sąsiadami (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, f. 43-26417). Jan Rafal Strawinski, podstoli braciawski, w lipcu 1726 roku sprzedal Sokielom swe dziedziczne dobra w Ksiçstwie Žmudzkim: Sujany, Tyrkitaycie, Miloszaycie, Rymbiszki, Walçczaycie, Gçsiukolna, Užperladzie,
164

Salet, Malagórka i in. (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisow, f. 273-1536).
Zachowal się tekst testamentu Jana Strawinskiego z 21 maja 1731 roku, co prawda pogryziony przez insekty, ale przechowywany nadal w dziale rçkopisôw Bibiioteki Akademii Nauk Litwy (f. 273-3901), w którym czytamy: �Punktą oEtatniey mey woli w roku 1731, miesiąca maja 21 przeze mnie Jana Rafalowi- cza Strawinskiego przy zupelnym rozumie czynione.
Prima - aby obrzędem katolickim ciato moje grzeszne byto pogrzebione przy koSciele zoranskim, za które pogrzebienie leguję jmc xiędzu plebanowi tynfów piętnašcie na ubogich y na pozwony tynfów pięč.
Secundo - od jmci pana Marc in a Jokiela, porucznika gondynskiego, naležą- cych mnie sto dwadziescia tynfów wzglqdem zastawnego, mlyn slawney paminei jmci panu Andrzejowi Strawinskiemu, porucznikowi retowskiemu, od jmci pana Raczkowsktego, a mnie po bracie rodzonym z podzialu successive naležą- cych, z których to 120 tynfów jmci xiçdzu plebanowi žoranskiemu, jako wyž wyrazono jest (,..).
Tertio - a z reszty sta tynfów leguję na koscìoly šwięte po tynfowi, do ko- sciola retowskiego na msze swiçte tynfów piętnašcie, do košciofa twerskiego na msze swięte tynfów piętnascie, do kosciola telszewskiego oyców Bemardynów tynfów piętnascie, do kosciola kalwaiyjskiego takže na msze šwięte tynfów piętnašcie, do kosciola kulewskiego na msze šwięte tynfów piętnascie, a dziesięč tynfów, Które to 120 tynfów jmc pan Marcio Jokie) podhig swego wydanego stowa i przy swoich wielkich obligacyach bez žadney prolongacyi y zawodu sumìenia swego ma wyplació.
Quarto - z podzialu naszego między braciey mnie dostala skrzynia zielona, okowana, bardzo subtelney roboty (...) sąžniową deponowaną. u jeymošci pani bywszey bratowey mojey Andrzejowey Strawinskiey, a teraznieyszey Antoniney Bumiewiczowey, leguję jeymošci pani Klarze Jerzyney Nagurskiey, strazniko- wey polockiey, która skrzynia za rekwizycyą ma byč oddana. U teyže jeymošci pani Bumiewiczowey druga, srednia, skrzynia jest, teyže samey jeymošci pani Antoniney Bumiewiczowey daruję oraz pierzyny dwie y poduszek dwie takže daruję.
Quinto - stolik okrągly snicerskiey roboty na czas wyproszony zostaje u jmci pana Jozefą Alexandro wicza, na co y karta jest, daruję jmci panu Jerzemu Nagurskîemu, strainikowi polockiemu, Szafa krajana pokojowa, zostająca ujmci pana Stanislawa, rodzonego [brata] mėgo, temuž satnemu leguję (...). Pisan w Žoranach (...). Jan Rata! Strawinski ręką swą.� Tekst tego testamentu zostal wpisany do ksiąg magdeburskich Księstwa Žmudzkiego przez Aleksandra Jerzego Billewicza.
Pan Strawinski, podstoli starodubowski, wspomniany zostal w liàcie Anto- niego Micuty do Hrehorego Sadkowskiego z 2 marca 1730 r. w związku z pew- nym sporem majątkowym (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, f. 43-26185). Florian Strawinski, slonimski pisarz grodzki, w roku 1739 otrzy- mal za dtugi od Krzysztofa Morosza, stolnikowicza trockiego, položone w tym- že powiecie wsie Czeszejkowszczyzna, Kilejki i inne (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow} f. 273-3385). Zona Floryana Strawinskiego Helena
165

pochodzila z domu Dąbskich (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rąkopi- s6w, f. 273-3052).
Stolnik starodubowski Strawinski wzmiankowany j est w lišcie Petrusewicza do Sandkowskiego z 22 maja 1730 r., z ktôrego dowiadujemy šią, že pan stolnik wybieraï šią w tym czasie do powiatu sionimskiego i Grodna (Biblioteka Aka- demii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, f. 43-26253). W dziale rçkopisôw Biblio- teki Akademii Nauk Litwy w Wîlnie (f. 43-26385) zachowal šią List Ignacego Strawinskiego z 2 lutego 1746 roku z Minską do jego �stryja dobrodzieja�, po- swiçcony biežącym sprawom gospodarczym, pisany polszczyzną gqsto przety- kanį latynizmami.
W 1754 roku Micha! Strawinski, targowiczanîn, pose! starodubowski, ze- rwaî, korzystając z prawa liberum veto, sejm w Warszawie. 9 wrzesnia 1755 roku w Wilnie, w Glownym Trybunale Litewskim toczyla šią sprawa Antoniego Strawinskiego, starodubowskiego sądziego ziemskiego, z panem Antonim Ta- rassowskim, horodniczym kowiehskim, ktôry nie chciat zwrocié dlugu 2656 zlotych polskich. Stracil wiçc na rzecz Strawinskiego częsc swych posiadlošci. Wyrok m. in. podpisal Franciszek Darewski Weryha, staras ta poiockî, marszatek Trybunalu Skatbowego Wielkiego Ksiçstwa Litewskiego (Biblioteka Akademii Nauk Lttwy � Dzial rçkopisôw, f. 273-457).
Inny przekaz archiwalny z tego okresu informuje: �Roku 1759, miesiąca Juli 27 dnia, process wielebnego jegomošci xiçdza Antonina Lubeckiego Kniazewi- cza, Zakonu sw. Bazylego Wielkiego, opata trockiego, officjala generalnego bialorusskiego, tak nomine šuo, jako tež nomine totius religionis, solenissime zalowal y manifestowal šią na wielmoznego jegomosč pana Thadeusza Strawinskiego, oboznego y woyta trockiego, o zabranie gruntôw w polu, placöw w mie- šcie trockim z ogrodami, o wybicie z onych, jako tež o pochwalki rožne pu- bliczne na zdrowie y žyde, y substancją ludzt, item o zabranie ostrawôw, Mey- lowszczyzny za Zwierzyncem z sianožąciami, puszczą, z gruntami, lašami oraz folwarku, od xiąžny jejmošc i Neledinskiej pod Wieliczkowem, zacząwszy od miasta, z gruntami, lašami, sianožąciami, polami nadanego, y za Wieliczkowem wieczysto przydanymi gruntami, similiter z polami, lašami, sianožąciami, y o granice poruynowane ex situ fundi opactwa trockiego y o inné pretensye rôzne- mi laty, miesiący y dniami, jezior y jazôw zabranie� {Archeograficzeskij sbornik dokumentow, t. V, s. 25-26).
Ksiądz Strawinski z Wilna wspomniany zostal w lišcie Leoną Borwifiskiego do architekta Kossakowskiego, pisanym w Rosieniach 6 sierpnia 1761, a doty- czącym budowy kosciola kalwaryjskiego (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rçkopisôw, f. 43-24635). Strawinski, wojski starodubowski, w 1764 r. byl poslem na sejm koronacyjny w Warszawie od tegoz powiatu (Publiczna Biblioteka Miejska i Wojewôdzka w Rzeszowie - Dzial rçkopisôw; Rk-3, k. 273). Jedna z gatązi rodziny Strawinskich okolo polowy XVIII wieku posiadala ka- mienicą w Wilnie w rejonie ulic Wielkiej, Dominikanskiej i Szklanej (AWAK, t. IX, s. 400).
Ignacy Strawinski, wojski i konsyliarz powiatu starodubowskiego, podpisal w 1764 roku akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. VII, s. 62). On tež oraz Michal i Tadeusz Strawinscy, stolnîkowie starodubowscy, Jan, rotmistnz
166

powiatu kowienskiego, posel od wojewodzlwa smolenskiego, jak rowniez FJo- rian, posel powiatu slonimskiego, Strawinscy zložyli podpisy pod elekcją ostat- niego krola polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego. Fiorian Strawinski, pisarz grodzki, w 1766 r. na mocy uchwaty Komisji Skarbowej Wielkiego Księ- stwa Litewskiego mianowany zostal na pehiomocnika do uregulowania dhrgow kahahi ¿ydowskiego miasta Pinską.
Sejmik szlacheeki powiatu starodubowskiego 25 sierpnia 1766 roku polecat poslom udającym się do Warszawy: �Trigesimo primo. Summa imieniowi wiel- možnych ichmosc panow Strawinskich, przez antecessordw ich na woynę mo- skiewską za panowania nayjašnieyszego krola imci Stefana Batorego, constitutione anni millesimi quigentesimi nonagesimi quinti approbowana, aby sukces- sorom imienia tegož do komissyi skarbowey Wielkiego Xięstwa Litewskiego pro recognitione y zaplacenia odeslana byla, domowią się jašnie wielmozni ichmosc panowie poslowie� (AWAK, t. VIII, s. 398).
Teodor Strawinski (Strawienski) w 1771 roku nabyl od Jana Hryniewskiego majątek Komarowszczyzna w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 772}. Hieronim Strawinski, magister filozofii, wydal w roku 1772 w drukami Akademii Wilenskiej Propositiones ex universa philosophia sub auspiciis serenissimi tribunalis Magni Ducatus Litvaniae (K. Čepienė, J. Petrauskienė, Vilniaus Akademijos spaustuvės leidiniai, s. 438).
27 ljstopada 1771 roku warszawski �Monitor� donosik �Dnia trzeciego li- stopada, dowiedziawszy šią krol jegomošč o niejakiej stabošci księcia Czartory- skiego, kanclerza wielkiego litewskiego, umyšlil go nawiedzic wieczorem, z malą, jako zwykl, dworu swojego asystencją. Z wrodzonej albowiem serca swojego litūšci, nierad trudzič služących sobie, matą pospolicie obchodzil się ich liczbą, gdy kogo prywatnie w Warszawie nawiedzal. Ulanow nawet swoich, kolejno ushigi odprawujących, uwalnial często od tej powinnosci, mając wzgląd na inne ich prace i trudy. Jakož i tego czasu nie mial ich przy sobie.
Gdy tedy po nawiedzeniu księcia kanclerza litewskiego w szczuplej, jako się rzeklo, liczbie dworu swojego, między dziewiątą i dziesiątą godziną wieczomą powracat do siebie ulicą Miodową, albo jak drudzy nazywają Kapucynską, wy- padlo niespodzianie z zasadzki 40 konnych ludzi, z ktorych jedni na Kapitulnej, drudzy na Koziej uliczce, a inni pod Zygmuntem, udając mową moskiewską, že są Kozakami, taili to przed prZechodzącymi, czym byli. Ledwic krol jegomošc wjechal między palace księcia biskupa krakowskiego i pana Branickiego, het- mana wielkiego koronnego, alič zaraz jedni z Koziej uliczki dworzan krolew- skich atakowac strzelaniem zaczęli, drudzy z Kapitulnej wypadtszy, karetę osko- czyli i zatrzymali, dając ognia tak do karety samej, jako forysia i koni.
Juž karėta kilka razy byla przestrzelona, juž jeden z hajdukow jego bronią- cych byl z pistoletu Zabity, drugi szablą cięžko raniony, juž i filtro, w ktorym krol jegomosč siedzial, byto kutą przeszyte, sam jednak od tak gęstych postrza- 16w szwanku nie odniosl žadnego. Widząc jednak oczywiste swoje niebezpie- czenstwo, wysiadl z karety, ale go zbojcy zaraz porwali i odebrawszy szpadę, ciągnęli go między konmi przez kilkaset krokow. W tym nieludzkim i cale dzi- kim z nim obchodzeniu się jeden ze zloczyncow zmierzywszy się z pistoletu do samej glowy mu strzelil; ale go i tam Opatrznošč najwyzsza zaslonita tak dalece,
167

iž z tego strzelania krol jegomošč nie więcej nie poczui, jak tylko gorącošč w tym gtowy miejscu, koto ktorego kula przeleciala.
Dawszy więc pokôj strzelaniu, czy to že nie mieli juž wtenczas pistoletôw nabitych i czasu do ich nabicia, czy to z innej jakiej przyczyny, zaczęii krola jegomošci szablami okladač. Futro, ktôre mial na sobie, sprawito to, že te ich cięcia innej szkody na ciele nie uczynify, jak tylko sinošci na nim pozo stale, lubo tak gęste byly, že znakôw od nich na futrze poczynionych zliczyč prawie nie možna. Raz jednak cięto go w wierzch gtowy tak mocno, že na niej zostaia znacznie szeroka rana i košė poruszona, chociaž niezbyt glęboka. To wszystko džiaio się w owym nieludzkim krol a jegomošci szarpaniu i ciągnięciu, między kohmi. W tym tak godnym politowania stanie krol jegomošč zostający te tylko do nich ze zwyklą lagodnošcią swoją môwrl stowa, jako jeden pozostaly przy karecie lokaj slyszat i wyswiadczyh �Nie szarpciež mnie, juž ja sam pojdę tam, gdzie chcecie, wszak jestem w waszych rękach�.
Tymczasem owi zloczyncy, chcąc pospieszyč swoją ucieczką, przymusili krol a jegomošci wsiąšč na konia, bez kapelusza, bez butôw, w trzewikach tylko i ponczochach jedwabnych; a przybywszy ku okopom, ktôre miasto otaczają, zaczęli przebywac fosę. Co gdy i krol jegomošč uczyniė byl przymuszony, koh pod nim dwa razy związal się i nogę zlamal. Mūšiai tedy krol jegomošč na inne- go przesiąsč się konia, a w tym razie futro z n i ego spadlo i tam zostato, Prze- bywszy okopy bląkali się po polu, sami nie wiedząc, dokąd się udač mieli. Noc ciemna i strach przy tym, aby nie byli pošcignieni, tak ich zmieszal, iž nie mogli pomiarkowaé, dokąd im dąžyc naležato.
Przetož chcieli jak najprądzęj ze swoją zdobycząumykač, aie im bardziej się spieszyli, tym stę bardziej mieszali. Nieswiadomi položenia iniejsc okolicznych, wpadali często i z konmi w bagna, przetož częšcią piechotą, częšcią konno coraz dalėj pomykali się. Co gdy i krol jegomošč czynič z nimi mūšiai, uwięzil swôj trzewik w blocie i tam go zostawil; a tak o jednym trzewiku juž mūšiai išč dalėj. Na koniec widząc owi zloczyncy, že ich bezbožne zamysly oporem idą, a z drugį ej strony bojąc się wpašč w ręce moskiewskie, poczęli bardziej o sobie niž o krôlu myšleč. Jakož wkrôtce na r6žne rozpierzchli się strony; znali albowiem to dobrze, iž w wiçkszej gromadzie prędzej postrzeženi byc mogli�.
�Monitor� opisywal zamieszanie, jakie powstato w Warszawie na wiešč o po- rwaniu Stanisîawa Augusta, nocleg krôlewski w mlynie, następnie cudowne krôla ocalenie i na koniec dodawal: �Co się tycze wyznania owego herszta zio- czyncôw, to tylko od niego dotąd wiemy, iž jest oficerem od komendy Puiaskie- go, že ten i jego i innych dwôch oficerôw namôwîl i poslat na wykonanie tej bezbožnošci, ktôra się stala. Na koniec powiedziat, iž się nazywa Kosinski, ro- dem z wojewôdztwa krakowskiego; ale to imię on sobie nieshisznie przywtasz- czyl. Jest wielu, ktôrzy go z dawna znają i vviedzą, že jest cztowiekiem podlego urodzenia z Wolynia. Drugi zaš i trzeci herszt, nazwiskiem Strawinski i Lukaw- ski, ktôrzy spôlkowali z Kosinskitn w tej imprezie szkaradnej, jeszcze nie są pošcigani. Z tych pierwszych Strawinski przed rokiem z ręki krôlewskiej jal- mužnę odebral, a teraz mu taką się bezecnošcią wyplacil�.
Což to byi za reprezentant zacnego rodu szlacheckiego, co wažyl się pod- niešč rękę na monarchę i omai go nie zastrzelil? Wydaje się, že chodzi o Stani-
168

slawa Strawinskiego, patriotę, konfederatą barskiego, ktàry uwazat, že kröl, ktôry frymarczy narodowym interesem Polski, jest zdrajcą i jako taki muši byc potraktowany z calą surowošcią. Profesor Ludwik Erhardt pisat o nim: �Tajem- nicza to postac į niewiele o niej wiadomo. Od początku przystąpienia do konfe- deracji związal šią z Kazimierzem Putaskim i juž w sierpniu ] 770 roku wykazat mematą odwagę, przybywając w przebraniu do Warszawy i jakoby wręczając Stantsiawowi Augustowi prowokacyjny akt detronizacji, uchwalony przez Gene- ralnosé.
W cztery miesiące požniej znöw znalazl šią w stolicy i przybrawszy postac ubogiego szlachcica, zbližyl się do krola, ktory mu przez rąkę Ryxa, swego ka- merdynera, dal dziesięč dukatöw w zlocie jatmužny. Naw rąžai tu rozne znajo- mosci i zdobyi dokladne informacje o krolewskich zwyczajach, ktöre pragnąt byt poznac, opracowując swöj zamiar uprowadzenia Stanislawa Augusta, On to bowiem byi autorėm tego pianu, a po uzyskaniu zgody Putaskiego i Generalno- šct, dobrat sobie jeszcze dwoch oficeröw: Walentego Luk a w ski ego, rotmistrza zakroczymskiegū, i Jana Kuzmą, nazywającego siebte Kosinskim, i objąt do- wödztwo spisku.
Owego wieczoru 3 listopada 1771 roku Strawinski z gromadą swoich ludzi stanąl przy ulicy Kapitulnej, czuwając nad wykonaniem zamiaru. Dal rozkaz Kužmie, aby ten, porwawszy krola, zaraz po przebyciu okopôw zwrôcil się dragą ku Wiäle, gdzie będzie nan z silnym oddziatem oczekiwat, aby krôlewskiego jenca do Putaskiego odprovvadzic. Stato się przeciež inaczej. Dobrze pomyšlany plan nie powîôdt się, czy to przez pomieszanie spiskowcöw, czy tež przez zdradę Kužmy�.
Gdy Strawinski zorientowai się, že jego wielkie przedsięwzięcie zakonczylo šią fiaskiem, schronit się w czçstochowskiej fortecy, ktora byla wôwczas gtöw- nym gniazdem Putaskiego i wojsk konfederacji, stamtąd zaš co rychlej ūdai się za granicę. Raz jeszcze przeciež dal dowôd niemalej odwagi. Gdy na wiosnę 1773 roku rozpocząl się procès 34 spiskowcöw (z tego 27 sądzono zaocznie), w ktorym początkowo catą winą za usilowanie krôlobojstwa prôbowano obcią- žyė Strawinskiego, ten po kryjomu przekradl się do Wilna i pod bokiem wtadz oglosil manifest, naswietlając prawdziwie swoją rolę w spisku i zamiary. Stwier- dzit tam, wbrew oswiadczeniom Putaskiego, že związat się z nim jeszcze na Litwie, w roku 1769, dla obrony wiary katoiickiej. Že targnąl się nie na žyde krôla, lecz chciaf odsunąc od wplywu na sprawy panstwa lichego i obojętnego na losy kraju wladcç, dziatając na wyrazne polecenie najwazniejszych körnen- dantow, Že pozostawai pod rozkazami Putaskiego, že Pulaski miat oczekiwac go z wojskiem koto Wolborza i Rawy.
Dekiarowat tam rôwniez, iž jesli sąd �zechce dla przykladu naprawdç uka- rač wszystkich sprawcöw konfederacji barskiej, to on, ratini strz starodubowski, przyrzeka na poczciwosö nieskazitelnego charakteru rycerskiego przybyč na miejsce i tę pamiątkę niešmiertelnych prac dla ukochanej ojczyzny ponoszonych krwią swoją przypieczętowač�\ W tym dokumencie Stanislaw Strawinski przed- stawia się jako prawnuk Jana, stražnika wojewödztwa trockiego, wnuk Leoną Bazylego, miecznika trockiego, a syn Franciszka Tadeusza, takže miecznika trockiego.
169

Wyrok sądu sejmowego z 2 wrzesnia tegož roku glosil; �Bezecni Kazimierz Pulaski, Stanislaw Strawinski i Walenty Lukawski powinni byč nie tylko po- zbawieni honorow i czci, lecz i ciala ich jako narzędzia sromotnej zbrodni okmtnym karam podüane byč muszą, przeto chociaž za tak wieiką zbrodnię na kary o wiele większe i surowsze zaslužyli, za wstawieniem się Krölewskiego Majestatu u naszego sądu, skazujemy zostającego w więzieniu Walentego Lu- kawskiego i zbiegtych Kazimierza Pulaskiego i Stanislawa Strawinskiego na karę šmierci przez šcięcie. Ręce przy drogach publicznych i po niejakim Czasie spalone, cialo zaš po šcięciu rozčwiartowane, spalone i na wiatr rozwiane�.
Lukawskiego wkrötce šcięto na Rynku Starego Miasta i pozostal on wlasci- wie jedną z kilku zaledwie ofiar, ktöre ręka öwczesnej sprawiedliwosci byla w stanie dosięgnąč. Kužmę chronilo krolewskie slowo - jemu to wszak Stanislaw August zawdzięczal swe ocalenie. Skazano go tylko na banicję, wyjechal więc do Wloch, korzystając z dozywotniej pensji przyznanej mu przez kröla. Pulaski, naznaczony piętnem krölobojcy, dingo tūlai się po Europie, až wreszcie wyjechal do Ameryki i spoköj wieczny znalazt pod Savannah. Strawinski nato- miast uciekl do Rzymu i pod przybranym nazwiskiem wstąpil do zakonu. Za czasöw Księstwa Warszawskiego powröcii do kraju, zostal proboszczem w ja- kieš parafii dawnego wojewödztwa augustowskiego i tam umarl. Zostawil po- dobno pamiętnik, w ktorym szczegölowo opisal swoj udzial w konfederacji. Rękopis ten pozostawal w ukryciu �w rękach nieznanej rodziny w Wielkim Księstwie Poznanskim�.
Wediug przekazu zrödlowego z 27 lutego 1782 roku slonimski urząd grodz- ki tworzyli wöwczas pan Antoni Jan Kobylinski, wojski i podstarošci sądowy powiatu slonimski ego; jasnie wielmozny pan Ignacy Strawinski, podkoniuszy Wielbiego Księstwa Litewskiego, oraz pan Stanislaw Pohibinski, lowczy powiatu slonimskiego {AWAK, t. XIV, s. 191). W roku 1774 w księgach Glöwnego Trybunalu Litewskiego w Wilnie odnotowani zostali Ignacy Strawinski, straznik trocki, i Antoni Strawinski, trockä pisarz grodzki. A. Tyzenhaus 23 III 1776 pisal do kr61a, že podstoii Strawinski robil �molimina przy egzekucji dekretu�, nieja- ko sabotując tym samym wykonanie wyroköw sądowych (por. S. Koscialkow- ski, Antoni Tyzenhüus, 1.1, s. 206).
W XVIII wieku często odnotowywani byli Strawinscy ze žmudzkiego od- galęzienia. �Jegomošč pan Ignacy Strawinski, chorąžy powiatu retowskiego Xięstwa Žmudzkiego�, figuruje w księgach rosiehskiego sądu ziemskiego jako urzędnik w roku 1782 {AWAK, t. XXIV, s. 166, 182, 183, 317). Pan Strawinski, mieszkaniec zascianku Strybie w wojtostwie giranskim, placil za wygon 8 zlo- tych polskich czynszu w roku 1784. Takže w okolicach wsi Bubiany w wöjto- stwie klibowskim w starostwie retowskim mieszkal wtedy szlachcic Strawinski {AWAK, t. XXV, s. 510, 519).
Zachowal się list fundacyjny z 30 lipca 1792 roku, w ktörym czytamy: �Antoni Strawinski, chorąžy powiatu retowskiego Xięstwa Žmudzkiego, wszem wobec y každemu z osobna, komu by o tym teraz y w potomnych czasiech nale- žalo [wiedziec], wiadomo czynię tym moim dobrowolnym wieczysto- funduszowym dokumentem, czyli zapisem, iž ja, mając dobra moje wieczyste ziemskie w Xięstwie Žmudzkim w powiecie retowskim sytuowane, Gilogiry
170

nazwane, w częšci od antecessorow via successionis na mię spadla, w częšci zaš przeze mnie samego przykupiūne y nabyte, w aktualney possesyi mojey będące, wolne, žadnemi dhigami nieobciąžone, na zawdzięczenie darow Boskich, kto- remi nikczemne staranie moje pobfogoslawic, poprzeč y opatrzyc raczyt, umy- šliiem y dobrowolnie determinowalem się pomnožyc chwalę Jego Nayšwiętszą, a tym samym zbawienie dla duszy mojey przez ufundowanie altaryi przy para- fialnym košciel e retowskim.
Jakož dopelniając istqtnie taką moją determinacyą, szczegolnie 2 gorliwoici y obowiązki chrzešcijabskich pochodzącą, na fundusz tey altaryi legują na po- tomne czasy y niniejszym dokumentem zapisuję talarow bitych tysiąc bez naymniejszego sukcesordw moich pokrzywdzenia. Ktorey to przeze mnie fun- dowaney altaryi jako fundator žądam chcę y obieram za naypierwszego altarystę jmč xiądza Selwestra Kucewicza ad presens wikarego retowskiego przez lat szesnašcie kontynuo przy tymže košeiele mieszkającego, z nauk i cnoty, Statkų y pobožnošci žycia przykladnego�fBiblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial ręko- pisdw, f. 32-202)
Fundowal tež jednoczešnie pan Antoni Strawinski dom mieszkalny w Reto- wie dla altarysty i postanowil, že jego synowie i dalsi potomkowie będą ložyli na utrzymanie kolejnych kaplanow. Dla siebie natomiast zastrzegaf, �aby w dzien uroezystošei šwiętego Antoniego Padewskiego, jako patrona na chrzcie mi danego, przed oltarzem jego co rok msza swięta byla spiewana�.
W dziale rękopisow Uniwersytetu Witolda Wielkiego w ICownie (f. 633) przechowywane są listy z konca XVIII wieku pisane przez księdza Melchiora Strawinskiego oraz porucznika wojsk narodowych Michata Strawinskiego. Win- centy Strawinski, podstarosci stommski, 15 stycznia 1791 roku pozwany zostal przed sąd wtlenski za przywlaszczenie dobr Iwaszkiewicze w powiecie slonim- skim, naležących do jego sąsiadow Ghiszynskich (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, f. 273-3509). Dziwna to byla sprawa, bo wiadomo, že w 1730 roku Michal ze Skrzynna Dunin Ghiszynski, stolnik wolkowyski, sprze- dal Iwaszkiewicze Florianowi Strawinskiemu, pisarzowi slonimskiemu (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, f. 273-3377).
Strawinscy procesowali się zresztą nawet z Radziwillami, o czym informuje m.in. z 1797 roku Replika ze strony jašnie wielmozney pani Franciszki z xiąžąt Radziwillow Soltanowey\ bywszey marszalkowey nadworney W X. L. w imieniu męža swojego za plenipotencyą procedującey przectwko jašnie wielmoznym panom Strawinskim, exstarosciney y exstaroscicom sądowym slonimskim (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, f. 22-114a). W koiicu XV11I wieku Strawinscy i Kiborttowie zostali powolani przed sąd powiatowy w Rosie- niach, poniewaz zawlaszczyli mąjątek Budryki w Księstwie Žmudzkim, naležą- cy do Kuzminowiczdw (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, f. 32-303).
Folwark Nakryszki z wsiami Nakryszki, Nowiki, Romanowicze, Chobodki, Monczany; folwark Porzecze z wsiami Porzecze i Rusaki; folwark Pieratowsz- czyzna z wsiami Pawlowszczyzna i Chwiniewicze oraz Mirowszczyzna (wszystko w powiecie slonimskim), duže polacje puszcz - oto posiadlosci Stra- winskich jeszcze w 1803 roku. Strawinscy, ktorzy pozostawali w powiecie troc-
171

kim, w XIX wieku posiadali m.in. Szukiszki. Liczna galąž rodu Strawinskich istniata w owym czasie rowniez na ziemiach ukraihskich, na Podolu. Strawinscy herbu Su lima mieli licztie posiadtosci na Žmudzi w powiecie poniewieskim, szawelskim, wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 725, 825, 846, 1752, 2055, 2812). Przez pewien czas w drugiej polowie XIX w. do Strawinskich naležal majątek Zaduby, 21 wiorst od Grodna nad Niemnem, 2e znanym zaktadem wy- robu gorzalki (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 30, z. 1, nr 5). P6žniej majątek tego rodu powoli wykruszai sie, g townie przez powtarząjące sie sekwestry (CPAHL, f. 381, z. 19, nr 1107).
Drzewo genealogiczne Strawinskich zatwierdzone przez heroldią wtlehską w 1847 r. przedstawia szešč pokoleh jednej z galęzi rodu (1. Wladyslaw Michal, 2. Jozef, 3. Ignacy, 4. Erazro, 5. Adam, 6. Kazimiera Erazm). Druga galąž (Adam, Stanislaw, Wladyslaw, Michal, Sylwester) zamieszkiwala w Galwieni- skach. Trzecia natomiast (Wladyslaw Michal, Jerzy, Jan, Jozef, August, Jozef) gospodarowala w rodowym majątku Naborowszczyzna. Strawinscy spokrewnie- ni tu byli m.in. z Bialkowskitni, Szturami, Hekendorfami (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 358).
Rotmistrz kowienski Antoni Strawihski oraz wilenski regent grodzki Kazi- mierz Strawihski figurują na liicie szlachty powiatu trockiego z roku 1809. Za- chowaly šią fragmenty korespondencji tych Strawinskich z archiprezbiterem K. Niezabitowskim z roku 1811 (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dziat rękopi- sow, f. 32-80). W 1811 roku ksiądz Strawihski miai otrzymač, dzięki wsparciu Tyszkiewiczow, plebanię smi)gowską, ale wystąpili ostro przeciwko temu Kar- piowie, sąsiedzi panow Strawinskich (Biblioteka Akademii Nauk Litwy ~ Dzial rqkopisow, f. 12-4685). W 1819 r. heroidia wilehska potwierdzila rodowitosc piąciu galązi rodu Strawinskich, zamieszkalych w powiecie trockim, razem 43 osoby. Wincenty Wilhelm Strawihski, wicemarszalek powiatu stonimskiego, 6 llpca 1814 r. sprzedal Kasperowi Ostromęckieinu majętnošč Iwaszkiewicze (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, f. 273-2846).
W tym samym zbiorze archiwaliow (f. 29; LRK 283) przechowywany jest taki oto dokument dotyczący jednego ze Strawinskich: �Woysko polskie. W Warszawie, dnia 9 marca 1815 roku. Wincenty Korwin hrabia Krasinski, je- nerat dywizji, naczelny dowodca Gwardyi Polskiey, jeden z komendantow Legii Honorowey, Krzyža Woyskowego y Orderu Šwiętego Stanislawa kawaler etc., etc. Zaswiadczam, jako jašnie wielmozny pan Kazimierz Strawihski byl w Gwardyi Honorowey Litewskiey przy nayjasnieyszem cesarzu Napoleonic officerem, z firmanu w roku 1812 w Wilnie, i w teyže Gwardyi odbyl kampanią w roku 1812, w ktorym byl wziqty w nicwo!ę podczas reyteradyi pod Kownem. General hrabia Krasihski�.
W grudniu 1819 roku heroidia wilehska potwierdzila rodowitosc szlachecką Kazimierza Antoniewicza Strawinskiego, marszatka powiatu trockiego, z synem Wtadyslawem; Wincentego Wilhelma, marszalka powiatu stonimskiego, z synem Adamem; Jana, chorąžego powiatu stonimskiego, z synami Adamem i Stanisla- wem; oraz Maurycego z synem Jdzefem (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1006, s. 99). 27 lutego 1826 roku heroidia w Wilnie potwierdzila rodowitosc Donata Aleksandra Strawinskiego z powiatu rosienskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1012, s. 86).
172

Od 1827 roku na rozkaz cara pod tajnym nadzorem policji znajdowaî šią ziemianin Adam Strawinski, zamieszkaiy w swym majątku Mirowszczyzna na Grodzienszczyžnie koto Nowogrôdka. Jednak až do 1829 roku policja nie za- uwazyla w jego zachowaniu niczego podejrzanego (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 1, z. 3 cz. 52, nr 540). Pod nadzôr policji trafii ôw mtody czlowiek za udziat w patriotycznym poiskim stowarzyszeniu �Zorzanie�, dzialającym w Wilnie, Bia- lymstoku i Swisloczy.
7 sierpnia 1829 roku byly marszatek szlachty powiatu trocktego Kazimierz Strawinski, zamieszkaiy w majątku Poniemunie w powiecie wilkoraierskim, zwrôcit šią z nastąpującą prosbą do Komisji Wywodowej Wilenskiej: �Familia moja Strawinskich, mianowicie ojciec moj Antoni, ze mną, jego synem, Kazi- mierzem oraz z dwoma jego synamt, a mojemi rodzonemi bračmt: Hieronimem Erazmem dwuimiennym i Damazym - nie mniej z bratem swoim rodzonym Tadeuszem i z dwoma jego synami Jakubem i Tomaszem - tudziež z trzema swemi synowcami, z brata rodzonego Jozefą pochodzącemi, wywiedziona zo- stata w Deputacyi Wywodowej Szlacheckiej jeszcze w roku 1798 grudnia 31 dnia, jak akta Deputacyi swiadczą.
Z tydl wszystkich wywiedzionych pozostalem w žydu tylko ja sam jeden; inni wszyscy, a nawet i ich potomkowie wymarli. Nadto z drugiej galązi taž familia Strawinskich w powiecie slonimskim i woikowyskim w gubemi grodzienskiej mająca od dawna swe dobra dziedziczne, jako to Ignacy, podkomorzy litewski, ojciec, Floryan, starosta sądowy slonimski, i Wincenty, sędzia ziemskj slonimski, a potem wicemarszalek, oraz wnukowie Ignacego, a synowie Flory- ana: Jan, potem chorąžy slonimski, i Maurycy, potem prezydent ziemski slonirti- skî, wywiedzeni zostali w Deputacyi Wywodowej Szlacheckiej Wilenskiej przed odiączeniem gubemi grodzienskiej w roku 1800 Juni 21, jak žumal tejže Deputacyi Wilenskiej swiadczy - i zapisani sąw ksiądze w swojej Deputacyi Gubemi Grodzienskiej, a zatem, gdy obie te galęzie niepotrzebnie i bcz wiedzy wprowa- dzone zostaly do dekretu Deputacyi Wywodowej 1819 grudnia 24 - przeto tnam honor prosic Kommissyi, ažeby raczyla z dekretu tego te obie galązie z nowo narodzonemi potomkami do tych galązi naležącemi wyeliminowac� (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 2828).
Strawinscy, podobnie jak ich sąsiedzi Zalescy, Kuczewscy, Rudominowie, Oginscy i in., zaciągnąli šią pod sztandary powstania w 1830 i 1831 roku. W 1831 roku wtadze carskie podjąiy decyzją o konfiskacie na rzecz skarbu ce- sarstwa cząšci majątku Mirowszczyzna, ležącego w powiecie slonimskim, a naležącego do ojca powstanca Adama Strawinskiego. Do opisu, czyli inwenta- ryzacji majątku mianüwano miejscowych szlachcicôw Domejką i Korsaką (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 31, z. 2, cz. 11, nr 76).
Z dokumentôw policyjnych dowiadujemy šią, it powstaniec mial babcię Franciszką Barbarą z Wotodkowiczôw Strawihską, matkę Franciszkę, ojca Jana, braci Maurycego i Jana. Strawinskiemu seniorowi surowo zabroniono udzielania jakiejkolwiek pomocy synowi, ktôry po kląsce powstania ukryl šią we Francji. Adam Strawinski po amnestii carskiej w 1833 roku powrocil do ojczyzny, wraz z zoną zamieszkal w majątku Mirowszczyzna w powiecie slonimskim, przy oj- cu. Przez kilkanašcie lat znajdowaî šią pod tajnym nadzorem policyjnym
173

(CPAHL, f. 378, op. 1840, nr 174, s. 63-64). Malwina i Stefania Strawinskie, mieszkające przy rodzicaęh w majątku Szczukszyki w powiecie wilenskim, od 1840 r. takže znajdowaty šią pod tajnym nadzorem poiicji za udziat w ruchu konspiracyjnym {CPAHL, f. 378, op. 1840, nr 174, s. 42).
W 1834 roku ziemianin z powiatu rosienskiego Dionizy Strawinski miai trudnošci z potwierdzeniem swej rodowitosct przez Deputację Wywodową Szla- checką Gubemi WiSenskiej. Jak się wydaje, w koricu jednak uzyskal pozytywny werdykt (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 455, s. 51-52). Na lišcic szlachty gubemi wi- leriskiej z 1839 r. figurują Maciej, Jozef, Wincenty, Dionizy Feliks, Kazimiera, Stanislaw Antoni, Feliks Jan, Romuald Apoloniusz i Leon Leopold Strawinscy (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, s. 20), zaš na liscie szlachty powiatu trockiego z 1844 r. - Andrzej i Stanislaw Strawinscy {CPAHL, f. 391, z. 8, nr 85, s. 51).
Niektore galązie rodu Strawinskich byfy szykanowane przez wladze rosyj- skie i z tego powodu miaty trudnošci z potwierdzeniem rodowitosci szlacheckiej (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2520, s. 2-3). Uraądnicy carscy skrešlilt np. z listy szlachty jako tych, ktorzy nie dowiedli swej rodowitošci, Wincentego Wilhelma, Adama, Jana Florianą, Stanislawa, Maurycego, Jozefą, Tomasza, Antoniego, Andrzeja i kilku innych Strawinskich z powiatu trockiego (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 85, s. 76-77).
W polowie XIX w. heroldia wileriska potwierdzila rodowitosc Augustyna Strawinskiego z powiatu trockiego oraz jego synow Ksawerego - lekarza w powiecie nowogrodzkim i Jozefą - skarbnika powiatu telszewskiego (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 110). W 1844 roku ta sama heroldia odnotowala w powiecie trockini Wincentego, Wilhelma, Adama, Jana Florianą, Maurycego, Jozefą, Tomasza, Ludwika, Antoniego, Andrzeja, Stanislawa i kilku innych Strawinskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 18, s. 39.62).
W potowie XIX wieku zasfynąl na calej Kijowszczyinie pewien szlachcic Strawinski, ktory bardzo zręcznie obrabowal, i to kilkakrotnie, Pieczerską Lawrą i parą innych šwiątyri prawostawnych, a gdy w sledztwie gubemator rosyjski począl mu wypominac, že zamiast zužyč swe talenty na korzyšč spoJeczenstwa, obraca je raczej na jego rainą, dowodzic zacząl, že �rząd to owszem jest nie- cnym rabusiera, co do nędzy doprowadza biedakriw, ze skory ich niemal obdzie- rając, on zaš rzeczywistą ushigę oddaje ludzkošci, puszczając w obieg martwe kapitaly, ktore wiekami gromadzą šią po klasztorach i šwiątyniach bez žadnego dla spoleczenstwa požytku�. Ow �wolny ptak� otru! šią w wiązieuiu, widząc, že nie dane mu juž bądzie wyfrunąč na wolnosc.
12 lipca 1857 roku w rzymskokatolickim košciele w Womianach ksiądz Jan Bolądž ochrzcii dziewczynką (ur. 9 maja tegož roku w Szolmirach), nadając jej imiona Monika Ludwika, corką Ignacego i Felicjanny z Žylewiczow Strawinskich (CPAHL, f, 1481, z. 1, nr 1, zapis 51).
Jeden ze Strawinskich byi w czasie powstania styczniowego przyw6dcą liczą- cego 600 osob oddziahi insurgentow w powiecie slonimskim. Uzywal pseudonimu �MIotek� {Archiwnyje tnatierialy Mitrawiewskogo Muzieja, t. II, s. XLII i in.). Wolkowyski wydzial powiatowy rosyjskiego ministerstwa 11 maja 1864 r. donosil do centrali, že Gustaw Strawinski, syn Adama, dowodca powstancow, nie zostal odnaleziony w swym majątku Izabelino (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 970, z. 2,
174

nr 15). Po 1863 r. za polityczną nieprawomyslnosc w gubemi kowienskiej zwol- niony ze shižby zostal m.in. �kolleiski registrator Kaspar syn Jana Strawinski, vvlasnošci nie posiadający� (CPAHL, f. 378, z. 1866, nr 181,5. 25).
W grudniu 1864 r. heroldia petersburska potwierdziia rodowitosc �asessora kolležskiego� Jozefą Strawinski ego, wlasciciela majątku Naborowszczyzna w powiecie trockim w gubemi wilenskiej, ¿onatego z Natalią Hekendorf i mają- cego z nią synöw: Wladyslawa (8 lat), Stanisiawa (6 lat), Franciszka (4 lata) i cörki: Jozefą {3 lata) oraz Stefanię (2 lata). W grudniu zaš 1866 roku ten sam urząd potwierdzil rodowitosc wdowy po Kazimierzu Strawinskim, Konstancji z Bialkowskich, wlascicielki majątku Szczukiszki w powiecie trockim, oraz jej siedmioletniego synka, trzyimiennego Adama Jana Stefana Strawinski ego (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 2828).
W 1896 r. Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu po- twierdzil rodowitosc Jana Eustachego, Adama Stefana Ksawerego, Ksawerego Tomasza, Wladyslawa Stanisiawa i Antoniego Mikolaja Strawinskich (synöw Stanisiawa Rocha Zenona, wnuköw Adama Teiesfora Edwarda) z Grodziensz- czyzny (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr4, s. 146).
�Cieniom i pamięci Adama Strawinski ego�, swego przyjaciela, pošwięcil Ignacy Chodzko opowiesc Brzegi Wilii w slynnych swych Obrazach Utewskich. Mate- rialy z przdomu XIX i XX wieku, dotyczące doktora Marcina Strawinskiego, znaj- dują się w dziale rękopisow Biblioteki Uniwersytetu Wilenskiego (f. 1-f. 48). Kon- stanty Strawinski byl w XX wäeku profesorėm Uniwersytetu Lubelskiego.
Od XIX wieku Strawinscy stali šią wplywowi w žyciu kulturalnym Cesar- stwa Rosyjskiego. Ksiąžę Piotr Dolgorukow {Rossijskaja rodoslownaja kniga, cz. 1, s. 39) pisal o Strawinskich jako o rodzinie znanej w Polsce i na Litwie jeszcze przed roktem 1600, a wiąc naležącej do starožytnej szlachty polskiej. W XIX wieku znanymi lekarzami, autorami publikacji z dziedziny medycyny, byli Mikolaj i Wladyslaw Strawinscy. W owym czasie w Rosji znanych bylo kilku wybitnych intelektuali stow, lekarzy, plastyköw noszących to nazwisko.
Leopold von Ledebur (Adelslexicon der Preussischen Monarchie, t. II, s. 496) pisal o tym rodzie:�Strawihski (Wappen Sulima). Im Grossherzogtum Posen; 1836 ein Land- und Stadt- Gerichtsrat von St. zu Graälz [Buk]".
STREBEJKO (Strebeika) herbu wlasnego. Dziedziczyli majątki ziemskie na Wilenszczyznie {CPAHL, f. 391, z. I, nr 729,1028).
STRELO-ORLICKI (Strelas-Orlickas) herbu Nowina. Notowani byli przez heroldię wilenską w powiecie oszmianskim i w Wiinie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 360),
STRENKOWSK1 (Strenkauskas) herbu Grzymala. Osiedleni byli na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 361).
STROJNOWSKI (Strainauskas) herbu Strzemię. Pochodzili z ziemi kra- kowskiej, pözniej slynęli takže na Litwie. Andrzej Ludwik z Strojnowa Stroj- nowski 25 czerwca 1648 roku podpisal uchwatę sejmiku proszowskiego {Akta
175

sejmikowe wojewodztwa krakowskiego, t. II, s. 354). W tym roku pos!owa! on rowniež do Warszawy i tam w imieniu szlachty wojewodzt\va krakowskiego podpisal akt ciekcji krola Jau a Kazimierza (VL, t. IV, s. 99).
Hieronim Strzemien Stroynowski, �Uniwersytetu Imperatorskiego Wilenskie- go rektor, Ordem Šwiętego Stanislawa kawaler, nominat, biskup, koadiutor lucki�, w 1804 roku podpisal akt kupna od ksiąząi Radziwiiiow domu na wilenskiej ulicy Wielkiej, przeznaczonego na užytek uczelni (A WAK, t. XX, s. 572-573).
STROMEJKO (Stromeika) herbu Abdank. Dziedziczne posiadtosci mieli w powiecie oszmianskim,
STRUBICZ (Strubičius) herbu Niesobia, Miejscem ich osiedlenia byt po- wiat wilkomierski.
STRUGIEWICZ (StrugeviCIus) herbu Lubicz i Pobog. Posiadali majątki ziemskie w powiatach szaweiskim i telszewskim.
STRUGINOVVICZ (Struginavičius) herbu Lubicz. Znani byli od wiekow
na Zmudzi.
STRUMECK1 (Strumeckas) herbu Jelita. Zamieszkiwab w powiecie slo- nimskim.
STRUMILO vėl STRUMILLO (Strumilas) herbu Naięcz (powiat wilen- ski) i Dąbrowa (powiat vvilkomierski, oszmiadski, rosieriski). Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osdb davvnej Polski, t. II, s. 152) zanotowai: �Strumilo herbu Naięcz; gnieždzili się dawnemi czasy w ziemi lwowskiej. Jerzy, chorąžy, a potem podkomorzy lwowski, w roku 1463. Alek- sander Stanisiaw Strumilo Pietraszkiewicz, starosta smolehski w roku 1489, posel do Rossyi, upominal się o kniaziow litewskich, ktorzy z Siewierza uniešli się, drugi raz w roku 1494, aby rozszerzyč przyjažh z Wolochami, trzeci raz w rūku 1499, dopominając się o wynagrodzenia. Teodor męžnie stawal pod Zborowem w puiku Kazimierza Sapiehy, podkaoclerzego litewskiego�.
Wojciech Wijuk Kojalowicz pisai o nich W Herbarzu szlachty luewskiej: �Stmmilowie w wojewodztwie nowogr6dzkim. iakub, Stefan, Piotr, Mikolaj Strumilo, bracia rodzeni. Teodor Strumilo, syn Jakuba, męžnie stawal w potrze- bic pod Zborowem w pulku Kazimierza Sapiehy, podkanclerza WieIkiego Księ- stwa Litewskiego�.
O kilkaset lat požniejsze žrbdlo genealogiczne podawalo: �Strumilo lub Strumilio herbu Nalęcz i Dąbrowa odmienna, Od 1420 w Wiikomierzu, Nowo- grodku, Polocku. Litewska rodzina ksiąžęca nieznanego pochodzenia, Godnošč ksiąžęca potwierdzona w Rosji 1824. Zaprzestali UŽywaė tytulu ksiąžęcego� (Stefan graf von Szydlow-Szydlowski, Nikolaus R. von Pastinszky, Der polrii- sche und litauiseke Hochadel, s. 92).
Kasper Niesiecki zaš zaznaczal (Herbarz polski, t. VIII, s. 537-538), iž Strumiiowie �dawniejszemi czasy w ziemi lwowskiej gnieždzili się, z ktorych

Jerzy nąjprzod byt chorąžym Iwowskim, a po tern podkomorzym w r. 1463� Aleksander Stan is Jaw Strumito, starosta smolenski, zasJynąl natomiast z dzieltio- sci žoJnierskiej i zręcznošci dyplomatycznej w rozgrywkach z Moskwą (1489). Liczne jego potomstwo takže mialo wielkie wplywy na wschodnich rubiežach Rzeczypospolitej.
W przekazach archiwalnych to nazwisko (pochodne od starostowianskiego imienia StromiJo) možna spotkač juz w dokumentach pochodzących z pierwszej polowie XV wieku. Georgius StrumiJo de Camyonka (pisany tež jako StrumiJo de Gay, de Clodno, de Dynossin), vexillifer leopoliensis, figumje w zapisach do Iwowskich ksiąg grodzkich i ziemskich z lat 1440-1456. W latach 1463-1456 by! on podkomorzym (succamerarius) Iwowskim (Akta ziemskie i grodzkie l czasow Rzeczypospolitej Polskiej, t. II, s. 171, 201 i in.).
9 marca 1466 roku MikoJaj Grzymala, krolewski sędzia nadwomy, potwier- dzii specjalnym dokumentem zamianą dėbr miądzy Janem z Sienna a Klemen- sem Strumilą, mianowicie wsi Gaje w powiecie Iwowskim za Strawczyn, Przęd- nik i Chehnce w ziemi sandomierskiej - StrumiJo byJ wlaScicielem trzech ostat- nich (Archiwum Sanguszkow, t. II, s. 204). W latach 1479-1485 Jerzy StrumiJo peJniJ funkcją kasztelana Iwowskiego. Pan Pietraszko StrumiJo, kuchmistrz krolowej jejmošci, zapisany zostaj jako swiadek transakcji handlowej w Trokach miądzy Janem Kuczkiem, marszalkiem krdlewskim, namiestnikiem lidzkim, a szlachcicem Leszkiem Lubiczem dokonanej 24 lutego 1477 r. (Archiwum Sanguszkow, 1.1, s. 73-75).
W roku 1495 w, ksiąžnę moskiewską Heleną lwanownę, odbywającą podrož do Wielkiego Księstwa Litewskiego, wital w Markowie wyslany przez Aleksandra Jagiellonczyka, księcia litewskiego, marszalek Stanislaw Stromilio w towarzystwie ksiącia Konstantego Ostrogskiego oraz Iwana i Wasila Glinskich. �Przywiozl on od Aleksandra woz szkarlatem obity, a wewnątrz wyslany zieionym aksamitem. ProsiJ, aby kstąžna w niem wjetdzala do Wilna, lecz ona przesiąšč ze swego wozu nie chciala� (I. Danilowicz, Skarbiec dyplomatow, t. II, s, 240).
W nastąpnych wiekach takže spotyka šią w žrodlach archiwalnych liczne wzmianki o reprezentantach tego rodu. Teodor Michal StrumiJo w 1648 roku od wojewodztwa nowogrodzkiego podpisai elekcją krola Jana Kazimierza (VL,
t. IV, s. 107), W latach 1655-1665 wspominana jest cząsto w mscislawskich ksiągach grodzkich szlachcianka Dominika Strumilanka, ktorej caty dobytek zostal rozgrabiony i spalony przez oddzialy moskiewskie (Istoriko-juridiczeskije material))..., t. XXV, s. 488). W lipcu 1733 �Jan Strumila, jako nieumiejący pi- sma, ktadnie krzyž� pod uchwalą brzeskiego sejmiku szlacheckiego. Jozef Stru- millo, syn Antoniego, w marcu 1804 roku uznany zostal urzędowo za �rodowi- tego i starožytnego szlachcica�. Rodzina jego mieszkala od lat w Wilnie, gdzie miata wlasną katnienicą (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 160).
Istniala ongiš legenda o tzw. �tatarskim� pochodzeniu tej rodziny, wydaje šią jednak, iž byla to typowa mistyfikacja. Wywdd familii urodzonych Zgierskich Strumillow herbu Dąbrowa z 1820 roku np. podawal: �Familia urodzonych Zgierskich StrumiKow początkowie pochodząca od Arczygiereja Soitana Murzy Zgiera, od ktorego za postąpkiem czasu od nazwisk majątkow w kilka domow ta familia zostala rozkrzewiona. I tak jedne z nich osiadlszy na uprzednich swych
177

przodkow rodzinie, nazywającej się Horodec-Zgiery, zaczęli nazyvvač się Zgie- rami Zgierskimi, drudzy z nich zaczęli nazywač się Zgierskimi Kiszkami, trzect z nich od majętnošci Kamionki zaczęli nazywač się Kamienskimi, a czwarty 2 nich, založywszy sobie siedlisko przy Krasnym Strumieniu y posiadtszy po oycu wyž rzeczoną mąjętnošč Horodec, nazwal Strumilczem, skąd pozniejsi jego pototnkowie zaczęli nazywač się Strumittami z przydomkiem Zgierski
Familia Zgierskich Strumiil6w jest starožytna y znakomita w catym pan- stwie rossyjskim y w Wielkim dawniej Xięstwie, a teraz Kr61estwie Polskim, więcey dwoch sėt lat dostoynošcią szlachecką y possydowaniem niegdys bardzo znacznych dobr ziemskich zaszczycona y z wielu innych zaszczytnych dom6w familiami potączona, a przez przychylnošč ku tronom panujących laskawie mo- narchow miata w swym rodzte znakomitych w kraju [w rzemiošle] rycerskim, w poshidze obywatelskiey, w stanie ducbovvnym męžow
Z liczby jakowej familii dziš wywod przedsiębiorący, pelniąc zupelną Diegtose ustawom prawa dyplomatycznego, a nie chcąc dalszego osiągač krzewa ukrytego w cieniach glębokiej starožytnošci i tytuiow wszystkich familii swej, biorąc więc tylko na poprzednika swojego niegdyš žyjącego Krzysztofa Zgier- skiego Strumilię, ktory będąc dziedzicem dobr Mokran w powiecie brzeskim sytuowanych, wydal swiatu synow trzech: Macieja, Jozefą i Teodora y takową mąjętnošč w rownym dziale onym do užycia zostawil�\ Stalo się to w roku 1706.
Następnie jedna z galęzi rodu dziedziczyla majątek Choroszewicze (Sawo- nie) koto Wolkowyska. Požniej Strumiltowie rozgalęzili się i posiadali folwarki: toloki (Wizgirdy), Mąciaki (Szyrki), Hojniki (Boltniszki), Dworczany (Bohdzie) i inne. Zamieszkali w okolicach Minską, Mozyrza, Wilkomierza, Kowna. Žony brali z Lopot6w, Bykowskich, Massalskich, Kunickich, Niemczy- nowiczow, Bryndzow, Andrzejkowiczow, Rewienskich, Bordzitowskich, Pio- trowskich, Suchozanet6w, Laniewskich i in.
SmimiMovvie uznani zostali w 1820 roku przez Deputację Wywodową Wi- lenskąza �rodovvitąy starožytną szlachtępolską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 312-323, 335-336), 31 sierpnia tego roku heroldia wileifiska zatwierdzila ro- dowitošč trzech dužych odgalęzien rodu Strumtilow: jednego liczącego 68 osob; drugiego, obejmującego 16 osob, trzeciego - 5 osob, wszyscy zamieszkiwali w povviecie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2823). W 1837 heroldia pol�wier- dzila rodowitošč 13 osob z povviatu wilehskiego, naležących do tej rodziny (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1236, s. 35).
Z tego rodu pochodzit znakomity pisarz, eseista i dziennikarz wilenski Wia- dyslaw Strumilto (1949-1997), autor ksiąžki Tu byla Polska, vvydanej w Wilnie w 1999 roku.
STRUNGUR (Strungurys) herbu Lubicz. Znani byli od wiek6w na Litwie.
STRUNIEWICZ (Strunevičius) herbu Kuszaba. Dziedziczyli dobra ziem- skie na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. l,nr 1690).
STRUNKIEWICZ (Strunkevičius) herbu Prus. Miejscem ich osiedlenia byl powiat wolkowyski.
178

STRUNSKI (Strunkas) herbu Doliwa. Od wiekow posiadali majątnošč Punžany (ve! Szykniszki) w powiecie wilenskim. W 1828 roku heroldia wilen- ska uznala Piotrą, Jana, Szymona Strunskich za �rodowitą i starožytną. s z [achtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 990, s. 198-199).
STRUŠ (TriuŠys) herbu Korczak. Pochodzili z wojewodztwa betskiego. Ztiani byli na Podolu.
STRUVE vėl STRUWE herbu wtasnego. Wplywowa rodzina polsko- ] itews ko-n i emiec ka wyznania ewangelickiego. Liczne posiadlošci ziemskie przedstawiciele tego rodu mieli na Žmudzi. Wielokrotnie potwierdzani byli jako rodowita szlachta przez heroldię w Wilnie i Depaitament Heroldii Senatu Rzą- dzącego w Petersburgu.
STRUŽANOWSKI (Stružanauskas) herbu Jastrzębiec. Osiedleni byli w po- wiatach oszmiahskim, wilenskim, kowienskim oraz w Wilnie. Ich przynaležnošė do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia wilenska w XIX wieku (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
STRYJKOWSKI (Strijkauskas) herbu Leliwa. Wywodzili się z pograni- cza Wielkopolski i Pomorza. Bartosz Paprocki w Herbaria rycerstwa polskiego zanotowah �Dom Stryjkowskich w Wielkiej Polszcze, z dawna znaczny, kasz- telany i dygnitarzami w onych krajach bywati, jako Piotr ze Stryjkowa byt kasztelanem inowrociawskim w roku 1457�. Z tej rodziny pochodzil historyk i poetą Maciej Stryjkowski (1547-1583).
Jan Stryjkowski i Albert Gorski z kilkoma innymi szlachcicami oraz z grupą �impossessionatos, odartos et goto tas" ograbili w sierpniu 1642 roku prawo- slawnych wspolobywateli, zabierąjąc im šwiežy urodzaj z pol, za co zostali oskarženi przed sądem chelmskim i musieli straty powetowac {AWAK, t. XXII, s, 196-198).
STRZALKA (Strelys) herbu Ostoja. Miejscem tch osiedlenia by! powiat nowogrddzki.
STRZALKOWSKJ (Strelauskas) herbu Poraj. Zamieszkiwali na Bialej Rusi, Litwie, Žmudzi.
STRZEGOWSKI (Stšegovskis) herbu Prawdzic, Dziedziczyli dobra ziem- skie w powiatach teiszewskim i zawilejskim.
STRZELECKI (Stšeleckas) herbu Grzymala, Jastrzębiec, Oksza, Ostoja, Prus I. Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob daw- nej Polski, t. II, s. 156) zanotowak �Strzeiecki herbu Oksza. Mikoiaj z Slrzelca, sqdzia ziemski sandomierski, podpisal przywilej w Horodle 1413 roku. Jan, ar- cybiskup lwowski, w mtodych latach jako rycerz wojowal, pod Wamą w nie- szczęšliwej za Wladyslawa III bitwie dostal się w pęta tureckie, z ktorych gdy
179

wyszedl, obral sobie stan duchowny i do tej godnošci doszedh Miat zajšcie z kapitulą i otrzymawszy z Rzymu 1493 roku niepomyšlny wyrok, ze smutku amarl".
Inne zrodto heraldyezne podawalo: �Strzeleccy, w dawnej Wielkopolsce. Z tej rodziny Andrzej w roku 1679 dobra Sošnice, Kaczyniec i Jannuzewo w wojewodztwie kali skim, a Jan w roku 16S0 dobra Rąbin w wojewodztwie po- znanskim - posiadali�. Ci Strzeleccy uzywali herbu Jastrzębiec (Herban rodzin szlacheckich Krolestwa Polskiego, cz. 2, s. 178-179).
W XVII wieku Strzeleccy znani byli takže ua Kresach Wschodnich Rzeczy- pospolitej. W grudniu 1695 roku w ksiqgach buchalteryjnych Mohylewa odno- towano: ,,Za rozkazaniem pana w6jta ichmošciom panom deputatom z podcho- rągwi wielmoznego jegomošci pana Grigorija Oginskogo, panom Pleskaczew- skomu i Streleckomu, kotoryje stojali u Michalewom dwore, tedy kupilišmy z dyszkrecyi swiezyny na zlotych 4, sitnic piac, pirogow dziesiač i obarankow�.
9 grudnia 1819 roku heroldia wilenska potwierdzila rodowi tose sztachecką Stanislawa Mateusza, Jana, Floryana, Ludwika, Szymona, Mikolaja, Jozefą i Kazimierza Strzeleckich, mieszkanedw powiatu rosienskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 99).
STRZETELSK1 (Stšetelskis) herbu Niezgoda. W ksiąžce Polskie rody szlacheckie A. Kulikowski napisat: �Protoplasts rodu: Ignacy, ur. 1763 - sędzia grodzki trembowelski 1790-1810. Wyrožniający się przodkowie: Erazm (1787- 1862) - prawnik i filozof, ab sol went Uniwersytetu Lwowskiego, prof, gimna- zjalny we Lwowie, Nowym Sączu, SamboTze, Czemiowcach i Stanislawowie. Brat udzial w delegacji do cesarza Franciszka Jozefą I w celu naklonienia go do wojny z Rosją; Rafal (1805-1879) - proboszcz kosciola Swiqtej Trojcy w Usciu Zielonym n. Dniestrem; Zofia Olimpia (1851-1932) c. Erazma, Grynbergowa - literatka, nauczycielka w Stanislawowie, Lwowie. Autorka artykulow krytyez- no-Iiterackich i Iudoznawczych oraz ksiąžki Staromiejskie, ztemia i ludnosč, 1899; Artur (1847-1910) s. Erazma - absolwent Szkoty Rolniczej w Dublanach, uezestnik powstania 1863, Przeložony Obszaru Dworskiego Związku Ziemian i ezionek ck Rady Powiatowej w Nadwomej k. Stanislawowa, prezes Towarzy- stwa �Ogniwo�, urzędnik sądowy w Drohobyczu 1892; Jerzy (1874-1943) 5. Artūrą - inž. gomik kopalnictwa naftowego, przemyslowiec i ekspert naftowy, wiasciciel kopain ropy naftowej na Kaukazie oraz w pow. jastelskim i sanockim. Odkryf zloza ropy naftowej w Groznym i gazu ziemnego w Syrii. Dobra ziem- skie i gldwne siedztby: majątki kolo Trembowli, Lhrynowa, w Topolnicy koto Starego Sambora, Grzymalowka koto Brodow - dziš nieistniejące�.
STUDNICKI-GIZBERT (Studnickas-Gizbertas) herbu Nowina. Znani byli na Bialorusi i Litwie, Potuderdzenie ich rodowitosci szlacheckiej wydala heroldia wilenska (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 362).
STRUJKIEWICZ (StruikeviČius) herbu Dolęga. M i ej seem ich osiedlenia by! powiat rosienski.

ISO

STULGINSKĮ (Stulginskis) herbu Prus (powiat upicki), Rudnica i Lubicz (powiat szawelski), Piatyrog (powiat wilkomierski i rosienski) (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 18, 707; f, 708, z. 2, nr 2, 2170). W 1799 roku zostali przez heroldię wilenską wpisani do ksiąg szlachty gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 12, s. 172). Dose znaeznie od XIX wieku rozgalęzieni na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2815; f. 391, z. 7, nr4098; f. 391, z. 9, nr 850). Z tej rodziny Stu- glinskas.
STULPIN (Stulpinas) herbu Lubicz. Dziedziczne dobra ziemskie mieli w powiecie telszewskim na Žmudzi.
STUPACZEWSKI (Stupačiauskas). Zamieszkiwali na ziemi czemihow- skiej. G. Miloradowicz, Rodoslownaja kniga (t. I, s. 88) zaznaczat: �Familia Stupaczewskich proischodit iz polskogo szlachectwa. Daniil Stupaczewski po wychodzie iz Polszi shržyl w matorossijskom wojskie�.
STYPALKOWSKI (Stipalkauskas) herbu Polkozic i Sas. Osiedleni byli na Žmudzi i Bialej Rusi.
STYPULKOWSKI (Stipulkauskas) herbu Rola i Lubicz. Polska encyclopedia szlachecka (t. XI, s. 203) informuje o Stypuikowskich herbu Rola, od okolo roku 1500 odnotowywanych w wojewddztwach mazowieckim t "vvolyh- skim. Okoio zaš roku 1600 w powiecie lidzkim osiedleni byli Stypulkowscy vėl Stypalkowscy herbu nieznanego, a w 1700 w powiecie loskim spotyka się Sty- putkowskich herbu Lubicz.
Dokument rękopišmienny z 28 lutego 1805 roku podawal; �Ja, Walenty Balcerzyk Styputkowski, częšci okolicy w Stypulkach Szymianach w parafii kobylinskiej dyslrykcie suraskim sytuowanej dziedzic, daję te moję iwiadectwo wraz z innemi krewnemi i sąsiadami szlachetnie urodzonemu Jakubowi Styput- kowskiemu, synowcowi memu rodzonemu, mieszkającemu w kraju rossyjskim, takowe: iz wyž rzeezony szlachetny Jakub Stypulkowski, synowiec moj, rodzi się ze szlachetnego Michata Stypuikowskiego, brata mėgo rodzonego, ktory zmamowawszy i zatraciwszy fortunę swoją, w swiat poszedl, a zaš Michal Stypulkowski i ja, Walenty, rodzą się z Jakuba Stypuikowskiego, a Jakub Stypul- kowski pochodzi po Wojciechu Stypulkowskim, na co w dowod metryki z ko- šcioia parafialnego kobylinskiego są wydane�.
I jeszcze jeden fragment z tego dokumentu, zawierający charakterystyczne szczegoly obyezajowe: �Brat moj Michal Styputkowski, będąc jeszcze w mlo- dym wieku i za žycia ojea swego, gdy się rozpušcil i cząstkę swoją na niego po matee spadającą, na Stypulkach Szymanach i Piszczatach Tusikach będącą, sprzedal i caikiem zmamowal, a dalėj žyc nieprzyzwoicie przedsięwziąl; tedy ze wstydu w dalsze krainy wyszedl i tylko dwa dokumentą przez siebie czynione w grodzie zambrowskim w roku 1734 z sobą wziąį a že mając w naszych stro- nach žonę, ktora po wyjsciu j ego wprędce zmarla (i ta gdyby się o nim nagaby- wala), zatem imię swoje odmieml i tam się Stanislawem byč mienil i nazwai". Swiadectwo to krzyžykami, jako niepišmienni, uwierzytelnili Walenty Balce-
181

rzyk Stypulkowski, Krzysztof Balcerzyk Stypulkowski, Jakub Stypulkowski oraz Wilhelm i Rafal Wnorowscy, ich krewni (CPAHL, f 391, z. 4, nr 2810, s. 1-42),
Jak wynika z dawnych archiwaliow, na Wilehszczyznie Stypulkowscy po- siadali w XIX wieku dobra Podborcie w powiecie solecznickim oraz Halina w wilenskim, Spokrewnieni byli m,in. z Dymkowskimi. W 1846 roku ich przy- naležnošč do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia wilehska. Szlachecką rodowitose przedstawicieli tej rodziny potwierdzilo rowniez Zgromadzenie De- putatow Szlacheckich w Minsku 17 lutego 1828 roku (Archiwum Namdowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 139).
STYRBINSKI (Stirbinskas) herbu ¿lepowron. Ich rodowe siedziby znaj- dowaly się w powiecie rosienskim.
STYRBOWICZ (Stirbovičius) herbu Nieczuja. Dziedziczyli majątkj w powiecie telszewskim.
STYRPEJKO (Stirpeįkis) herbu Gozdawa, Godziemba, Leliwa, Lubicz. Znani byli od wiekow na Žmudzi.
STYRYKOWICZ (Stirikavičius) herbu Podkowa z Krzyžem. Drzewo ge- nealogiczne tego rodu, sporządzone przez heroldię witebską w 1834 roku, przedstawialo jedenašcie pokolen (305 osob), jako protoplastę wskazując Mi- chala Styrykowicza (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 609, s. 37),
SUBOTOWICZ (Subatavičius) herbu Brochwicz. Zamieszkiwali na Wilehszczyznie w powiatach brastawskim, wilenskim i wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597; f. 391, z, 6, nr 707).
SUCHARZEWSKI (Sukaževskis) herbu Boža Wola. W XVII wieku dziedziczyli dobra Kulbaczyn w powiecie oszmiahskim. 8 maja 1819 roku uznani zostali przez heroldię w Wilnie za rodowitą i starožytną szlachtę polską. Wpisa- no ich do pierwszej częšci ksiąg genealogicznych guberni litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 36-37).
SUCHOCK1 (Sukackas) herbu Košciesza, Luk, Poraj. M, Paszkiewicz i J, Kulczycki (Herby rodow polskich, s. 464) odnotowali tylko Suchockich herbu Poraj. Byli jednak na Kresach Suchoccy pieczętujący sitį innymi godlami. JVywod familii urodzonych Suchockich herbu Kosciesza z 24 VIII 1820 roku podawak �Jan Antoni Suchocki, stražnik lidzki, za pierwszego przodka w niniej- szym wywodzie uwazany, posrod zaszczytow szlachectwa posiadat dobra ziem- skie Indarki Kimborowszczyzną zwane, w powiecie oszmiahskim ležące, i ta- kowe w spadku synowi swemu Jozefowi Suchockiemu zostawil�, ktory te dobra 17 IV 1736 roku sprzedah Oženiony z Barbarą Kmit6wną, mial synow Mateusza (1753) i Jozefą (1756). Wlasnie ich synowie: Ignacy, Jozef Tadeusz, Feliks i Jerzy uznani zostali w 1820 roku za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�

oraz wpisani do pierwszej częsci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 239-240).
Byli tež nader liczni Suchoccy herbu Luk, ktôrzy dziedziczyli w powiecie oszmianskim folwarki Jurkowszczyzną, Klepkowszezyznç, Tutankę, Maslowszczy- zną. Ich przynaiežnošc do stanu szlacheckiego wïelokrotnie potwierdzala heroldia wilenska (CPAHL, f, 391, z. 7, nr 990, s. 42). Wywôd famitii urodzonych Suchockich herbu tuk z 19 sierpnia 1820 roku stwierdzal: �Przed narni, Michalem Rome- rem, radcą stanu, wilenskim gubemskim marszaikiem, Ordem Swiçtej Anny II kla- sy kawalerem, prezydującym, oraz deputatam! z powiatôw gubemi litewsko- wilenskiej do przyjmowania i roztrząsania wywodôw szlacheokich obranemi, zlo- žony zostal wywôd rodowitosci starožytnej szlacheckiej familii urodzonych Suchockich (herbu Luk), z ktôrego gdy šią okazato, že familia urodzonych Suchockich jest z dawnych czasôw prerogatywą szlachectwa zaszczycona; na dziedzicznych zîemnych mąjątkach osiedloną bądąc, urząda publiczne piastowala.
Z ktôrej familii pochodzący, a w niniejszym wywodzie za prot op ląstą wziçty Mikotaj Suchocki, ktôry dziedzicząc częšc folwarku Tatany zwanego, w powiecie oszmianskim ležącego, ony prawem wieczystym 1599 Juni dnia datowanym, Stanislawowi Pietrowiczowi Pmszyiiskiemu wyprzedawszy, splo- dzii dwôch synôw, Jeizego i Wladyslawa. Z nich Jerzy Mikolajewicz Suchocki od Zofii z Dziewaltowskich, žony swej, folwark Žulany Kimborowszczyznq w oszmianskim powiecie ležący mial wypuszczony prawem zastawnym w roku 1666. Z Jerzego Suchockiego syn Jan, stražnik lidzki, pochodzil. W dalszej kolei z Jana Suchockiego zrodzony syn Jôzef, ktôry po ojcu foiwark Žulany osią- gnąwszy dziedzictwem, Wierzbiçtom wyprzedal.
Zwracając šią do drugiego syna Mikolaja, Aleksander Suchocki, possydując majątnošc Kungiany, czyli Tataryszki w powiecie wilenskim ležące, a bądąc šlubėm malzenstwa z urodzoną Zofią Rusiecką polączony, mial syna Piotrą Suchockiego, o czym testament zeszlej Zofii Suchockiej w dacie 1737 marca 2 dnia sporządzony zapewnil (...). Przerzeczony Piotr Aleksandrowicz Suchocki wydat na swiat syna Jôzefa, a tenže z žony Rožy Podrezôwny dwôch po sobie synôw dwuimiennych Jana Mikolaja i Antoniego Piotrą zostawil (...).
Na fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodôw, rodowitoàc starožytną szlachecką imienia urodzonych Suchockich probujących, my, mar- szalek gubernski i deputaci powîatowi, stosownie do przepisôw (...) familią urodzonych Suchockich, a mianowicie wywodzących šią dwuimiennych Jana Mikolaja i Antoniego Piotrą, synôw Jôzefa Pietrowicza, Suchockich za rodowitą i starožytną szlachtę polską uznajemy, oglaszamy i onych do księgi szlachty gubemi litewsko-wilenskiej klasy pierwszej zapisujemy. Dziato się na sessyi Deputacyi Generalnej Szlacheckiej Wywodowej Gubemi Litewsko-Wilenskiej w Wilnie� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 214-215).
SUCHODOLEC (Suchodolecas) herbu Abdank. Miejscem ich osiedlenia byl powiat nowogrôdzki.
SUCHODOLSKÏ (Suchodolskis) herbu Abdank, Janina, Junosza, Ogoii- czyk, Pobôg, Rawa, Slepôwron. Ci ostatni wziçli nazwisko od miejscowoéci
183

Suchodöl w powiecie droliiczyhskim, O innych Bartosz Paprocki w swym dzide z XVI wieku Herby rycerstwa polskiego pis ah �Dom Suchodolskich (h, Ab- dank) z sandomierskiego powiatu starodawuy, z ktörych Mikolaj wieku mego byl starostą na Kiesi, pisal šią z Mamawy, rotmistrz krôlôw polskicb dawny, ten wiele a męznie z nieprzyjacioly krôlôw poäskich i Ksîçstwa Litewskiego czynil�.
Suchodolscy od dawna znani byli takže na Wilenszczyznie. Wedle rozpo- rządzenia sejmiku z I52S roku o pospolitym ruszeniu �Mikolaj Suchodolski majet sam jechač ku shižbie ziemskoj�. W 1648 roku w Warszawie akt elekcji kröla polskiego Jana Kaziemierza podpisali w imieniu szlachty wojewödztwa mscisîawskiego Jerzy oraz Symon Izydor Suchodolscy, jak tež Martinus, Laurentius, Joannes, Petrus, Albertus, Christophoms, Alexander, Thomas de Sucho- dol Suchodolscy (VL, t. IV, s. 111, 114).

SUCHOSTRZYCKI (Suchostšickis) herbu Chomąto. Posiadali dobra na Kresach Pölttocno-Wschodnich. W zaborze pruskim pisani byli jako von der Lunau.
SUCHOZANIET (Suchozanetas) herbu Szczytomir. Wywöä familti uro- dzonych Suchozanietöw herbu Szczytomir z 22 stycznia 1801 roku stwierdzal, že �familia wywöd czyniących Suchozanietöw, pteczętując šią herbem Szczytomir (lilia biaia wpcd rozdarta w polu biąkitnym, obok ktörej z lewej strony polowa księiyca barkietn obrocona) w znaęznie odleglych czasiech dostojenstwy szla- checkiemi bądąc zaszczyconą, wszelkich konduicie szlachetnej wlasciwych uzywala wo Inos c i i swoböd. Skutkiem jakowych utrzymując swą bytnošč, szczegölnie w wojewodztwie mihskim na possessyach ziemskich, obowiązki prawem krajowym dla szlachty wskazane, tak w cywilnej, jako i w wojennych potrzebach realnie domierzala i wszem nosząc na sobie nieskalany Charakter dostojnošci szlacheckiej, dowody tej prawdy w dziš žyjących nastąpcow prze- niosla.
Z liczby ktorych wywod czyniący Onufry Suchozaniet, za poprzednika swojej rodowitosci Piotrą Suchozanieta wskazawszy, nastąpne pochodzenie od niego tak wyjasnil, že niegdys žyjący Piotr Suchozaniet, prerogatywą wolnosci szlacheckiej zaszczycony, pędząc dni žycia swego w wlasciwych swobodach swojej konduicie, zostawil po sobie syna jednego Jana, w pokoleniu drugim umieszczonego, a do tego, že jako szlachetnie urodzony, zajmując šią obowiąz- kiem professyi w kraju pruskim zyskal swiadectwo przez patent szköi narodo- wych kraju pruskiego� - w roku 1741.
�Ten wiąc Jan, sukcesor wszelkiego spadku, mając dobra ziemne prawem zastawnym przez ojca zapossydowane, folwark Wiesieje zwany, w shickim po- wiecie položony, rządzil šią onym wedle praw krajowych, w ciągu czego dal žyde dwom synom: Tomaszowi, bez potomstwa zeszlemu, i Onufremu, wywod czyniącemu, w pokoleniu trzecim zostającym�. Onufty nabyl pözniej takže ma- jątek Kudzinowicze i pozostawil trzech synöw: Jana, Piotrą i Mikotaja. Wszyscy oni zostali przez heroldią minską za "rodowitą szlachtę uznani� i wpisani do cząsci pierwszej ksiąg szlachty tejže gubemi (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f- 319, z. 2, nr 3153, s. 19-22).
184

Onufry Suchozaniet, porucznik wojska litewskiego, zostal nobilitowany powtórnie w listopadzie 1790 roku. Nadano mu wtedy herb Szczytomir. Przez dhizszy czas ignorowat jednak wezwanie do kancelarii królewskiej, aby odebrat wreszcie áwiadectwo nobilitacji. Prawdopodobnie i bez tego uwazal się � i shisznie - za szlachcica. Dokument zabral dopiero po tym, jak sekretarz kancelarii zagrozit mu powtómíe, na pišmie, powaznymi konsekwencjami. Nic w tym zachowaniu nie bylo dziwnego, jego ojciec Jan (Johann) de Suchozaniet jest nazywany Eques Palonus (rycerz polski) w dyplomie o ukonczeniü Uniwersy- tetu Królewieckiego {Academiae Regiomontanae) z 27 kwíetnia roku MDCCLI. Z tego dokumentu dowiadujemy šią, že Jan Suchozaniet urodzil šią 6 III 1735 roku. Jego ojcem byl Piotr, a matką Maryna Lapjcka. Ochrzczony zostal wkosciele Przemienienia Pañskiego w Stucku. W 1791 roku ¿ródla archiwalne wspominają na Wileñszczyznie o tymze Onufrym Suchozaniecie, poruczniku milicjí ksiąžąt Radziwillów.
SUCZKA (Kalys) herbu Prawdzic. Wojciech Suczka, tenutariusz sredzki, odnotowany zostal w ksiągach grodu poznafiskiego 7 maja 1434 roku {Kodeks dyplomatycuiy Wielkopolski, t. IX, s. 415). Przedstawí cíele tego rodu znani byli tez w województwie wileñskim.
SUDNIK (Sudnikas) herbu Przyjaciel i Leüwa. Mieli posiadlosct w po- wiatach nowogródzkim, síuckim, rosienskim, w województwie wileñskim.
SUDOWICZ (Sudavičius) herbu Abdank. Miejscem ich osiedienia byl po- wiat telszewski.
SUDYNTT (budintas) herbu Tąpa Podkowa. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie telszewskim.
SUDZILOWSKI (Sudilauskas) herbu Lubicz. Zamieszkiwali w Sudzito- wiczach w powiecie mohylewskim na Bialej Rusi.
SUGOWDZ (Sugordys) herbu Prus III. Ich rodowe posiadlosct znajdowaly się w powiecie telszewskim.
SUJKOWSKI (Suikovskis) herbu Trzaska. Ci mieszkali na Litvvie. Sujko- wscy ostedleni na Biaíej Rusi pieczątowali šią natotniast godtem K.orwín, O nich Herbarz orszañski z korica XVIII wieku informowal: �Suykowscy herbu Kor- win, alias kruk stojący na pniu odciątym, ležącym, pierscieá w pyšku trzymają- cy, w polu czerwonym; na helmie pióra trzy strūšie, probując urodzenia szla- chetnego, dokazali, iz familia znacznie w róznych województwach y powiatach Korony Polskiey kwitnqía.
Albowiem swiadczy Hiesiecki tom IV, fol. 239, i¿ Kasper Suykowski, s t oi- nik inowroclawskí, poseí na seym 1628, Stanislaw sądzia na trybunal, inm w ziemi lomžynskiey, dobrzyñskiey y wiskiey 3 697 mieszkania swe y possessje mieli. Z której familii Woyciecha Korwina Suykowskiego, possessjonata woje-
185

wödztwa krakowskiego, w 4-tym pokolemu jeden z następcow Antoni Piotro- wicz Suykowski, zostawiwszy inney braci swojey substancyą, sarn podczas bez- krolewia w oyczyžnie przed elekcyą Augusta II �� polskiego, zaciągnąwszy šią za towarzysza pod znak JW Ogiriskiego, miecznika W, X, Lit.s regimentarza litewskiego, z tymže kray bialoruski zajechal".
SULATYCKI (Sulatickas) herbu Sas. Zamieszkiwali przede wszystkim w powiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553; g. 391, z. 4, nr 2867; f. 391, z. 8, nr 85). Znani byli tež w Malopolsce Wschodniej.
SULEJMAN (Suleimanas) herbu Luk. Miejscem ich osiedlenia byl powiat wilenski (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 7).
SULEJMANOWICZ (SuleimanaviČius) herbu Luk. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1206).
SULEWICZ (Sulevičius) herbu Przyjaciel. W przekazach archiwalnych wspomina šią o nich od XVI wieku.
SULIMA herbu Sulima. Zwano ich ongiš Romkami. Znani byli w powiecie wloclawskim jeszcze przed 1300 rokiem. Z tej rodziny pochodzil Jan III Polak, biskup wroclawski w latach 1292-1302, Osiedlili się tež w powiatach radom- skini i zoikiewskim, gdzie zostali ponownie potwierdzeni jako rodowita szlachta w roku 1460. Sulimowie zamieszkiwali rowniez w wojew6dztwie brzeskim- litewskim, gdzie się spokrewnili m.in. z Ciechanowiczami. Jan Sulima w 1672 roku podpisal uchwalą sejmiku proszowskiego {Akta sejmikowe wojewödztwa krakowskiego, t. III, s. 411).
Dokument podpisany przez krola Jana Kazimierza w 1659 roku oznajmial; �Lubo � urodzeniu szlacheckim Stefans, Seweryna, Teodora, Stefana Sulimöw, braci miądzy sobą rodzonych � stryjecznych, nie može byč wątpliwosci, aby jednak z jakiey okazyi nie zostawala perplexitas, wydany jest im przywiley declarationis urodzenia ich, ktory przywiley in toto approbujemy � onych za szlachtą polską przyznawamy; takže � przywileje na daniny lennošcią, to jest Stefanowi starszemu Dymier, Sewerynowi Kozary, Teodorowi Julczą y Bezeski, Stefanowi miodszemu wies Cybie, onym na seymie teražnieyszym konferowane, authoritate comilali stwierdzamy� (VL, t. IV, s. 303).
SULIMA-SAMUJLO (Sulima-Samuilas) herbu Sulima. Ignacy z Sulli- mow Samuyto, stražnik powiatu orszahskiego, oraz Ludwik z Sullimow Sa- muylo, starosta zabtocki, podpisali w 1764 roku w indėnių szlachty wojewodz- twa polockiego elekcję krola Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 121). Sulimowie-Samujlowie w 1835 roku potwierdzeni zostali jako rodowita szlachta przez heroldią witebską (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 609, s. 5).
SULISTROWSKI (Sulistrauskas) herbu Lubicz. Jedna z galązi pieczęto- wala šią godlem Rawa. W XVII wieku Sulistrowscy mieszkali w powiecie oszmianskim, požniej takže w rzeczyckim i w Wilnie. Spokrewnieni byli z Bia-
186

lozorami, Szemiotamį, Uszyhskimi, Rudominami, Podchocimskimi, Pacam i, Šlizkimi, Zenowiczami, Kaczanami, Czudowsktmi, Kielpszami, Ziemkowicza- mi, Skirmuntami.
SULKIEWICZ (Sulkevičius) herbu Prassa. Mieli posiadtošci w powiecie oszmianskim.
SULKOWSKI (Sulkauskas) herbu Biatyma, Lodzia i najslynniejsi - Suli- ma, z ktorych wywodzilo się wielu męžnych rycerzy. Na Kresach zamieszkiwali w powiatach kobryhskim, oszmianskim i pinskim.
SUM (Šamas) herbu Rawicz. Znani byli zar6wno w Wielkim Księstwie Litewskich, jak i w Koronie Polskiej.
SUMOROK (Sumarokas) herbu Ostoja. W žrbdlach odnotowywani byli juž w wieku XV jako męžni rycerze polscy. Njeznany z imienia pan Sumorok figiiruje na lišcie szlachty znajdującej się na stužbie krola polskiego na ziemi smolenskiej przed rokiem 1482 (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV,
s. 265). On to w 1486 roku otrzymal žrebię ze stajni krolewskiej w Wilnie (ibidem, s. 330). Inny Sumorok, radogoszczanin, wspominany j est w księdze wy- datkow Wielkiego Księshva Litewskiego z lat 1506-1511 (ibidem, s- 627).
Piotr Sumorok, �bojar hospodarski� spod Radunia, odnotowany zostal w 152S roku w regestrze krdlewskim (AWAK, t. XXIV, s. 35). Jego imiennik, takže Piotr Sumorok, bojar spod Obola, wspomniany jest w Metryce litewskiej w roku 1529 (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1835-1837). Michal Sumorok, ewangelik, byi w latach 1583-1591 kowienskim pisarzem ziemskim (Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae, t. I, z. 1, s. 60; AWAK,
t. XXX, s. 34). On, lecz bardziej prawdopodobne, že jego imiennik, okoio roku 1660 pelnil funkcję sądziego ziemskiego powiatu kowiehskiego (por. Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 117). W tymže czasie Pawel Sumorok byl sędzią wilkomierskim. Pan Samuel Sumorok, koniuszy powiatu lidzkiego, i jego zona Joanna z Michniewiczow odnotowani zostali w 1700 roku w księgach sądu braslawskiego (CPAHL, F.DA, rok 1700, nr 46, s. 695-696).
W XVII wieku Sumorokowie rozgalęzieni byli takže na ziemiach Bialej Rusi i Inflant. Stamtąd przeniešli się do Nowogrodu, a požniej do Moskwy, dąjąc początek rodzinie rosyjskich Sumorokowow. Dlatego Obszczij gierbownik dwo- rianskich rodow Wsierossijskoj Impierii (t. I, s. 309) podawaf, že rosyjscy Sumo- rokowowie są�nowgorodskogo proischoždienija�.
W latach 1800-1850 Sumorokowie, będący potomkami dawnej szlachty z powiatu lidzkiego, wielokrotnie dopominali się o oficjalne potwierdzenie ich szlaclieckiej rodowitosci. Mimo iž przedstawili urzędowi heraldycznemu m.in. dokument (przywilej krola Augusta UI z 1742 roku) šwiadczący o przynaležno- šci do stanu rycerskiego Krzysztofa Sumoroka, czy Ignacego Sumoroka z 1791, to jednak sprawa nie zostala zalatwiona pomyšlnie, poniewaz zachowanych do- kumentow nie starczalo, by uložyč nieprzerwany wywod genealogiczny. Sumorokowie zaš thimaczyli te lūki �zatraceniem papierow przez wynikle požary�.
187

W koncu znaleziono dowody na to, že Krzysztof Sumorok i jego syn Adam wiadali fblwarkami Popowicze, Ostrowno i Zaworonie w powiatach newelskim i siebieskim w gubemi witebskiej, W spisach szlacheckich z 1795 roku umiesz- czony tež by! Franciszek Jozef Sumorok, syn Tadeusza, jak rowniez Mikolaj Am- brožy i Dominik Franciszek. W zapisacb metrykalnych kosciotow w Raduniu, Wasiliszkach, Wawiorach odnaleziono daty chrztu przedstawicieli tej rodziny.
Jak šwiadczą zapisy archiwalne, Sumorokowie (herbu Ostoja) wladali pier- wotnie dziedzicznymi majątkami Lebiodka i Jahociszki w powiecie iidzkim (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 635). Znani tam byli od XVII wieku. Uwazany w ofi- cjalnie zatwierdzonej przez heroldtę grodzienską w 1833 roku genealogii za protoplast^ rodu Adam Sumorok miat synow: Krzysztofa, Felicjana i Michala. August III, krol polski, nadal Krzysztofowi Sumorokowi jako lenno majątki Zaworonie, Ostrowno i Popowicze (1742).
Krzysztof mial syna Adama, a po nim wnukow Jozefą Michala, Karola Juliana, Michala Adalbrechta, Wincentego i Antoniego. Felicjan Sumorok mial bezpotomnie zmariego syna Szymona oraz Tadeusza i Ignacego, po ktorych doczekal się wnukow: Franciszka, Jozefą i Jčzefa Mikolaja. Na początku XIX wieku zarejestrowano na Kresach jedenastu Sumorokow; Tomasza, Dominika Franciszka, Kazimiera Aleksandra, Feliksą Jana, Wincentego, Franciszka, Ra- fala, Ambrožego, Aleksandra, Jana i jeszcze jednego Tomasza.
Sumorokowie spokrewnieni byli m.in. z Wierzbickimi, Kamienskimi, Judyc- kimi, Migdalami, Gutowskimi, Budkiewiczami, Emmami. Za gniazdo rodowe majątek uwazali od XVIII wieku Wiewiork? na Grodzienszczyžnie, ale zamiesz- kiwali tež w Chodzitoniach, Zaworoniu, Kozlach, Pupowiczach, Ostrowniu. Spis szlackty powiatu Udzkiego z 1835 roku wymienia 50 Sumorokdw tarn zamieszka- iych (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 1692, s. 150-152). Jedna z linii Sumorok6w dziedzi- czyla posiadlošci w powiecie dzisnenskitn w gubemi wilenskiej, a więc na tere- nach oddalonych na wschdd od ich pierwotnego gniazda. Sumorokowie ei jako protoplast^ rodu podawali Belka seu Baltazara Sumoroka, ktory mial syna Bartlo- mieja alias Bartosza. Ten z kolei mial synow Borysa i Dytnitra, z ktorych drugi osiadl w Rosji, a pierwszy did początek galęzi, zachowującej przez wieki polskosc,
Widymus z ksiąg ziemskich $ądov>ych prowincyi polockiey z roku 1773 in- formowal m.in.; �Herb ichmosciow Sumorokbw Ostoja za krola polskiego Bole- slawa Šmialego rdžnym familiom i rzeczonym [Sumorokom] nadany, wlasciwie shižy (...). Poniewaz JWP Borys Bartoszew Bartlomiejow Sumorok po poprzedniku swoim Belku vel Baltazarze w rožnych prowincyach Korony Polskiey i W, X. Li- tewskiego, pryncypalnie na Wolyniu dobra dziedzictwem possydowal, a brat jego Dymitr w Rossyi osiadal, poniewaz Iwan Borysewicz Sumorok pierwey od nayjašniejszey krolowey Heleny, žony krėla poiskiego Aleksandra, nadanie pewnych dobr, pošledniey w roku 1511, indykta 2, potwierdzenie pierwszey daniny i z przylączeniem wielorakich gruntow od nayjasniejszego krola polskiego Zygmunta I otrzymai, pomieniony syn drugi tegož JWP Borysa Sumoroka na mocy uchwaly wolney seymu wilenskiego z roku 1528 pod pierwszehstwem JM xiąžęcia Chwedora Michaylowicza Czartoryskiego, starosty hickiego, jako szlachcie, popisowal ku potrzebie publiczney, wojenney, zarowno z drugimi obywatelami szlachecktego stanu konie stawil, na to popis in autentico pokladal.
188

Ponievvaž syn JWP Konstantyn Iwanowicz Sumorok w roku 1564, czyniąc testamentową dyspozycyą, syn6w starszych w Litwie będących: Michata, pisa- rza ziemstvva kowienskiego, i Wasila, o ktorym autor Niesiecki wspomina, wy- tnienil i pieczęc herbową swoją po zapieczętowamu ruchomošci dla ocalenia substancyi mlodszym sukcessorom, niželj syny starsze z Litwy przybędą zlamač, w dot przy sobie wrzuciė y przez tcstamentową dyspozycyą nakazal. Poniewaž JWP Michal Konstantynowicz Sumorok, dworzanm picrvvcy krola Zygmunta Augusta, w roku 1571 Septembra 10 dnia przywiley na woytowstwo wiszty- nieckie otrzyma! y do dztedziczenia swego objąt.
Ponievvaž wspomniany JWP Michal Sumorok po šmierci Zygmunta Augu- sta, krola polskiego, nieodstępny towarzysz krola Stefana Batorego i došwjad- czony žolnierz, tenže monarchą przywiley na pisarstwo ziemskie powiatu ko- wiehskiego w roku 1580 Septembra 6 dnia w Wielkich Lukach podpisal. Ponie- waž nieraz mieniony JWP Michal Sumorok, pisarz ziemski powiatu kowienskiego, w roku 1596 na Trybunal G16wny W. X. Litewskiego deputat, wroku 1598 na seym posel i z seymu kommisarz, i že wielu publicznych Rze- czypospolitey poshig odbywal (...), prokreowawszy dwoch synow: JWPP Romaną i Andrzeja Michajlowiczow Sumorokow - odumarl�.
W 1604 roku Adam Wasilewicz Sumorok, podstoli kowienski, otrzymal w6jtostwo wisztynieckie i 15 wlok ziemi we wlošci olickiej. Seweryn Sumorok, jego brat, w 1605 roku otrzymal od Zygmunta III 20 wlok we wlošci punskiej. Nadano tež im dobra Chodasewicze w powiecie orszanskim i w innych powia- tach za wiemą i roztropną shižbę Rzeczypospolitej. Sumorokowie piastowali rozmaite urzędy, za Jiezne zastugi nadawano im tež Eytuty honorowe. W 1628 roku Zygmunt III obdarowat Krzysztofa Adamowicza Sumoroka �za swe zastugi oyczyžnie zaslužonemu žolniefzowi� 60 wlokami gruntu w okolicach Newla. W 1639 roku Wtadyslaw IV nadal kolejnemu z Sumorokow - Karo)owi - urząd stolnika kowienskiego, ktory �z niemalym wlasney fortuny kosztem z JWP Je- rzym z Tenczyna Ossolinskim, podkanclerzym koronnym, do cudzych krajow poselstwo od Rzeczypospolitey chwalebnie odbyl� i �wdzięcznošč niešmiertel- ną� zdobyl.
Jak wynika z przekazow archiwalnych, brali Sumorokowie w tym czasie pan- ny z domow Abramowiczow, Szepielewiczow, Korsak6w. Poniešli ogromne szkody w czasie wojny z Moskwą. w latach 1654-1665; zniszczeniu ulegl wowczas ich majątek Zamszany na Minszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1230, s. 1-70). W zachowanych w archiwach notatkach vvyczytač možna rowniež, iž przejawiali Sumorokowie �honor žyde ludzkie przewyžszający�, byli �wielkiej ezei męža- mi�. Sami Sumorokowie wywodzi!i swoj rod od �mąžnego i walecznego pul- kownika Ostoi, gromiącego nieprzyjaciela etiam nocą przy ošwiecającym xięžy- cu�. To wlašnie za swe męstwo zostali zaszczyceni herbem Ostoja. Požniej �ta familia kwitnęla w Polszcze, Litwie, na Wolyniu i na Rusi�.
Jeszcze 17 maja 1911 roku ,,potomstwiennyj dworianin�, czyli dziedziezny szlachcic Juliusz Antoni Ezechiel (syn Jana Jozefą Sumorok, zamieszkaly wWilnie na ulicy Starochersonskiej 1, zwrocii šią do Wilenskiej Deputacji Szlacheckiej o zatwierdzenie jako rodowitych szlachcicow jego synow: Mariana Grzegorza i Juliana Jozefą, urodzonych przez Wilhelminę Matyldę Schacht,
189

prawną zoną pana Sumoroka. Obaj mtodziency �bez protestu�, jak stwierdzal oficjalny dokument, wpisani zostali do ksiąg szlacheckich pienvszej klasy jako rodowita szlachta polska (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1049).
SURKONT (Surkantas) herbu Ošmiorog i Gieratt. Miejscem ich osiedle- nia byl powiat rosienski (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 479).
SURWILLO (Survila) herbu Gieratt, Konvin, Kotwica (powiat rosienski), Lubicz (powiat trocki), Poraj, Slepowron. Licznie zamieszkiwali na Biatej Rusi, Žmudzi i Litwie. Polska encyidopedia szlachecka (t. XI, s. 221) informuje, že Surwillowie uzywali przydomku Misiewicz i od 1500 roku mieszkali w miej- scowosci Surwitty w powiecie šwiącianskim. W innym miejscu (t. VIII, s. 290) autorzy wydają šią sugerowac, že rodzina ta wywodzila šią ze wsi Misiewicze w powiecie lidzkim, a nastąpnie posiadala dobra w powiecie kowienskim.
Wzmtanki o reprezentantach tego rodu spotyka się juž w zrödlach z XV wieku. �Szirwille (Surwille, Szerwille) unad Hermen Kywe vonne den landen" w 1481 roku na zježdzie stanow Prus Krolewskich w Malborku podpisali zobo- wiązanie ododatkowym podatku dla kröla. Tenže Thomas Szerwille figuruje w innych owezesnych dokumentach (por. Akta stanow Prus Krolewskich, t. 1,
s. 65, 93). W latach 1492-1501 w aktach stanöw Prus Krölewskich notowany jest Dytrych (Teodoiyk) Surwille (Serwille, Sirwille, Syrwille), tczewski sędzia ziemski, starosta golubski (Akta stanöw Prus Krölewskich, t. UI, cz. I, s. 37, 248; cz. 2, s. 157, 164 i in.).
Mateusz Surwitlo okoto roku 1690 posiadal, jak podawala Metryka litewska, dobra Polipnica w parafii hermaniskiej w powiecie oszmianskim. Dominik Su- rwillo podpisal w imieniu szlachty wojewödztwa trocki ego w 1764 roku akt elekcji ostatniego kröla polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL,
t. VII, s. 114). Natomiast Jdzef Surwitlo, porucznik powiatu ejragolskiego, pod- pisat w tymže roku akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. VII, s. 70).
26 maja 1800 roku Surwiltowie uzyskali z urządu heraldycznego potwier- dzenie szlacheckiej rodowitosci (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2892, s. 342). W 1844 roku heroldia wilenska odnotowaia w powiecie trockim Antoniego, Jozefą, Ta- deusza, Jozefą, Wtncentego, Karola, Ignacego Surwitlow (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 18, s. 34).
SURYNT (Surintas) herbu Lubicz. Dziedziczyli dobra ziemskie w woje- wodztwie wilenskim,
SUSKI (Suskis) herbu Pogonia. Miejscem ich osiedlenia byt powiat rosienski.
SUSLOWICZ (Suslavičius). Znani byli od XVI wieku na ziemi podlaskiej. W zrödlach zostat wtedy odnotowany Stanislaw Suslowicz. Andrzej Suslowicz, pisarz skarbu koronnego, w roku 1677 posiadal dworek �na przedmiešciu war- szawskim między patacem wielmoznego Gembickiego, kasztelana plockiego, a klasztorem panien zakonnych fundacyi Šwiętey Tröycy� (VL, t. V, s. 230).
190

SUSZCZEWICZ (SuSčevlčius) herbu Topor. Posiadali majątki w powiecie kowienskim.
SUSZYNSKI (Sušinskas) herbu Suszyhski. Wplywowy, znakomity rod. Ich rodowitosc szEachccką potwierdzila heroldia witebska w 1835 roku.
SUTKIEWICZ (Sutkevičius) herbu Pobdg. Dziedziczne dobra mieli w powiecie rosieriskim.
SUTOCKI (Sutockas) herbu Dotąga. Uzywali przydomku Malkowtcz. Po- siadali liczne dobra w powiecie mscislawskim, nastąpnie tež w trockim. Spo- krewnieni byli z Kijackimi, Chodkiewiczami, Platkowskimi, Zubrami, Ostan- kiewiczami, Kondratowiczami, Kozuchowskimi, Krzywickimi, Holyhskiini. Potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej uzyskali w 1819 roku z heroldo wilen- skiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 73-82).
SUTOWICZ (Sutavičius) herbu Doląga. Do najwiąkszego rozkwitu doszli w XVII wieku.
SUZIN (Suzinas) herbu Gozdawa odm., Roch i Roch III. Dziedziczyli majątki w powiatach wolkowyskim, brzeskim, kobrynskim. Znani byli tež w Malo- polsce. Spokrewnieni byli z Kochanowskimi, Niemcewiczami, Nestorowiczami, Buchowieckimi, Witkowskimi. W styczniu 1515 roku Ludmila Suzinowa, zie- mianka z powiatu kamienieckiego, zaskaržyla w sądzie krolewskim swego szwagra Teodora Suzina, že ow �najechawszy mocno, gwaltem na dora moj, w ktorym to domu mąž moj nieboszczyk mnie zostawil, mnie zbit, zesromocil i co miafam statkow, srebra, szat i innych rzeczy, to mi wszystko pobral i dziew- kq mi niewolną z tymi rzeczamt wziąf i nadto mnie šamą z domu wygnal�. Pan Teodor, pozwany przed trybunal w Wilnie, otwarcie oswiadczyl bratowej: ,,Bt- lem ciebie tedy i potem będą ciebie bic". Wo bee takiej zatwardzialoSci sąd po- stanowil skazač go na... �36 mbii groszy litewskich" odszkodowania (Russkaja htoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s, 1022-1025).
Nicolaus de Susyn w XV wieku byl podsądkiem ziemi sanockiej. W 1631 roku Daniel Suzin byl wlaScicielem majętnosci Chodosy kolo Brzešcia. Ludwik Stanislaw Suzin byl stolnikiem wojewodztwa brzeskiego w roku 1641. Niko- dem, Stefan, Wawrzyniec, Michal i kilku innych Suzin6w podpisalo od wojewodztwa brzeskiego i nowogrodzkiego elekeję krola Augusta II (VL, t. V, s. 441 i in.}. Marcin Suzin Ochotnicki w 1765 roku podpisal uchwaiq grodzienskiego sejmiku gromnieznego.
Ludwik Suzin, okolo 1770 roku sprawowal funkeję stolnika wojewodztwa brzeskiego-litewskiego. Faustyn Suzin byl kapitanem Jego Krolewskiej Mošci Wielkiego Ksiąstwa Litewskiego w Brzešciu w roku 1790. Michal Suzin ufun- dowal kaplicę Męki Panskiej w Wilnie na cmentarzu ojeow Franciszkan6w.
SUZIN-RAJECKI (Suzinas-Raieckas) herbu Labędž. Jch siedziby znaj- dowaly šią w powiecie nowogrodzkim.
191

SWIACKI (Sveckas) herbu Szeliga. Dziedziczne dobra ziemskie midi w wo- jewodztwie vvilenskim.
SWIACKIEWICZ (Sveckevičius) herbu Nieczuja. W XIX wieku zamiesz- kiwali w dobrach Olita w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr I047). Okolica szlachecka Šwiackiewicze, byč može pierwotne gniazdo tego rodu, znajdovvala się w powiecie lidzkim o 50 wiorst od Lidy (por. Slownik geogra- ficzny Kr6lestwa Polskiego i innych krąįow siowiamkich, t. I, s. 634).
SWIDA herbu Chocimirski (Grabie odm.). Posiadali majątki w powiatach mšcisiawskim, starodubowskim, owruckim. Znano ich tam od schylku XVIII wieku (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 179). Spokrewnieni byli z Dematowi- czami (Archiwum Narodowe Biaiorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 147, s. 251). Ich szlachecką rodov/itošč potwierdzila herotdia minska w roku 1802 i 1828.
Wyw6d familii urodzonych Swid6w przydomku Swidwdw z 26 II 1802 roku tak oto przedstawtai ich herb: �Są trzy grabie biale w jablku, czyli cyrkule utkwione, dwoje do gory, trzecie na doi obrocone, každe o siedmiu zębach w polu zlotym, nad hehnem Nalęcz, czyli binda biala zwiniona�.
Dokument ten podawat rowtliež, že rodzina ta: �Od najdawniejszych czasow kleynotem szlacheckiej dostojnošci w Krolcstwie Polskim zaszczycając się, wzięla swoj początek od niegdyš starožytnych familii�. W roku 1382 odnotowany zostal w zrddiach Sędziwoj Swidwa, kasztelan nakielski, w roku 1496 - Jan Swidwa, wojewoda poznahski. �Tak tedy dom Swidwow, z czasem Swidow nazwany, z tak odleglych czasow nastanie swoje mając, bral rožne przydomki od majątkow przez šią dziedziczonych, mianowicie Swidwa z Szamotul, z Ootowa, z Piotrkowicz�.
W 1802 roku heroldia minska uznala kilkunastu Swidow z Kres6w za ,/0� dowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do szostej częšci ksiąg szlachty gubemi minskiej (Archiwum Narodowe Biaiorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 32a, s. 39-46). Ich przynaležnosc do stanu szlacheckiego potwierdzila tez heroldia wilehska (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 431).
SWIDLO (Svidlas) herbu Korczak. Ich dobra rodowe znąjdowaly šią w po- wiecie grodziehskim.
SWIERZYNSKI (Svežinskas) herbu Bekman, Polkozic. Miejscein ich osiedlenia byl powiat slonimski.
SWINARSKI (Svinarskas) herbu Doliwa. Dziedziczyli dobra ziemskie ua Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047).
SWIRSZCZEWSKI (Svirščevskis) herbu Trąby. Rodowe dziedziny Swirszczewskich znajdowaly się w wojewodztwie minskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 1900).
SWIRTUN (Svirtunas) herbu Gozdawa. Znani byli od wiekow na Žmudzi.
192

SWOLKIEÑ (Svolkenis) herbu Pomian. Z zapisów dowiadujetny šią, že Serafín Swolkieñ przed rokiem 1697 posiadal w powiecie wilkomierskim mają- tek Kurkle, w którym po stu latach mieszkal jego prawnuk Jerzy.
Wywód familii urodzonych Swolkieniów herbu Pomian z 6 lipca 1835 roku oznajmial: �Familia urodzonych Swolkieniów z najdawniejszych ezasów szczy- cąc się prerogatywami szlacheckimi, uzywaía herbu Pomian oraz [wykazaia šią] piastowaniem publicznych urz^dów w krąju, posiadaniem majątk0w ziemnych z poddanemi, z liczby jakowej wziąty za protoplast^ do nmiejszego wywodu Pa- weí Swolkieñ i trzej jego synowie, to jest Jakub, Grzegorz i Stanislaw, równiez uzywali praw i swobód szlacheckiemu stanowi wlasciwych, dziedziczyli posia- dio sé ziemną w powiecie kowieñskim w Polu Swolkieniowskim ležącą, od Anny Janowny Nacewiczówny Kasperowej Giedroyciowej za siedem kop groszy przez nich (1600) nabytą (...).
Z pomienionych dopiero trzech braci najstarszy Jakub Pawlowicz Smolkieñ wydal swiatu dwóch synów, Andrzeja i Pawla. Z rzeczonych dwóch synów Andrzej, czy zostawít po sobie jakie potomstwo, nie wiadomo, míodszy zas brat jego Pawel dat žycie dwóm synom, Mateuszowi i Stanislawowi, z których Mateusz, bądąc bezpotomnym, spadle prawem sukcesyjnym po zeszlym ojcu siedlisko ze wszelkim zabudowaniem w powiecie kowieñskim w Polu Swolkieniowskim sytu- owane, z poddanym do niego przynaležącym za 14 kop groszy iitewskich bratu rodzonemu Stanislawowi i ¿onie jego Annie z Rancewiczów wyprzedal. Rzeczony zas Stanislaw Pawlowicz Smolkieñ, dziedzic majątku ziemnego, splodzil syna Stefana (1676), z którego šią narodzil (1723) syn Adam Andrzej dwuimienny
Rzeczony Adam Andrzej Swolkieñ, zawarlszy slubne związki z urodzoną Katarzyną z Pomamackich, wydaí na áwiat dwóch synów, Stanislawa i Bonifa- cego�. Pierwszy z nich. oženiony z Elžbietą Starzewską, miat jednego syna Adama Hieronima, a ten z kolei miat dwóch potomków: Stanislawa Aleksandra i Adama Franciszka. Drugį z braci, Bonifacy, zostawil synów Ferdynanda Anto- niego i Kazimierza Macieja. Ten ostatni doczekal šią jednego syna - Antoniego.
,,Wracając zas do drugiego syna Pawla Swolkíenia, Grzegorza, ten miaí syna Walentego, który wespól z braómi stryjeczno-rodzonymi Andrzejem i Pawlem Jakubowiczami oraz Janem Stanislawowiczem Swolkieniami nabyl dziedzictwem od Józefa Stanistawowicza Eysmonta dwie kondycye gruntu w powiecie kowieñskim ležące, Mímale Panienie zwane. Tenže Walenty Grze- gorzewicz zostawil po sobie syna Stanislawa. Ten zas z zoną swą Magdaleną z Budrewiczów wydat swiatu trzech synów: Jana, Bartlomieja i Michala (...).
Z rzeczonych dopiero trzech braci Bartlomiej, polączony malženskim związkiem z urodzoną Anną z Jagintowiczów, splodzil z nią czterech synów: Macieja (1743), Stanislawa Adalberts (1746), Antoniego (1748) i Szymona (1751). Z dopiero wyliczonych Stanislaw prokreowat syna dwuimiennego Igna- cego Andrzeja. Trzeci, Antoni, jest ojcem pięciu synów: Józefa, Stanislawa, Tadeusza, Wincentego i Hieronima (...). Z pomienionych piąciu synów Antonie- go Bartlomiejewicza Swolkíenia Wincenty ma dwóch synów dwuimiennych: Józefa Jakuba i Kazimierza Stanislawa; czwarty syn Bartlomieja Stanislawowi- cza Swolkienia, Szymon, jest ojcem syna Teodora, który ma dwóch synów dwuimiennych: Józefa Stanislawa i Hieronima Marka (...).
193

Wracając do trzeciego syna Pawia Swolkienia, Stanislawa, ktory otrzymawszy w spadku po swym ojcu poddanego Adama Dawidowicza Jankuna do imienicza jego Swolkieh naležącego, wieczysta-darownym zapisem w roku 1682 wrzcsnia 28 dnia uczynionym, wolnošcią na wieczne czasy [go] udarowal. Tenže Stanislaw Pawlowicz Swolkien jest ojcem trzech syndw: Jana, Jarosza i Samuela, z ktoiych najstarszy Jan zostawil syna Eliasza z žony Krystyny z Towianskich
Z ktorego to Eliasza Janowicza Swolkienia wziąl žyde syn Rafal, ktory po- lączony raalženskim związkiem z urodzoną Anną 2 Abrahamowiczow, sptodzii z nią syna dwuimiennego Bartlomieja Dominika. Z rtiego zaš urodzilo šią dwoch synow: Andrzej Onufry i Franciszek Wincenty. Z wyrazonych dopiero dwoch synow Andrzej Onufry ma takže dwoch dwuimiennych: Augustyna Michala i Burharda Ignacego
Na koniec, ¿e dwuimienny Adam Hieronim, syn Stanislawa Adamowicza, z synami dwuimiennymi: Stanislawem Aleksandrem i Adamem Frandszkiem, oraz Ferdynand Antoni i Kazimiera Maciej z synem Antonim, synowie Bonifa- cego Adamowicza; rowniez Karol Maciej dwuimienny, syn Macieja Bartlomie- jewicza, Stanislaw Adalbert, syn Bartlomieja Stanisiawowicza z synem dwu- imiennym Ignacym Andrzejem; tudziež Jozef Stanislaw, Tadeusz Wincenty z synami dwuimiennymi: Jozefem Jakubem i Kazimierzem Stanislawem, i Hieronim, synowie Antoniego Bartlomiejewicza; nie mniej Teodor, syn Szymona Bartlomiejewicza z synami dwuimiennymi: Jozefem Stanislawem i Hieronimem Marcinem; a takže dwuimienni: Andrzej Onufry z synami dwuimiennymi: Au- gustynem Michalem i Burhardem Ignacym, i Franciszek Wincenty, synowie Bartlomieja Dominika Rafalowicza, Swolkieniowie są szlacheckiego urodzenia, podczas rewizji szlachetnie się pisali i podusznym okladem nie byli obloženi�.
Wszyscy wymienieni Swolkieniowie byli wlascicielami dobr ziemskich w powiatach kowiehskim i wilkomierskim; wszyscy tež zostali w roku 1835 uznani za �starožytnych dworaan� i wpisani do klasy szostej ksiąg szlachty gu- bemi wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 128-132).
W 1844 roku heroldja wileriska potwierdzila powtomie rodowitosc Ignacego Burharda Swolkienia, ziemianina z powiatu kowiehskiego, wlasciciela dobr Michalinowo alias Szajkuny. W 1851 roku ta sama heroldia odnotowala miesz- kającego w Wilnie, a parającego się drobnym handlem, szlachcica Ignacego Swolkienia i jego zoną Jozefą z Kolczyckich.
SYCZEWSK1 (S ii e vs kis) herbu Krupka. Ich dobra rodowe znajdowaty šią w powiatach pihskim i wilkomierskim.
SYLWESTROW1CZ (Silverstravičius) herbu Szeliga, Dziedziczyli ma- jątki na Wilenszczyznie, Žmudzi i Bialej Rusi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055). W 1841 roku heroldia wilenska zatwierdzila rodowod szlachecki Sylwestrowi- czow herbu Szeliga, uznających za protoplast^ Bartlomieja Sylwestrowicza, wlasciciela w początku XV111 wieku majątku Burgaliszki, ojca czterech synow: Michala, Stanislawa, Antoniego i Jerzego. Mieszkali otii w powiecie oszmiari- skim, w posiadlosci Miorany. Zložony wowczas wywod szlachecki obejmowal szešč pokoleh tego rodu (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 647; f. 391, z. 4, nr 2889),
194

SYMONOLEWICZ (Simonalevičms) herbu Zaworonowicz. Mieli posia- dlošci na Wilenszczyznie w powiecie dzisnehskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117; f. 391, z. 1, nr 1114).
SYMONOWICZ (Simanavičius) herbu Lodzia, Radwan, Slepowron. Zna- ni byli na Bialej Rusi, Litwie i Žmudzi od XV wieku.
SYMUNOWICZ (Simunavifius) herbu Slepowron. Miejscem ich osiedie- nia byl powiat szawelski.
SYNOWICZ (Sinavičius) herbu Slepowron. Ich dobra rodowe znajdowaly siį w powiecie wilehskim.
SYRATOWICZ (Siratavičius) herbu Lubicz i Szalawa. Znani byli od wie- kow na Žmudzi.
SYREWICZ (Sirevičius) herbu Trąby. Posiadali majątki na Wilenszczyz- nie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 472, 1553). W 1847 roku uznani zostali przez heroldią wi5enską za starožytną i rodowitą szlachtę polską oraz wpisani do pierwszej częšci ksiąg geneatogicznych gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 26-27).
SYRPOWICZ (Sirpavičius) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl powiat rosiehski.
SYRTOWICZ (Sirtavičius) herbu Lubicz. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyznie.
SYRUNOWSKI (Sirunauskas) herbu Slepowron. Ich rodowe posiadiošci znajdowaly się w powiecie szawelskim.
SYRUTOWICZ (Sirutavičius) herbu Lubicz. Zamieszkiwali na Wilehsz- czyznie (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1047),
SYRWID vėl SZYRWID (Sirvydas) herbu Labędž. Uzywali przydomku Dunin. Wywdd familii urodzonych Syrwidow herbu Labędž z 13 paždziemika 1819 roku stwierdzal, že; �Dom urodzonych Syrwidow Duninow jest od naj- dawniejszych czasow w powiecie wtlkomierskim i rožnych innych powiatach zamieszkaly oraz prerogatywą stanu szlacheckiego zaszczycony. Jakož pierwszy przodek domu tego Wojciech Dunin Syrwid (...) jeszcze przed rokiem 1600 dziedzicząc rozmaite w Xięstwie Litewskim dobra ziemskie, splodzil syna Je- rzego Wojciechowicza Syrwida, kt6iy mając w zamęSciu Arinę Piotrowicz6wnę Kisielownp i nabywszy prawem wieczystym roku 1631 Januari 5 datowanym dobra Dobuze w powiecie wilkomierskim ležące od Jana Gaspra Januszkiewicza Dobužyhskiego wydanym, zostawii po sobie syna Jana�.
W 1819 roku heroldia wileriska uznala Wincentego Jana Tomasza, Feliksą Jana, Fabiana Piotrą Feliksą, Jozefą Ignacego, Onufrego Wencesiawa, lgnacego
195

Kazimierza, Tadeusza Bonifacego i Kažimi erza Dunin Syrwidow za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� wpisując ich imiona do pierwszej częšci ksiąg genealogicznych gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 53-54; 98-99). Syrwidowie z wilenskiej galęzi rodu brali žony m.in. z Mickiewi- czow, Dobkiewiczow, Zabowiczow. W XIX wieku posiadali w powiecie wilen- skim folwark Cesarska Pusztosz {CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 36).
SYRYJATOWICZ (Slriatovičius) herbu Szalawa. Znani byli od wiekow jako szlachta osiadla na Wilenszczyznie.
SZABLEWICZ-GINWOJN (Šablevičius-Ginvamys) herbu Szablewicz. Posiadali dobra ziemskie w wojewodztwach trockim i wilenskim.
SZABLOWINSKI (Šablavinskas) herbu Szablowihski. Od wiekdw noto- wani byli w žrodlach archiwalnych dotyczących ziemi wilenskiej.
SZABLOWSKI (Šablauskas) herbu Boncza. Nazwisko wzięli od miejsco- wošci Szabty alias Szablowo w powiecie lomzynskim. Szabiowscy z Szablowa herbu Boncza w 18L1 roku potwierdzeni zostali jako rodowita szlachta przez heroldią wilenską. Za protoplast^ rodu uznany zostal Mateusz Kazimterz, low- czy ziemi lomzynskiej, wlasciciel na początku XVIII wieku majątku Lankowsz- czyzna w powiecie oszmiariskim. Heroldia wilcnska uznala Andrzeja, Pawla Franciszka, Jana, Jakuba, Antoniego i Wincentego Szablowskich za �rodowitą i aktualną szlachtę polską", wpisując ich imiona do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi wiierisko-litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 88-89).
Wywod familii urodzonych Szablowskich herbu Boncza z 31 sierpnia 1820 roku podawal: �Jan Michal Szablowski, wojski starodubowski, za pierwszego w niniejszym wywodzie na linii pokazany, posrod mnogich zaszczytow szla- chectwa posiadal dobra ziemskie Duszewo, Kocielniki, Krzywe Siolo zwane, od žony swej, Anny z domu Mamihskiej, w dozywotne wladanie zapisane. Jako- wych dobr na dzieci, a szczegolme Michafa Jozefą, syna, Justynę i Konstancję, corki, Szablowskich zrzekl się i odstąpit, i na to od siebie w dacie roku 1695 Juli 7 dnia onym wydal dokument {...). Z kolei Michaf Jozefai Janowicz Szablowski, dziedzicząc wzmienione majątki, zostawil po sobie syna Jana� (1702), ochrzczonego w kosciele grodeckim.�
Jan pozostawil synow Marcina i Szymona, z ktorych pierwszy, oženiony z Falicjanną Matuszewiczowną, posiadal Kopchowszycę w wojewodztwie mih- skim i doczekal się syna Szymona Tadeusza, a ten, žonaty z Anną Kowalewską mial synow: Antoniego, Klemensą Franciszka i Aleksandra. Od 1814 roku ta gatąž rodu zamieszkiwala w Biarowie w powiecie mihskim. W 1820 roku wszy- scy ci Szabiowscy uznani zostali przez heroldię wilehską za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� i wpisani do cząsci pierwszej ksiąg szlachty gubemi li- tewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 183-184).
SZABL�NIA (Šabunia) herbu Przyjacicl. Posiadali majątki na Wilensz- czyžnie (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 994).
196

SZABUNIEW1CZ (Šabimevičius) herbu Slepowron. Osiedleni byli na Wileriszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr994).
SZACHNO (Šaknas) herbu Radwan. Ich dobra rodowe znajdowafy šią na Wileriszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 689, 994, 1028), w powjecie oszmian- skim i trockim (CPAHL, f. 391, z, 7, nr4096; f. 391, z. 9, nr 18).
SZACHOWSKI (Šachovskis) herbu nieznanego. Ks. Mikolaj Szachowski odnotowany zostai jako uczestnik kongregacji zyrowickicj ojcow bazylianow w 1661 roku.
SZACILO (Šatilas) herbu Drogomtr. Znani byli w Wielkim Księstwie Li- tewskim od XV wieku.
SZACKT (Šackis) herbu wlasnego. Zostali nobilitowani w 1790 roku.
SZADURSK1 (Šadurskas) herbu Ciolek. Potęžny rod kresowy užywający Cytuhi hrabiowskiego. Wywodzili šią z wojewddztwa lubelskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994). Mieszkali w guberni wilenskiej i miriskiej. W XIX wieku posiadali w powiecie wilenskim folwarki Staskuniszki, Wladystawdw i Žybaly (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 33).
Toraasz Šwįęcki (Historyczne pamiątki znamieniiych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 171) zanotowal: �Szadurski herbu Ciolek, z Szadurk w Lubel- skiem. Jest ten dom i w Ksiąstwie Litewskim. Mikolaj, pulkownik w Inflantach, trzymal komendę zamku w Rzeczycy; za zashigi wojenne wziąl dobra w Inflantach. Aleksander, syn jego, na morzu odwazny wojennik. Franciszek, podstaro- sta sądowy, sekretarz Ksiąstwa Inflanckiego, assesor w sądach koronnych. Stefai!, sekretarz Zygmunta III, šw. Lipk) w Prusach fundator�.
SZADZIANIEC (Šadenecas) herbu Tąpa Podkowa. Miejscem ich osiedle- nia byl powiat wilehski.
SZADZIEWICZ (Ša de vii i us) herbu Gieralt. Ich rodowe posiadtosci znaj- dowaty šią na Wileriszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, 1469).
SZAFAREWICZ vel SZAFFAREWICZ vel SAFEREWICZ vel SZEFE- REWICZ vel SEFEREWICZ (Šafarevičius) herbu Luk. Od początku XVI stule-
cia notawani byli w žrddlach jako sziachta zamieszkala w powiatach wilenskim i nowogrodzkim, Odgalęzili šią takže na Smoleriszczyzną. Naležąca pierwotnie do nich wies Szafarowo we wiošci katynskiej na Smotenszczyžnie stata się požniej wlasnošcią.pan6w Wolkow.
W 1676 roku na sejmie koronacyjnym w Warszawie za zashigi wojenne zostai (jak się wydaje, powtomie) nobilitowany Bohdan Seferowicz (VL, t. V, s. 200). Byl jeszcze Grzegorz Szeferowicz, rotmistrz chorągwi wolkowyskiej, nobilitowany (z pewnošcią tež powtomie) w 1658 roku (por. K. Niesiecki, Ko- rona Polska, t. IV, s. 268).
197

SZAFAROWICZ (Šafarovičius) herbu Wieniawa. Znani byli na Žmudzi i w Inflantach. Stanowili zapewne jeden dom z Szafarewiczami. W konstytucji war- szawskiego sejmu walnego ordynacyjnego, zatwierdzonej przez krola Jana Kazi- mierza 10 czerwca 1658 roku, w punkcie 124 czytamy: �Mając w osobliwym re- spekcie Nam y Rzeczypospolitey przez dhigi czas w roznych okazyach wojennych oddawane ushigi przez Grzegorza Szafarowicza, rotmistrza, Mich ala Michalowicza, Stefana Bokusza, Michala Groszykowskiego, Mikolaja Szuniewskiego, Gabryela Daliszq, Mikolaja Pawlickiego, ktorzy wiele pastrzalow w roznych okazyach wojennych z znacznym fortun swoich y zdrowia uszczerbkiem odnioslszy, statecznie na usludze Rzeczypospolitey od wielu lat dotychczas zostavrają, za przyczyną wielmoznych hetmandw y zgodą Stanow Koronnych, onych (...) do prerogatywy stanu szlacheckiego przypuszczamy, na co onym przywileje z Kanceliaryi naszey wydac rozkazemy, ktore in toto approbujemy� (VL, t. IV, s, 266).
Wywdd familii urodzonych Szafarowiczow herbu Wieniawa z 26 stycznia 1799 roku wskazywal na pokrewiehstwo Szafarowiczow z Pleniewiczami, dając podstawą do uznania �urodzonego Benedykta Sylwestrowicza Szafarowicza za rodowitego y starožytnego szlachcica polskiego". Wpisano go do pierwszej kla- sy ksiągi szlachty gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 3-4).
Wywod familii urodzonych Szjafarowiczdw herbu Wieniawa z 5 lutego 1837 roku podawal: �Familia Szafarowiczow, szczycąc šią od dawnych czasow do- stojnošcią szlachecką, uzywala herbu Wieniawa, a užywając praw i swobod stanowi szlacheckiemu wlasciwych, posiadala dobra ziemne, pelnila urzęda pu- bliczne i wojenne, z ktdrych pochodzący, a wzięty do niniejszego wywodu za protoplast^, Antoni Szafarowicz posiadal majętnošč Lebedyszki Jakiszki w powiecie telszewskim ležącą, dowodzi tego 1732 roku wrzesnia 20 dnia datowane, a 1797 roku paždziemika 5 w grodzie telszewskim aktykowane prawo zrzeczne od Jana Kazimierza i Doroty z Dobszewiczow Dusseykow, malzonkow, na dobra Lebedyszki Jakiszki w powiecie telszewskim težące Antoniemu Sžafarowi- czowi dane, ktory zostawil po sobie syna Sylwestra z wnukiem Benedyktem.
Wykazuje to 1763 roku stycznia 4 dnia datowany, tegož roku i miesiąca 27 dnia w ziemstwie Xiąstwa Žmudzkiego aktykowany testament Antoniego Szafarowicza, ktorym zapisuje dobra Lebedyszki Jakiszki synowi Sylwestrowi, po- rucznikowi kawaleryi narodowej, a summą pienięžną wnukowi Benedyktowi; a Sylwester, ojciec Benedykta, shižąc dla dobra Rzeczypospolitej, doslužyl šią rangi porucznika kawaleryi narodowej; wyswieca to 1772 roku stycznia 19 datowany (...) patent na porucznikostwo kawaleryi narodowej, od Stanislawa Augusta, krola polskiego, Sylwestrowi Szafarowiczowi dany.
Beoedykt, syn Sylwestra, porucznika kawaleryi narodowej, dziedzicząc dobra Lebedyszki Jakiszki, nabyl jeszcze prawem wieczystym dobra Jamonty Ra- czyszki Mileykiszki zwane, w Xiąstwie Žmudzkim w powiecie wiesznianskim ležące� - zakupione przez Benedykta i Judy tą z Zubowiczow Szafarowiczow od Ignacego Juszkiewicza w roku 1773, Benedykt Sylwestrowicz Szafarowicz, ozeniony z Judytą Zubowiczowną, doczekal šią syna Stanislawa (1802) i wnu- kow: Ignacego (1823) i Tadeusza{1825).
Werdykt heroldii wilenskiej z 1837 roku postanawial: �Na fundamencie wyzej poszczegolnionych dowodow, my, marszalek gubemski, i deputaci po-
198

wiatowi (...) urodzonycb Stanislawa z synami Ignacym i Tadeusžem Szafarowi- czow za starožytnych dworzan uznajemy, do księgi rodostownej gubemi wilen- skiej trzeciej częsci zapisujemy� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 4-5),
Zapewne z tej rodziny pochodzi Igor Szafarewicz, wybitny rosyjski mate- matyk i obrohca praw czlowieka.
SZAFONSKI (Šafonskis) herbu Šreniavva. Chociaž zatnieszkiwali rowniež na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, szczegolnie znani byli w Rosji.
SZAFRA NOWICZ (Šafranovičius) herbu Przyjaciel. Zamieszkivvali na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZAGUNIEWICZ vėl SZAHUNIEWICZ (Šagunevičius) herbu Aksak. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 3, 1047).
SZAGŽDOWICZ (SagžrioviČius) herbu Nalęcz. Znani byli od wiekow w Księ- $twie Žmudzkim.
SZALEJ (Salėjus). Nazwisko to spotyka się w rožnych kontekstach w księgach grodzkich wilehskich, grodzienskich i brzeskich z XVII i XVIII wieku. Zapis w brzeskich księgach sądowych z 13 wrzešnia 1721 roku infor- mowaI ūp., iž zorganizowana szajka, zložona z wykolejenc6w spošrod miejsco- wej szlachty, �Wojciecha Szaleja - wožnego, poddanego z Suchej Woli, jadące- go do košeiota, gwaitownie wziąwszy, zbili, sttukli, wlosy z glowy obenvafi; konia, na ktoryra jechat, wzięli; z sukni, w ktorey byl, obdarli y obnažonego, zbitego do turmy wtrącili; giodem morzyli przez dni kilkanašeie, mianowicie do stabego y radlejącego wožnego žony jėga wlasney przypušcič nie chcieli� CAWAK, t. V, s. 105).
SZALEWICZ (Šalevičius) herbu Szalawa. Posiadali majątki w powiecie lidzkim na Wtlenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, 1384),
SZALKIEVVICZ vd SZALKIEWICZ (Šalkevičius) herbu Leliwa, Osie- dieni byli w Inflantach, na ziemi liwskiej, WiSenszczyznie i Grodziehszczyžnie,
SZAtAWKO (Šalavka) herbu Elzanowski. Ich rodowe dziedziny znajdo- waly šią w powiatach brastawskim, rosiehskim i szawelskim.
SZAMOTULSKI vėl SZAMATULSKI (Šamatulskas) herbu Nalęcz. Za- mieszkiwali w Witnie i powiecie wilenskim (CPAHL, f, 391, z. I, nr 1086; f. 391, z. 4, nr 2927; f. 391, z. 6, nr 7; f. 391, z. 8, nr2586>.
SZANIAWSKI (Šanevskis) herbu Junosza. Posiadali dobra ziemskie w po- wiatach drohiczynskim, wiikomierskim i witenskim. Kasper Niesiecki (Herbarz poiskit t. VIII, s. 599-601) pisai o nich: �Szaniawski herbu Junosza, w ziemi hikowskiej i indziej, W tym domu przywilej chowają Wladyslawa Jagielly krola,
199

dany w roku 1429, w którym Mikolaja de Szaniawa i braci jego Falislawowi, Janowi, Michaíowi, Paskanowi, Stanislawowi i Maciejowi do Szaniawy w hi- kowskiej ziemi ležącej niektóre gruntą dai, darowal w nagrodę ich zaslug; kędy się potem rozrodzili,
Szymon Szaniawski, proboszcz miechowski, nominat kamieniecki, ale się Lukowskim zwal. Marcin Szaniawski miai za sobą Zofię Borkowską herbu No- wina. Felix, pisarz ziemski lubelski, z sejmu 1661 komissarz do granic. Adam, najprzód pisarz ziemski tukowski, pose! na sejm 1703 i deputat do konstytucyi, umarì kasztelanem lubelskim 1725. Franciszek Szaniawski, lowczy lubelski, brat rodzony Adama, kasztelana, miai za sobą Galqzowska, pisarzównq ziemską lu- belską. Drugi brat tegož Tomasz, podstoli lukowski. Jerzy, stolnik braclawski. Boguslaw w Zakonie Ojców Karmelitów zashižony. Felix Jan, najprzód sufragan lwowski, a potem biskup chehnski (...),
Drudzy z nich w Wielkim Ksiqstwie Litewskim osiedli. Z tych Marcyan scholastykiem byt wilenskim. Konstantyn Felicjan najprzód referendarz litewski i pralat wileñski, potem biskup kujawski, a i tez i krakowski, na którym žyde zamknąl w roku 1732. Zamek krakowski po szwedzkim spaleniu za jego stara- niem restaurowany do pierwszej przyszedl ozdoby�.
Szaniawscy brali ¿ony z takich domów, jak: Zawadzcy, Humlowie, Ossolin- scy, Potoccy, Scypionowie, Kluszewscy. W XIX wieku heroldia wileóska od- notowala Szaniawskich w powiatach zawilejskim i wilkomierskim, w których dziedziczySi nieduze posiadlošci (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690; f. 391, z. 4, nr 2924; f, 391, z. 7, nr 1997; f. 391, z. 8, nr 842, s. 26). W 1817 i 1835 roku heraldía grodzienska potwierdzila sziachecką rodowitosc Józefa, syna Tomasza, i Józefa, syna Jgnacego, Szaniawskich, wspólwlascícieli dóbr Siedlce w powiecie drohi- czynskim (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 23),
SZANTAR (Santūrius) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl powiat szawelski (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 2922).
SZANTYR (Šantyiius) herbu Dolęga. Ich dobra rodowe znajdowaly się w powiecie oszmiañskím (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2922).
SZAPKA vel SZAPKO (Sapka) herbu Lubicz. Znani byli od wieków na Žmudzi,
SZARAWSKI (Šarauskas) herbu Grzymala. Posiadali majątki w powiecie rosieñskim.
SZARKOWSKI (Šarkauskas) herbu Dolęga, Pobóg, Krzywda (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7). W roku 1676 Wiktor Szarkowski podpisal akt warszawskiej konfederacji generalnej (VL, t. VII, s. 70).
Wywód famila urodzonych Szarkowskich herbu Krzywda, zatwierdzony przez Wywodową Deputację Wilenską 8 maja 1817 roku, stwierdzaì: �Przed narni, Teodorem Rappem, marszalkiem gubemskirn i kawalerem, prezydującym, oraz deputatami ze wszystkich powiatów gubemí lítewsko-wileñskiej do przyj-
200

mowania i roztrząsania wywodöw szlachekich obranymi, ztožony zostal wywöd familii urodzonych Szarkowskich (herbu Krzywda), przez ktory dowiedzionym zostalo, že ojciec wywodzących šią Pawel, Antoniego syn, Szarkowski, rodo- vvitošcią szlachecką po przodkach s wo ich zaszczycony, z wojewödztwa krakow- skiego, gdzie jego famiüa od dawna jest zamieszkala, w mlodym wieku do Li- twy przybyly, w röznych powiatach, a mianowicie w powiecie wilehskim, obo- wiązującymi shižby zajmując się, odpowiednie urodzeniu swemu prowadzil žycie i syn6w trzech z žony Katarzyny Leonowiczowny: Tomasza, Mateusza i Michala, splodzil.
O czem pewnosc przynioslo swtadectwo urzqdniköw i obywatelöw powiatu wilenskiego w roku 1812 Januari 20 wydane. Nadto, že brada Michata rodzą šią z ojca Pawla, a matki Katarzyny z domu Leonowiczöw Szarkowskich, przeko- naly to: metryki chrzestne, pierwsza - 1790 Septembra 19, Mateusza i druga - 1787 Oktobra 23, Tomasza, w ksiągach košciola szynvinckiego zapisane, a 1811 Apryla 3 wydane przez xiądza Karo 1 a Szmatowicza, plebana szyrwinckiego.
Tenže Micha! Szarkowski ma w zamąšciu szlachcianką Katarzynę Aleksan- drowiczownę, podhig dowodöw metryki szlubnej 1814 Januari 7 z kosciola sta- roponiewieskiego wydanej, i jest juž drugie trzechlecie w obowiązku woznego powiatu wilenskiego z wyboru obywateli tegož powiatu, dopelnionego na elek- cyach w 1811 i 1814 roku odbytych, jak zapewnily swiadectwa marszalka po- wiatowego�.
Z dokumentöw będących w dyspozycji heroldii wilehskiej nun. wynikalo, že Pawel Szarkowski przez okolo 30 lat dzierzawil od panöw Sienkiewiczöw folwark Pikuny w powiecie wilenskim; že jego syn �Micha! Szarkowski w ciągu pelnienia obowiązku woznego przy sądzie granicznym apellacyjnym powiatu wilefiskiego byl pilnym, akuratnym, w obyczajach swych nienagannym".
Deputacja Wywodowa mogla wiąc postanowii: �Na fundamencie przeto ta- kowych zaprodukowanych dowodöw, rodowitosc famitii urodzonych Szarkowskich probujących, my, marszalek gubemski, i deputaci powiatowi, stosownie do przepisöw (...) familię urodzonych, a mianowicie wywodzących się, Tomasza, Mateusza i Michala, synow Pawla Antonowicza, Szarkowskich, za rodowitą i starožytną szlachfę polską uznajemy, oglaszamy i onych do ksiegi szlachty gubemi litewsko-wilenskiej pierwszej klasy zapisujemy� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994, s. 114-115; f. 391, z. 4, nr 2920).
W zbiorach Archiwum Narodowego Bialorusi w Minsku zachowal šią te- stament Piotrą Szarkowskiego: �W imią Ojca i Syna, i Ducha Šwiąiego. Amen. Ja, Piotr Szarkowski, chorąžy wojsk litewskich, widząc z ustawicznego do- swiadczenia consequentio, že komu kiedyš rodzic się dostalo, temuz samemu i umrzec potrzeba, co mąjąc na pamięci, a przy zdrowych umysiach bądąc, czy- nię ostatniej mej woli rozporządzenie.
Najprzöd duszą moją tanquam legitimi heredi Stworcy, Panu memu, od- daję, cialo zas moje grzeszne, jako z ziemi powstale, tak tež ziemi ma byc oddane bez žadnej swiatowej pompy. Na pogrzeb i mszy iwięte za duszę moją destynuję trzysta zlotych polskich, jakową summą kochani synowie moi Micha! i Kazimicrz Szarkowscy z gotowki najdującej šią w szkatule mojej wezmą i wyptacą.
201

Folwark Szarkowszczyzna zwany, w wojewodztwie minskim polozony, ze wsią poddanską dymow szesciu tegoz nazwiska, jako spadty na mnie sukcesyw- nie po przodkach moich, jakowy zapisuję i przeznaczam dla kochanych synöw moicb Michala i Kazimierza, z tern jednak, aby z tego folwarku dla kochanych cörek moich, a siostr swoich Jadwidze i Barbarze wyplacili zlotych polskich cztery tysiące nie pienvej, ai im Bog pozwoli pojšė za mąž, a nim to nastąpi, pozostawai będą w domu przy matce, a malžonce mojej w dozywotniej majęt- nošci Prudzia, otrzymanej z laski ojca mego Szarkowskiego Szymona, rotmi- strza wojsk litewskich, za konsensem najjašniejszego kröla, calej substancyi uzbieranej z tej majątnošci w gotowych pieniądzach, zlocie, srebrze, miedzi, w naczyniu cynawym, pojazdach, koniach, by die rogatym, w zbožu i dalszych zapasach podhig ptawa pisanego nie kto inny, jak moi synowie i corki mają bye sukcesorami, przeto wkladam na nich obowiązek, ažeby milą malžonkę moją, a swoją matkę, szanowali, shichali i wszelkie jej potrzeby zalatwiali. Co kon- cząc, žegnam kochaną matžonkę moją dziatek moich, krewnych, przyjaciöl, sąsiad6w i domowniköw i takowe testamentum-rozporządzenie wlasną ręką podpisują i, aby przyjaciele moi podpisali, uprosilem, Dan w Minsku 1749 roku miesiąca Decembra 21 dnia� (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3500, s. 108).
Jak wynika z przekazöw archiwalnych, Szarkowscy opröcz Szarkowszczy- zny mieli takže inne posiadlošci w wojewodztwie minskim. W XVII i XVIII wieku odgalęzili šią na powiaty oszmiahski, lepelski, borysowski. Cząsto shižyli w wojsku Wielkiego Ksiąstwa Litewskiego. Natomiast juz po utracie niepodle- glošei Pawel Szarkowski shižyl okolo 1840 roku w Ery wanskim Pulku Karabi- nieröw.
Drzewo genealogiczne z 1857 roku, zatwierdzone w heroldii mihskiej, wskazywalo jako protoplastę rodu Szymona Szarkowskiego, opisując siedem pokolen jednej z galęzi rodu. W XIX wieku Szarkowscy, podobnie jak wiele innych rodöw szlacheckich na Kresach Wschodnich, mieli trudnošei z uznaniem przez urzędy carskie ich przynaležnošci do stanu szlacheckiego. W 1831 roku niektorzy z nich zostali zaklasyfikowani jako tzw. ,jednodworcy�, czyli wolni chlopi mający wlasny dwor.
Szarkowscy spokrewnieni byli z Przekorowskimi, Michalowskimi, Gladow- skimi, Sadowskimi, Bohdziewiczami i inną szlachtą kresową. Z tej rodziny po- chodzil m.in. znany kompozytor rosyjski, autor hymnu pahstwawego Tajlandii.
SZARZYNSKI (Šažinskas). Uzywali zapewne herbu Junosza. Z tej rodziny pochodzil Stanislaw Sylwester Szaržynski, kompozytor z przelomu XVII i XVIII wieku, autor sonat, koncertow na glos, motetöw, m.in. Missa septem dolorum.
SZATKOWSKI (Šatkauskas) herbu Rola. Pierwsze zachowane w archi- wach informaeje o tym rodzie pochodząz XVI wieku.
SZAWtEJKO (Šavleikis) herbu Sulitna. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat upicki.
202

SZAWLOWICZ (Šavlavičius) herbu Sulima. Posiadali na Žmudzi dobra Tarwidy, Phitynie i inne. W 1837 roku ich starožytną rodowitošč szlachecką potwierdzila heroldia wileiiska (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1060, s. 17-19).
SZAWLOWSKl (Šav)auskas) herbu Cholewa. Szymon Szawiowski od- notonvany zostal w drohiczynskich księgach ziemskich 27 wrzešnia 1565 roku.
SZCZĄSNOWICZ (Ščonsnovičius) herbu Pobčg. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie wolkowyskim.
$ZCZEFANOWICZ (Ščefanovičius) herbu Korvvin, Kotwicz i Lubicz. Osiedleni byli na Wilefiszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZCZEPANOWICZ (Ščepanavičius) herbu Prus. Ci mieszkali w powiecie wilejskim. Szczepanowtczowie zamieszkali na zierai kowienskiej pieczątowali się natomiast godlem Tępa Podkowa.
SZCZEPANSKI (Ščepanskis) herbu Pomian i Dolęga. W zaborze pruskim pisano ich takže Pomian von Dietrichsdorf. Znani byli rowniež w Inflantach.
SZCZEPOVVICZ (Ščepavičius) herbu Waga. Miejscem ich osiedlenia byl powiat rosienski.
SZCZERBA (Ščerba) herbu Rawicz. Posiadali majątki na Wilenszczyžnie.
SZCZERB1CKI (Ščerbickas) herbu Rawicz. Rodzina ta od dawna miala posiadiošci zarowno w Maiopolsce Wschodniej, jak i na Kresach Polnocno- Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej,
W'yw6dfamilii urodzonych Szczerbickich herbu Rawicz z 1836 roku stwierdzal, it �fomilia urodzonych Szczerbickich, szczycąc się z najdawniejszych czasow pre- rogatyVami samemu tylko stanowi dworzanskiemu wlašciwemi, piasfowala cywil- ne za przywiiejami krolow polskich w kraju urzęda, dziedziczyla dobra ziemskie z poddanymi; z liczby ktorej Michai Hrehorowicz Szczerbicki, rdwniež, jak i po- przednicy jego, užywając praw i swobod dworzahstwu dozwolonych, byl zaszczy- cony uiządem stoinika orszariskiego za przywilejem (1720) najjašniejszego krola poiskiego Augusta II i posiadal z przodkow mu koleją naturalnej sukcesyi przyszle dobra Bedugnie z poddanymi, w wojew6dztwie trockim sytuowane, i częšč ziemi ponad Jeziorem Trockim, w temže wojew6dztwie trockim položone�. Mial on syna Antoniego Wawrzyrrca, wnuka Benedykta i czterech prawnukow: Jozefą, Marcina, Michaia i Tomasza (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 1-3).
W 1847 roku heroldia wįlenska odnotowala w powiecie trockim jedenastu Szczerbickich (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1236, s, 171). Senat zaš Rządzący w Petersburgu potwierdzil starožytną polską rodowitošč szlachecką mieszkancow powiatu wilenskiego: Marcina, Michaia Klemensą, Feliksą Benedykta, Aleksandra Wawizynca, Tomasza i Tekli Rozatii Szczerbickich (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 3342). W 1851 roku ta sama heroldia odnotowala, že sztachcic Michai Klemens Szczer-
203

bicki (lat 54), razcm z zoną Petronelą Sudnikowną (lat 40) oraz synem Aleksandrem i corkami Petronelą i Katarzyną dzieržawią folwark o nazwie Šlepa Korzyšc w para- fii rudotnihskiej w powiecie wilenskim, Zaznaczono rowniez, že rodowitoäc tego domu potwierdzona zostata urzędowo pizez heroldię w latach 1819, 1836, 1843, 1847. Do tego domu nalcžal rowniez zamieszkaly wöwczas w Wilnie Marcin Szczerbicki (jego zoną byla Rozalia Sciawidöwna). Opröcz Szczerbickich miesz- kąjących w Wilnie potwierdzenie pizynaležnošci do stanu szlacheckiego uzyskala takže galąž trocka tego rodu (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 2899).
SZCZERBINSKI (Ščerbinskas) herbu Scypion. Herbarz orszanski infor- mowal o dziejach tego rodu i ich herbie: �czteiy laski blukime w kwadrat prze- plecione, w czerwonym polu, na behnie pelikan; od Jana Szczerbinskiego prö- bując progeneracji swojey y urodzenia šlacheckiego, okazali, iz mieli possessją swoją w powiecie orszahskiem, majętnošc Kaszyno, z ktorey Jerzy Janowicz Szczerbinski w roku 1697 stawil šią na popisach. Jerzy Szczerbihski byl poborcą podatköw w roku 1707. Majętnosč Bolmt i Uzlejowo posiadali�.
SZCZERBO (Ščerbas) herbu Žnin. Zamieszkiwali na Wilenszczyznie {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 994).
SZCZERBOWICZ (Ščerbavičius) herbu Rawicz. Znani byli w Wielkim Ksi^stwie Litewskim od XVI wieku.
SZCZĘSNOWICZ (Ščensnovičius) herbu Bogorya. Miejscem ich osiedle- nia byl powiat kowienski,
SZCZODROWICZ (Ščodrovičius) herbu Kruszenicz. Ich rodowitosc szla- checką potwierdzila heroldia witebska w 1835 roku.
SZCZOLKUN (Ščolkunas) herbu Szeliga. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie wilkomierskim.
SZCZUKA (Lydekas) herbu Pobög i Nowina. Jedtia z galęzi rodu pieczę- towala siį godiem Grabie. Szczukowie osiedleni byli w powiecie wilenskim i sąsiednich. Od XVII wieku znani byli takže w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 207-208). W 1601 roku w witebskich księgach ziemskich odnotowany zostal szlachcic Tomasz Szczuka {Įsioriko-juridiczeskije matieriaty..., t. XXXI, s. 78-82), Stanislaw Szczuka, referendarz koronny, poset wojewödztwa lubelskiego i ziemi hikowskiej, oraz Waclaw Szczuka, kuchmistrz koronny, starosta wiski i wąwolski, podpisali w 1696 roku akt waiszawskiej konfederacji generainej. Micha! Szczuka, ciwun i trocki pisarz ziemski, deputat ad pacta conventa, zložyl podpis pod uchwa!ą (1697) o zwolaniu w Warszawie sejmu walnego (VL� t. V, s. 416,420).
Wywödfamüii urodzonych Szczuköw herbu Pobög, przedstawiony w Wilnie 24 czerwca 1804 roku, podawal, že byla to rodzina neoficka. Owi neofici nie mieli nie wspölnego pröcz nazwiska ze starožytnymi Szczukami. Jan Szczuka przeszedl
204

z judaizmu na katolicyzm w 1764 roku. Jego synowie Antoni, Wincenty t Ignacy uznani zostali przez heroldię wilehską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391,2.1, nr994, s. 203-204). W 1902 roku Departament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu potwierdzit rodowitosc Franciszka Macieja Szczuki i innych czlonk6w tego rodu zamieszkalych na Gro- dzienszczyžnie (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 5, s. 113).
SZCZUROWSKI (Ščurauskas), Posiadalt majątki w powiecie dzisnen- skim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 1131, 1578; f. 391, z. 7, nr 4117). Z tej rodziny pochodzil Jacek (Hiacynthus) Szczurowski (1718-1773), zwany �Roxolanus� lub �Minor Polonus�, autor licznych wartosciowych kompozycji muzycznych, zktdrych pozostalo tylko 50 (trzy maze, dziewięč litanii, dzievvięč koncertow solo, motely, marsze). W 1737 roku skomponowa) pierwszą polską symfonię.
O Szczurowskich herbu ICorab wzmiankowal Bolesiaw Starzynski w swym niewydanym herbarzu, przechowywanym w dziale r^kopisow Biblioteki Jagiel- lonskiej w Krakowie. Ujmując rzecz szerzej, mozemy stwierdzic, že Szczurow- scy to starožytny rod rycerski, od wiekow znany na Podlasiu, a w okresie nieco p6žniejszym takže na Wolyniu i Podolu. Uzywali w dw6ch glownych gatąziach herbdw Jelita i Korab,
Nader pochlebnie pisal o jednym z przedstawicieli tej rodziny profesor Julian Bartoszewicz w uzupelnieniacb do dziela Tomasza Šwięckiego Historyczne pamiątki znamienityck rodzin i osdb dawnej Polski (t. II, s. 472-473): �Szczuro- wscy. Slawny byl tego nazwiska missjonarz zakonu bazylianskiego na Podlasiu i pogranicznej z Koraną Litwie, za czasow Stanislawa Augusta i pozniej. Niebo takich iudzi natchnionych, prawie fanatycznych, posyla w dniach upamiątania się i žaloby. Urodzil się na Wolyniu z ojca sędziego wtodzimierskiego d. 20 listopada 1740, umarl 15 kwietnia 1812 roku. W Pamiętniku religijno-mominym w zeszycie z miesiąca listopada 1853 raku ojciec m6j zamiescil jego zywot i opisal bibliograficznie jego dziela, ktore drukiem oglosit. Potem spisu dziet dopelnil w Dzienniku Warszawskim z rūku 1854 nr 57. Dziela przez niego napi- sane są: i) Hash zbawienne muki apostolskiej, 4 tomy, 1780-83, 2) Missja bial- ska. Pod tym tytulem wyszlo cztery dziela tresci religijnej, prawnej i historycz- nej w roku 1792 w Suprasiu. 3) Miesiąc cafy przez codzienne uwagt prawd vWe- kuistych Bogu poš\vięcony. Irme dwa dziela, napisane i drukiem ogloszone byty: 4) Gios pochwalny nieba i ziemi> wierszem dyahg. 1770 w 8-ce str. 54. 5) Widok mądrošci w obrazach, od pagan wysmiany, od Leona Izenoryka cesarza zdepta- ny, odjana Damascena wslawiony, tragedia wierszem, 1774, w 8-ce str. 58.
Są to rozmowy, czyli dyalogi, ktdremi się chętnie owczesna publicznosi zajmowala i na ktore licznie uczęszczata, nie szczędząc autorowi hojnych po- chwal, a to tem bardziej, že dyalogi te przedstawiala mlodziež odbierająca w szkolach swe wychowanie. Xiądz Szczurowski, znakomity poslaniec na pro- stowanie dr6g Pahskicti, ktdrego imię populame jest np. w okolicach Biaty Ra- dziwillowskiej, na pamiątkę odbytych przez siebie missji, stawial w razlicznych miejscach okazale pomnjki i figury murawane, ktore dotąd na wielu polach šwiadczą o jego pošwięceniu się dla Košciola Božego, a mianowicie pola bial- skie, chotyckie i wiele innych, swiadkami sąjego prac apostolskich.
205

Xiądz Szczurowski, jak mowiliSmy, wslawil šią gtownie w okolicach BiaJy Radziwitlowskiej, i stąd w opisie zamku bialskiego damy kiedyš jego žyciorys, ktoremu na pozorach fantastycznych zbywad nie będzie, bo orygmalny to by! wielce cztowiek, chociaž najzacntejszy kaplan. Založyl Zakon Jozefatek w Ko- šciele ruskim; opis tego zgromadzenia znajduje się w artykule roojego ojca w Pamiątniku religijno-moralnym i w dziele xiądza Beniamina Szymanskiego, dzisiejszego biskupa podlaskiego, Rys zgromadzen zakonnych itd�.
W zbiorach Pahstwowego Archiwum Obwodu Kijowskiego w stolicy Ukrainy (f. 782, z. 2, nr 331, s. 454-456) przechowywane sąksięgi genealogicz- ne szlachty guberai kijowskiej z roku 1802, w ktorych znajdują šią dane doty- czące Szczurowskich herbu Jelita: Andrzej a, Adama, Lukas za, J6zefa. Z zapisu archiwalnego dowiadujemy się, že rodowitosc Andrzeja Szczurowskiego, syna Lukasza, a wnuka Jozefą, ziemianina i urzędnika gubemi kijowskiej, zostaia 18 wrzesnia 1800 roku potwierdzona przez zebranie zieinian i urzędnik6w tejže gubemi oraz 31 marca 1801 roku przez Stanislawa Ogrodzinskiego, wlasciciela dobr Skibina, ktory poswiadczal, iž Andrzej Szczurowski mieszka we wsi Skibi- ny i prowadzi się odpowiednio do norm stanu szkcheckiego. 16 paždziemika 1802 roku Andrzej Szczurowski z synem Adamem zostali wpisani do pierwszej częšci ksiąg genealogicznych gubemi kijowskiej,
W tychže zbiorach (f. 782, z. 2, nr 359, s. 316-318) znajdujemy dane o Szczurowskich herbu Korab. Wynika z nich, že 28 marca 1804 roku szlachcice Jan z synem Piotrem, Jan z synem Janem oraz Michal Stanislaw Szczurowscy zostali (na mocy decyzji Zgromadzenia Szlacheckiego Gubemi Kijowskiej) wpisani do częšci pierwszej ksiąg genealogicznych tejže gubemi. Zar6wno pierwsza, jak i drugs notatka zawierają dokladny opis w języku rosyjskim herbu Jelita i Korab.
SZCZYT (Skydas) herbu Radwan. Wielki ongis rbd rycerski w woje- wodztwie polockim, stynący z męstwa i waleeznosci.
SZEDZIEWICZ-TOWIANSKI (Šedevičhis-Tovianskas) herbu Gierah. Od wiekdw znani byli na Litwie.
SZEJKO (Kaklaitis) herbu Szeliga. Zamieszkiwali w powiatach wilenskim i kowienskim.
SZELĄGOWSKl (Šelangauskas) herbu Jastrzębiec. W žrodlach archiwal- nych notowani byli od 1500 roku.
SZELUTA (Šeluta) herbu Trupia Glowa. Waleczny rod kresowy, osiedlony na Witebszczyznie.
SZEMBEK (Šembekas) herbu Szembek. Znani byli w Wielkim Księstwie Litewskim od XVI wieku.
SZEMESZ (Semens) herbu Wąžyk, zwanego tež przez Jana Bohdanowicza- Dworzeckiego �Wąž z koroną na gtowie�. W kohcu XVII wieku posiadali dobra ziemskie w powiatach slonimskim, oszmianskim, trockim i innych (CPAHL, f. 391,
206

z. 9, nr 2782, s. 184). Pochodzili jednak z powiatu ihumenskiego na Minszczyžnie, gdzie mieli majątek Szemeszowszczyzna. Krôl Stanislaw Augusi Poniatowski w 1774 raku specjalnym przywîîejem naciai im tež majątek Miešciny Terespol w powiecie orszanskim, gdzie od dawna posiadali oni majętnosc Boratycze.
Szemetowie byli dosé szerako rozgalęzieni. Drzewo genealogiczne tylko jed- nej z galęzi tego rodu, zatwierdzone w Minsku w 1882 roku, przedstawia osiem pokolen Szemetôw. Drzewo genealogiczne Szemetôw herbu Węžyk, zatwierdzone w Minsku w 1817 roku, podawaio opis siedmiu pokolen tego rodu, poczynając od Kazimierza hrabiego Węžyka, podstolego ziemi ztnudzktej wroku 1580 (Archi- wum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 24, s. 52).

john1 — Mon, 07 Feb 2022 21:19:25 +0300

SABILLO (Sabilas) herbu Rudnica. Znani byli na Wilenszczyznie od po- czątku XVI wieku.
SABLINSKI (Sablinskas) herbu Doliwa. Dziedztczne posiadlošci mieli w po- wiatach dzisnenskim i oszmiahskim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 7,707 i in.).
SABULEWICZ (Sabulevičius) herbu Labądž. Zamieszkiwaii w powiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707).
SACEWICZ (Sacevičius) herbu Pomian. Rodowe posiadlošci Sacewiczow znajdowaly šią na Wilenszczyznie, gdzie byli znani od początku XVI wieku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1947, 1690).
SACHNO (Saknas) herbu Nalęcz i Radwan. Zamieszkiwaii na Wilenszczyznie.
SACKEN (Sakenas) herbu Sacken. Ich dobra rodowe znajdowaly šią w powiecie szawelskim (CPAHL, f, 708, z. 2, nr 2169).
SACKOWICZ (Sackovičliis) herbu Korab. Boleslaw Starzynski umiešcil ich wsrod rodow tzw. maloruskich (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rękopisow, 7015-111, t. X, s. 86).
SACZ (Sačius) herbu Pomian. Osiedleni byli na Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
SACZKO (Sačkus) herbu Wrįby. Pochodzili z ziemi drohiczyhskiej. Od XVIII wieku znani byli takže na Wilenszczyznie i Grodziehszczyžnie.
SADKOWSKJ (Sadkauskas) herbu Rola (osiedleni na Wilenszczyznie) i Trąby. Spis szlachty Krolestwa Polskiego (Warszawa 1851, s. 214) mformuje tylko o Sadkowskich herbu Rola. W Herbarzu orszanskim z konca XVIII wieku czytamy natomiast: �Roku 1773, miesiąca Oktobra 16 dnia jašnie wielmozni panowie Maciey, Jan, Mateusz, Jerzy y Adam z synami dwoma Symonem y Michalem oraz Leon Sadkowscy, [herbem] ponižey odrysowanym pieczątują- cy šią, wywöd swöy w ziemstwie orszanskim uczynili (herb Trąby: trąby trzy czame mysliwe, oprawne w cztery strefy, každa z nich zlotą, W polu bialym, každa z nawiązaniem zlotym; wszystkie trzy kohcami cienszemi jakby w jedno centrum wchodzily; na hetmie pięč strusich pi6r).
Dowodzili szlachectwa swego: 1673, Nowembra 6 dnia. Processem na JPP Leszewiczow przez JP UHanę Walentową Sadkowską, matkę Jana, syna, zanie- sionym. 1663, Decembra 3 dnia. Intromisyą do majętnošci Jelina, Zabielina,
5

Czerlankowa y Paszyna przez Walentego Sadkowskiego czynioną, Processem tegož roku, Decembra 7 dnia, o zaginienie papierow czasu ruiny moskiewskiey�.
Drzewo genealogiczne tej galęzi rodu Sadkowskich jako protoplast^ wska- zywalo Walentego, ktory mial synow; Wasila, Bazylego i Jana, wnukow: Dominika, Samuela, Jerzego i Jana oraz prawnukow i praprawnukow wyszczegolnio- nych w Herbarzu orszanskim, Archeograficzeskij sbomik dokumentow (t, I, s. 176) informowai zas o innym jeszcze Walentym Sadkowskim, woznym po- wiatu orszanskiego okoio 1590 roku. Byl to w tamtym czasie rod katolicki, cze- mu dawal wyraz nieraz - rzec mozna - w kontrowersyjny sposob. W 1621 roku mieszkahcy Kijowa skaržyli się tip. hetmanowi wojsk zaporoskich na dowodcę polskiego Sadkowskiego, že �cerkiew sofijską obydral, olowo obobral i prodal, a treškami nakryl umyšlnie, aby się obalili, jak i insze mury podwalilisia, majęt- nošci cerkownycli uzywajet, a cerkwie gnijuczy pustujut�.
Wywdd famtlii urodzonych Sadkowskich herbu Rola z 26 maja 1800 roku stwierdzal, že: �Kazimierz Sadkowski, szlachcic polski, pradziad wywodzących się (...), zostawil synow trzech: Michala, Franciszka y Jana Kazimierzowiczow Sadkowskich. Z liczby tych braci Jan Kazimierzowicz Sadkowski nabyl dzie- dztczną majątnošč Niewiszę Dowgirdowską [vėl Pieczarkę - przyp. J. C.] zowiącą się za prawem wieczystym przedažnym od Augusta Dowgira wydanym� (1745). Mial on synow Michala i Jana. W 1800 roku heroldia wilenska uznala za �rodo- witą i starožytną szlachtę polską" Jerzego, Jozefą i Antoniego Sadkowskich, mieszkadcow powiatu lidzkiego. Ta galąž rodu spokrewniona byla m. in. z Korė j - wami, Ciechanowiczami, Dowgirdami, Jundzillami (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948,
s. 934-935; f. 391, z. 5, nr 576).
Inwentarz z 1671 roku wspominal o �domku Tomasza Sadkowskiego� w Wil- nie. Mikolaj Sadkowski, wojski brzeski, w 1674 roku podpisat akt elekcji krola Jana 111 Sobieskiego w imieniu szlachty tegož wojew6dztwa (VL, t. V, s, 161), Hrehory Kazimierz Sadkowski okoio 1745 roku byl chorąžym pamawskim (AWAK,
t. XXXVIII, s. 4). 4 paždziemika 1765 roku do pospolitego ruszenia obywateli po- wiatu grodzienskiego między innymi stanąl �jegomošč pan Stantslaw Sadkowski na koniu gniadym, z szabląy pistoletami� (AWAK, t. VII, s. 398).
Drzewo genealogiczne rodu Sadkowskich, przedstawione w Wilnie w 1828 roku, jako protoplast^ wskazywato Adama Sadkowskiego, �possesora dobr� w woje wodztwie potockim (ok. 1720). Mial on syna Jana; wnukow: Wincentego, Tomasza, Michala, HipoJita oraz prawnukow: Aleksandra, Benedykta , Felicjana, Kajeta- na, Ignacego, Alojzego, Antoniego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1775a, s. 77).
SADOWSKI (Sadauskas) herbu Nalęcz, Lubicz, Drogomir, Bialynia, Doliwa. Od dawna posiadali dobra Sady w powiecie drohiczynski. Heroldia grodzienska potwierdzila ich szlachecką rodowitosc w roku 1819 i 1835. Odnotowani zostali wtedy w dokumentach: Lukasz, Antoni, Tomasz, Karol, Aleksander, Roch, Ludwik Sadowscy (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 186).
Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. VIII, s. 227-228) wspominal o Sadow- skich herbu Nalęcz - w Wielkopolsce, herbu Drogomir - w wojewodztwie kra- kowskim oraz herbu Lubicz - na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej: na Wolyniu, Podlasiu i Wilenszczyznie. Polska encyklopedia szlachecka (t. X,
6

s. 361) zawiera dane o Sadowskich herbu Drogomir, Janina, Lubicz, osiedlonych na ziemiach Polski srodkowej i wschodniej,
W liįcie Daniela Szczyta Zabielskiego z 30 stycznia 1620 roku potwierdza- jąeyra darowiznę swych ziem �potockiey Boryso-Hlebskiej archimandrif� wy- mieniani są m.in. wozny wojewodztwa polockiego Iwan Skirmont (list pisany jest cyrylicą, stąd imiona w wersji bialoruskicj) i �pieti szlachiiczow u Wielikom Kniazstwie Litowskom osiefych, mianowicie: pana Iwana Sadowskogo, pana Krysztofa Konwickogo, pana Zacharyasza Woyszwiia, pana Fiodorą Boreyka i pana Lawryna Dworeckogo" Ųstoriko-juridiczeskįįe maUeriafy izwleczioimyje iz akiowych knig gubernii witebskoj i mogitewskoj, t. XXII, s. 285).
Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątid znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 48-49) podawal: �Sadowski Marcin herbu Nalęcz, podkomorzy gostynski, posel na sejm 1643 roku, wyznaczony do lustracyi döbr krölewskich na Ukrainie, pözniej kasztelan gostynski,- kosciöl i klasztor zakonnicom sw. Klary w Lowiczu wielkim nakiadem wymurowal 1650 roku. Sadowski herbu Lubicz z brzeskiego wojewddztwa, mąž rycerski, 1579 roku po odebraniu Polocką gamizon na granicę odprowadzal�.
Spis szlachty krolestwa Pohkiego (s, 215) informowal o Sadowskich herbu Lubtcz i Nalęcz, Zaš A. A. Kosirtski pisal w Przewodniku heraldycznym (Krakow 1877, s. 88) o szlachcicach noszących to nazwisko pieczętujących się herbem Lubicz, zamieszkalych na Podlasiu i na Litwie. Warto dodad, že rodzina ta w latach 1699-1718 wydala trzech kasztelanow.
W Herbarzu orszanskim czytamy o nich: �Roku 1773, miesiąca Nowembra 10 dnia, jašnie wielmozni panowie z dwoma synarni: Jozefem y Kazimierzem, y Marcinem Sadowscy, herbem ponižey odrysowanym pieczętujący się, wywod swöy w ziemstwie orszanskim uczynili (herb Nalęcz). Ma byč biaia binda w koto zawinioną y zawiązana w polu czerwonym; na hetrnie patina między jeleniami rogamį, tak že się jednego jedną ręką, a drugiego drugą trayma; giowa u niey zawtązana, že nad wiązaniem kottce z obu stron widac.
Dowodzili szlachectwa swego; 1681 - Dekretem trybunalskim JP Marcina Sadowskiego z JPP Szybiekami zaszlego. 1709 - Skryptem testymonialnym metryki JP Antoniego Sadowskiego przez xiędza Jana Kiwinskiego, plebana starosielskiego, wydanym, 1773 - Prawem zastawnym na pol wfoki gruntu od JP Wilczynskiego JP Benedyktowi Sadowskiemu danym1�. Z Herbaria orszan- skiego wynika ponadto, že w 1773 roku Kazimiera, Wincenty oraz dwaj Jozefo- wie Sadowscy zostali potwierdzeni jako rodowita szlachta przez tamtejszy urząd ziemski.
Przechowywany wzbiorach dawnej heroldii wilenskiej Wywod fatnilii uro- dzonych Sadowskich herbu Lubicz, zatwierdzony 28 listopada 1803 roku, stwierdzal, iž: �Kazimiera Sadowski, pradziad žyjących, zaszczycal się rodowi- toscią szlachecką, byl possesorem majętnosci Czyzowszczyzna, inaczej Lacho- wicze zwanej, w powiecie orszanskim siium mającej, y splodzil synow dwoch: Antoniego y Jozefą, ktūrzy po ojcu swym Kazimierzu possydowaii majętnosč Czyžowszczyznę sukcessive na nich spadią (...). Jözef mial czterech synow: Michala, xiędza Piotrą, Tadeusza y Ignacego, ktorzy nie zostawiwszy potom- stwa, žyd przestali (.,,). Antoni Kazimierzewicz, brat Jozefą, zostawtl po sobie
7

syna Jerzego (...). Jerzy Antoniewicz z Zony z domu Antonelli Lisowskiey zo- stawil synöw dw6ch, dziš žyjących, Justyna y Jozefą, mającego synöw Bernarda y Jana�. W 1803 roku heroidia uznala Justyna, Jozefą, Bernarda, Jana Sadow- skich za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pienvszej czę- sci ksiąg szlachfy gubemi litewsko-wilenskiej.
Znane byly inne liczne odnogi tego rodu, pieczętujące się herbem Lubicz. W powiecie oszmiansktm byJi mocno rozgalęzieni juž w wieku XVII, gdzie od dawna petnili rozmaite urzędy oraz posiadali mnogie mąjątki, fohvarki i za- šcianki, m.in. wymienione powyzej Czyžoįvszczyznę, Lachowicze, jak tež Wielkie Bory, Myszkowszczyzną, Starosiele. Mieli rovvniež posiadiošci w są- siednich powiatach: wilenskim, trockini, zawilejskim, grodziehskim, wilejskim. Byli spokrewnieni poprzez matzenstwa m.in. z Bieganskimi, Harasimowiczami, Mizutowiczami, Granowskimi. Spošrod nich wywodzii stę Stanislaw z Sadöw Sadowski, stolnik powiatu oszmiahskiego, razem z zoną Maruszą Krzyžanowską odnotowaiiy w ksiągach Glöwnego Trybunaiu Litewskiego w Wilnie 2 lipca 1607 roku.
SAJEWICZ (Sajevičius) herbu Pomian. Zamieszkiwali na Wileriszczyznie.
SAK-P1ETKIEW1CZ (Sakas-Petkevi čiu s) herbu Trąby. Miejscem ich osiedlenia byl powiat szawelski.
SAKIEWICZ (Sakevicius) herbu Korwin. Przez wieki znani byli na ziemi oszmiahskiej.
SAKOWICZ (Sakovičius), Pradawna rodzina szlachecka. Kasper Niesiecki (Herbam polski, t, VIII, s. 229) znal Sakowiczöw herbu Pomian, wywodzących šią od kniazia Saki, žyjącego na przelomie XIV i XV wieku, zamieszkafych na wschodnich ziemiach bialoruskich, oraz herbu Korwin, osiedlonych w powiecie oszmianskim. Andruszko Sakowicz, szlachcic wilehski, wspomniany jest w przy- wileju wielkiego księcia Litwy Zygmunta z 15 lutego 1436 roku (Kodeks dyploma- tyczny katedry i diecezji wilenskiej, 1.1, s. 165).
Jednemu z reprezentantöw tej rodziny zadedykowal odą zatytulowaną Do księdza Fäbiana Sakowicza, proboszcza Czemawczyc, XVIII-wieczny poetą polski Franciszek Dionizy Kniažnin. Cytujemy ją in extenso:
Odeszla chmura, wylawszy deszcze:
Mily nam Zefir powiewa.
Grzmi, Fabianie! drugi raz jeszcze
Burza pokldci te drzewa.
Niech grožązbrodni zemstą Natury
Ogien, powietrze i woda.
Na Twoim czole, co nie zna chmury,
Jednaka zawsze pogoda.

S

Mylę się? czyli, one Boga plemię,
Gracye z nieba nam spadty?
Znowu raczyty odwiedzic ziemię,
I w Twoim sercu osiadty.
Szukalyc one dawniejszych wieköw Serca godnego pochwaty:
A spoglądając na twarze Greków;
W Arystofanesa wìeciafy.
Zlękly się zaraz czamego vvąža,
Co swoję miai tam jaskinię.
Gdy z cnotliwego jąt szydzic męža,
Wr6cądo nieba boginie.
�Oycze! krzyknęty, Ty rządzisz swiatenv.
Sokrates cierpi, z nim cnota!
Gnębi ją zbrodnia. nie dosyc na tem;
Szyderski jeszczejad miota.
Tę serca dobroc, co Ciebie kocha,
Lžy Arystofanes przed zgrają:
A sprošni stare e i miodziež pfocha Jeszcze wysmiewey klaskają.
Takaž nagroda dia niey u ludzi?
Takaž y Ciebie obrona?,..
Ješli Twój piorun éwiat strachem budzi,
Cnota niech będzie zemszczona."
Lecz ten, co swoim tyiko wyrokiem I bierze piorun, i skiada;
Tocząc spokoynym po éwiatach okiem,
Z ušmiechem na to powiada:
�Niech šią, i owszem, Sokrates cieszy,
Swietna go wiedzie tu droga;
Na wieczną hanbę atenskiej rzeszy,
Cierpi za cnotę i Boga�,
Wywódfamilii urodzonych Sakowìczów herbu Korwin z 20 grudnia 1819 roku wyprowadzal ten ród z powiatu oszmianskiego. Wynika z niego, že juž w XVI wieku Sakowiczowie byli rozgalęzieni od Grodna po Stnolehsk i peinili wažne fiinkcje w aparacie panstwowym - cywilnym i wojskowym - Wielkiego Księstvva Litewskiego (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1553, s. 139-152), Wywód familii urodzonych Sakomczów herbu Patnian z 23 grudnia 1819 roku stwierdzal, že �ta familia
9

starodawna szlachecka licznemi zaszczycona prerogatywami, rozmaite ziemne dziedziczyla majątki�, m.in. Poszohunie w Ksiqstwie Žmudzktm. Z tej galęzi rodu za �rodmvitą i starožytną szlachtę polską� uznani zostali Aleksander, Wawizyniec, Piotr Sakowiczowie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 173-174).
SAKOWICZ-SERAFINOWICZ (Sakovicius-Serapiriaitys) herbu Po- mian. Naležaly do nich majątki w powiecie wilkomierskim.
SALAMON (Salamonas) herbu Labędž. W zapisach archiwalnycb noto- wani byli od XVI wieku.
SALAMONOWICZ (Salamanavijfius) herbu Korczak. W XVII wieku po- siadali dobra Luczniewo, Gieczany i Smilgi w powiecie braslawskim, W 1819 roku uznani zostali za rodowitą i starožytną szlacbtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s, 83-84).
SALMONOWICZ (Salmonovicius) herbu wlasnego i Szaszol. W XVIII wieku i pozniej dziedziczyli dobra Öchrymowce w powiecie braslawskim i Sa- wicze w powiecie nowogrödzkim. 17 grudnia 1819 roku heroldia wilenska po- twierdzila ich starožytną polską rodowitose szlachecką (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047; f. 391, z. 1, nr 1557).
SALISZROWSKI (Sališrauskas) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl powiat oszmiahski.
SALOMONOWICZ (Salomonovičius) herbu Oria. Znani byli w Wielkim Ksiąstwie Litewskim od XVI wieku.
SALATKO-PETRYSZCZE (Salatkas-Petiiščius). Zamieszkiwali w wo- jewödztwie witebskim (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 1816)
SAMBOR (Samborius) herbu Sawur. Dziedziczyli majątki ziemskie \v powiecie szawdskim,
SAMBORSKI (Samborskis) herbu Ostoja. Pochodzili z wojewodztwa rawskiego. Szeroko rozgalęzieni byli w Malopolsce.
SAMOSTRZELNIK vėl SAMOSTRZELNIKOWICZ (Samostšelnikas)
herbu wlasnego. Zamieszkiwali w powiecie grodziehskim, gdzie dziedziczyli dobra Samostrzelniki. Znani byli od XVI wieku (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 249).
SAMOWICZ (Samovičius) herbu Podkowa i Luk. Posiadali inąjętnošci w po- wiatach braslawskim, dzisnehskim, wilkomierskim i telszewskim.
SAMSONOWICZ (Samsonovičius). Jak podawal Boleslaw Starzyhski w her- barzu Familie litewskie (t. X, s. 18, Biblioteka Jagiellohska w Krakowie - Dzial
10

rękopisow, 7015-III), uzywali herbu wlasnego (w polu czerwonym szabla srebraa ze zlotą rękojescią, obok strzala z dwoma poprzeczkami; nad helmem korona i trzy piora stmsie. Samsonowiczowie herbu Lis znani byli zarowno w Koronie Polskiej, jak i Wielkim Księstwie Litewskim.
SAMUJLO (Samuilas) herbu Sulima. Posiadali dobra m .in. w powiecie dzisnenskim. Spokrewnieni byli z Drozdowakimi i Gugalinskimi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117/2, s. 1249-1252).
SANDECKI vėl SĄDECK1 (Sondeckis) herbu Ogonczyk. Wywdd familii urodzonych z Sandacza Sandeckich z 18 grudnia 1819 roku stwierdzal: �Ta fa- milia jest dawna, starožytna i prerogatywami szlacheckimi zaszczycona w Kr6- lewstwie Polskim oraz ziemskie majątki posiadająca, mianowicie w woj. kra- kowskim w powiecie sandeddm, w stanach szlacheckich Sandaczu. Pradziad dopiero czyniących wyw6d Wojciech Sandecki, będąc swej z przodkow posia- dlošci dziedzicem, oženil się z Malgorzatą Grabską i z niej spiodzil synow czte- rech: Gaspra, Jakuba, Jana i Stanislawa; następcami i sukcesorami po sobie ma- jątku rzeczonego 1694 zostawit. Z tych Gasper i Statiislaw, czy mieli jakie po- tomstwo, wywodzącym się nie wiadomo. Jan zaš mial syna Marcina, a ten teraz wywodzącemu się Adamowi dal žycie (1770).
Jakub zaš, dziad teraz czyniących wywod, zrzektszy się na rodzehstwo czę- šci swego ojczystego mąjątku w Sandaczu, jako tego jest dowodem tož zrzecze- nie jego 1728 maja 7 dnia po Wniebowstąpieniu Panskim do akt onegož powiatu podane, a poslubiwszy Konstancję z domu Stadnicką, zostawit z niej syna trzech itnion: Franciszka Jozefą Antoniego, ojca teraz wywodzących się (...).
Ten, pošwięciwszy mlodošč swą nauce medycyny, otrzymal stopien doktora chirurgii, a ktoremu, jako mąjącemu zamiar udania się vv Xięstwo Litewskie, do stolecznego miasta Wilna, zostalo wydane od tamtejszej zwierzchnosci urzędo- we swiadectwo z zaletą dobrego i szlachetnego prowadzenia się, o czym przeko- nal tenže urzędowy atestat w 1768 maja 3 dnia przez Feliksą na Lukowicy Sę- dzimira, burgrabiego krakowskiego i sędziego grodzkiego powiatu sądeckiego, jemu podpisany (�).
Za jakowym to atestem dostawszy się w wojewodztwo wilenskie, osiadl w stolecznym Litwy miešcie Wilnie, gdzie dziedzictwem od Wolodkiewiczow, wojskowiczbw wojewodztwa mihskiego, kamienicę prawem ziemskim zaszczy- coną, nabyt [stalo się to w roku 1776], �a będąc dobrze o doskonatošci swej nauki zaleconym, otrzymal przywilej najjašniejszego Stanislawa Augusta, i zo- stat zaszczyconym tymže najjašniejszego krola przywjlejem 1776 Nowembra 27 dnia sobie kottferowanym (...).
Tenže Franciszek J6zef Antont, trzyimienny, syn Jakuba, a wnuk Wojciecha Sandecki, zostawit po sobie, mieszkając w powiecie telszewskim, synow trzech: Floryana Macieja (1774), Hiacynta (1780) i Wawrzynca (1788), czyniących niniejszy wyw6d�. Najstarszy syn byl �rotmistrzem kawaleryi Wielkiego Xię- stwa Litewskiego i stužyl komisarzem w dobrach panow Gorskich, Kossakow- skich i Wawrzeckich, jak tež znajdowat się w stužbie pahstwowej rosyjskiej. Z žony Marianny Jaroszewskiej mial synow Mikotaja Macieja i Henryka Fran-
11

ciszka�. W 1819 roku heroldia wileiiska uznala Adama, Macieja F Jory ana, Mi- kolaja Macieja, Franciszka Henryka, Hiacynta, Wawrzyrica z Sandacza Sandec- ktch za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pienvszej częšci ksiąg szlacheckich gubemi litewsko-wiIenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 118-121).
SANDELEWSKI (Sandelevskis). Wiaroslaw Jozef Sandelewski (ur. 29 XI 1912 w Sosnowcu) byl \vybitnym kompozytorem i nauczycielem muzyki we Wloszech. Byl zatrudniony jako profesor konserwatoriow m.in. w Parmie (1958- 1959), Bolonii (1959-1963), Mediolanie (1963-1971), Wenecji (od 1971).
SANGOWICZ (Sangovičius) herbu Powala i Ogonczyk. Osiedleni byli na Wjlenszczyžnic (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
SANGUSZKO (Sanguška) herbu Pogonia I. Slawny i wielki rod arysto- kratyczny mający pochodzic od syna Giedyminowego - Lubarta.
SANKIEWICZ (Sankevičius) herbu Prawdzic odm. Dziedziczyli posiadlošci na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1475, 1553). Bartosz Paprocki pisal
0 nich: �Sankiewicz herbu Prawdzic. W plockim wojew6dztwie Sankiewiczowie z WieIkiego Sękowa piszą się; z ktorych Jakub Sankiewicz po zniesieniu Krzyža- kūw przeprowadzil się do wojewodztwa chetminskiego ] 467 roku i osiadl w Ko- nojadach Maiych, stąd Wawrzyniec Sankiewicz mial za sobą Apolonię Waldorfer. Niektorzy z nich na Podole się wyniešli. A z tych Mikoiaj Sankiewicz, starosta nowomiejski, u Zygmunta krola i krolowej Bony w wielkich byl respektach, od ktorych byl poslem do �� mily ana cesarza, j ak i do krola hiszpanskiego. Woj- ciech Sankiewicz, stolnik ciechanowski, starosta mlawski, pisal się z Boleminu, na sejmie 1601 do lustracji dobr krolewskich w Mazowszu komissarzem naznaczony, na sejmie 1607 w Wielkiej Polszcze (...) ježdzil do Konstantynopola, skąd powro- ciwszy, przeniosl się z synem swoim Stanislawem do wojewodztwa brzeskiego
1 nabyl majętnošč Terybin w roku 1615�.
Wywod familii urodzonych Sankiemczovj herbu Prawdzic z odmianą, za- twierdzony w heroldii wilenskięj 7 paždziernika 1819 roku, stwierdzal, že: �fa- milia ta od kilku wiekow w Koronie Polskiej rozkrzewiona i dostojnošcią szla- checką zaszczycona, posiadala dobra ziemskie, pelnila publiczne dla kraju po- shigj i znakomite posiadala urzęda�. Jedna z gatęzi tego domu posiadala dobra YVierzek Mokrzyca, czyli Lahody w powiecie lidzkim i Daubuciszki w oszmian- skim. Ci vvlašnie Sankiewiczowie spokrewnieni byli z Wroblewskimi, Košdami, Doboszynskimi, Mohuczymi, Neslerowiczami, Aleksandrowiczami. W 1819 roku heroldia vvileriska uznala Michala, Jana, Jerzego Tomasza i Jana Sankiewj- cz6w za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, vvpisując ich do piemszej czę- šci ksiąg genealogicznych gubemi wilensko-litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1475, s. 1-58; f. 391, z. 1, nr 1553, s. 48-50).
SANKOWICZ (Sankovičius) herbu Ogonczyk. Posiadali dobra ziemskie na VVilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
12

SANKOWSKI (Sankauskas) herbu Krzywda. Miejscem ich osiedlenia byt powiat irocki.
SAPIEHA (Sapegas) herbu Lis. Jedna z najznakomitszych rodzin dawnej Rzeczypospolitej. Herban starozytnej szlachty podtug keraldykow polskich z dopelnieniem do czasow obecnych (Paryž ] 858, s. 3) podawai: �Jedną z najznakomitszych rodzin na Litwie jest rodzina ksiąžąt Saptehow. Od czasow pa- nowania Wiadyslawa JagieHy až do upadku dawnej Rzeczypospolitej Polskiej Sapiehowie zajmowali najwytsze urząda cywiine i wojskowe, spelniając one zawsze gorliwie i sumieonie, z narazeniem nieraz wiasnego tyčia; a w krytycz- nych chwilach ojczyzny chątnie czynili dla niej wielkie ofiaiy ze swego mienia (...). Sapiehow rod poczyna šią od Narymunda, księcia pinskiego i mozyrskiego, kt6ry by! synem Giedymina, a stiyjem krola Wiadyslawa Jagieify. Narymund zostawil trzech synow: Punigajią, Jerzego i Aleksandra�.
Wszyscy polscy heraldycy piszą o tym rodzie z wielkim uznaniem. �Sapie- ha, herbu Lis, dom starožytny na Litwie, biorący od Narymunda, ksiąžęcia piA- skiego t mozyrskiego, swoj początek. Punigajto, kasztelan trocki, przodek domu sapiežynskiego, podczas szerzenia wiary chrzescijanskiej na Litwie, nie odstę- pując od blądow poganskich, przezwany zostai greckim jązykiem Sophia (mą- dry), iz od wiary przodkbw odstąpič nie chciai, ktora to nazwa z czasem w prze- zwisko Sapieha zmieniia się" - referowal Hipolit Stupnicki w trzecim tomie swego Herbana legendą rodzinnątego rodu.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 11) zanotowal: �Sapieha herbu Lis w Xiąstwie Litewsktm. Dom y starožytnošcią, y heroicznymi dzielami, y honorarai wsiawiony. Od Narymunda, Jtiąžącia pinskiego y mozyrskiego, swoje początki zaciąga". Jak podawai natomiast J. Jablonowski, autor zachowa- nego w rąkopisie dziefa pt, Traktai o familiach y kolligacyach z roku 1717 (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rqkopisow, F. 17-18, s. 105), Sapiehowie mieli dwie linie: koronną i litewską i od dawna slynąli jako doskonali žolnierze. Spokrewnieni byli z Herburtami, Sobieskimi, Kopciami, Hlebowiczami, Pohi- bmskimt, Tyszkiewiczami, Wieiopolskimi, Bnanickimi, Tariami, Lubomirskimi, Sanguszkami. Mieli liczne posiadlosci, m.in. w powiecie grodzienskim (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 2589; f. 391, z. 1, nr 1212).
Sapiehowie cząsto odnotowywam byli w žrodiach archtwalnych, poczynając od XVI wieku. Pan Bohdan Sapieha wspotrmiany jest w księdze wydatkow Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego z lat 1506-1511 (Russkaja htoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 619). Leon Sapieha, kanclerz Wielkiego Ksiąstwa Litewskie- go, starosta slonimski, pamawski i mohylewski, slynąl wsrod litewskiej szlachty w koncu XVI wieku. Pawel Sapieha na Holszanach, koniuszy Wielkiego Księ- stwa Litewskiego, starosta oszmianski i homelski, dzierzawca semnehski i mie- telski, trafii do przekaz6w archiwalnych na początku XVII w., podobnie jak Mikolaj Sapieha, wojewoda nowogrodzki i ciwun ziemi tmudzkiej, Kazimierz Jan Sapieha, hrabia na Bychowie, Zaslawiu i Dąbrownie, wojewoda wilenski, hetman wielki Wielkiego Ksiąstwa Litewskiego cieszyl šią slawą w dnigiej po- lowie XVII wieku. Michat Sapieha byl zaš w owym czasie lowczym Wielkiego Księstwa Litewskiego.
13

Spis sziachty powiatu dzisnenskiego z 1798 roku wymienia Franciszka Sa- piehę, wlasciciela majątku Druja, žonatego z Pelagią Polocką. (Archiwum Naro- dowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 5, s. 88). Zapis w slonimskicb księ- gach ziemskich z 1828 roku informuje, že ksiąžę Franciszek Sapieha z synem Eustachym zwr6cil šią do sądu powiatowego z prošbą o potwierdzenie sziachec- kiej rodovvitošci Sapiehow. Podawai wtedy do wiadomoSci sędziow, že: �iwan na Kodniu wojewoda witebski, marszaiek wielki, Wielkiego Xięstwa Litewskie- go sekretarz, braslawski starosta oraz Bohdan na Opatowie gubernator smolen- ski, pisarz litewski, Sapiehowie byli następcami Narymunda Giedyminowicza, pokrewnego krola polskiego Zygmunta l i przy woho6ci uzywania wszelkich prerogatyw, tytutow, herbow i urząd6w, jakich i inni z xiąžąt litewskich pocho- dzący uzywają w nagrodę zasiug swoich dia większego związku i zjednoczenia się do dawnego herbu Liliow mieli przydany herby Poywinie zwany Lis, ktorym za przywilejem krčla Wladyslawa Jagieily zaszczycal šią ich oyciec Siemion Sunigajto, kasztelan trocki, syn Bunigajly Narymundowicza, že cesarz rzymski Maxymilyan w nagrodę na wysokich przymiotow Pawta Iwanowicza na Kodniu wojewody trockiego przydatek rąkę zbroyną w polu czerwonym ofiarowat� (CPAHL, f. 391, z. 1,nr 1212, s. 2).
SAPIESZKO vel SAP1EŽKO (Sapeška) herbu Lubicz. Zamieszkiwali w wo- jewodztwie wiienskim.
SAPLICA herbu Korzbok. Miejscem ichosiedlenia byl powiat nowogrbdzki.
SAPUCHO (Sapukas) herbu Samsonowicz: na tarczy czerwonej szabla srebma ze zlotą rękoješeią, obok strzala z dwoma poprzeezkami; nad koroną trzy piora strusie (Biblioteka Jagiellohska w Krakowie - Dztal rękopisow, 7015-IJI, t, X, s. 18). Znani byli w Polsce i na Litwie, gdzie mieli posiadlošci w wielu powiatach.
SARBIEWSKI (Sarbevskis) herbu Prawdzic. Z tej rodziny pochodzil wy- bitny poeta i myžliciel Maciej Kazimierz Sarbiewski (1595-1640), autor Lyricorum iibri IV, zwany �Horacym chrzešcijanskim�. Byl profesorėm w Wilnie i Polocku. Boleslaw Starzyhski stwierdzil w jedenastym tomie swego herbarza, iz Sarbiewscy herbu Prawdzic wygasli zupelnie w wieku XVIII (Biblioteka Jagiellohska w Krakowie - Dzial rękopisow, 7016-111, s. 52).
SARNACKI (Sarnackas). M. Paszkiewicz i J. Kulczycki (Herby roddw polskich, s. 458) wspomnieli o Samackich herbu Prawdzic. W rękopisie Wywodit familii urodzonych Samackich herbu Boncza z maja 1800 roku czytamy zas, že �Augustyn Samacki, syn Krzysztofa, wnuk Jana, pradziad zas Benedykta i Ka- zimierza, dopiero wywodzących šią, szlachetną zaszczycony prerogatywą, dobra Jateluny zwane, w powiecie trockim ležące, w stopniu swych antecessorow dziedzicząc, czterech sptodzil synow, to jesk Daniela, Hieronima, Kazimierza i Stanislawa, podhig swiadectwa dwoch procesow: jednego w roku 1640 miesią- ca Oktobra 19 dnia imieniem Osowskiego na Krzysztofa Samackiego, dragiego
14

zaš 1698 roku, imieniem xięžy karmelitow trockich na Augusta, ojca, Daniela, Hieronima, Kazimierea i Stanislawa, synow, Samackich o zabor gruntöw czy- niony.
Z liczby synow Augustyna Hieronim i Kazimierz bezpotomni, Stanislaw zo- stawii cörki, Daniel zai mial syna Mikolaja, o czym poswiadcza proces imieniem Samackich i xięžy karmelitow na Mikoiaja Samackiego w roku 1745 zaniesiony (...}. Tente Mikolaj z naddziadöw na się spadte dobra Jateluny dziedziczyt i czte- recEi splodzil synow, jako to: Benedykta, z synami Janem i Franciszkiem wywodzą- cego šią; Jozefą, bezpotomnie zeszlego; Kazimierza, z synami Stanislawem i Janem czyniących wywod, i Jakuba, ktörego syn Tomasz z synami Wincentym i Janem podobniet niniejszy wywod czyni". Wszyscy oni zostali uznani przez heroldię wi- lenską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� oraz wpisani do pierwszej częšci ksiąg genealogtcznych gubemi wilehsko-litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 613, s. 1-374).
Wedhig rejestru rewizyjnego z 1801 roku Tomasz Samacki z synami Wincentym i Michalem mieszkali we wsi Ponaryszki w powiecie trockim. Samaccy spokrewnieni byli z Balcewiczami, Markowskimi, Giecewiczami, Martusewi- czami, Juniewiczami, Olędzkimi, Rutkowskimi. Od XVII wieku znani byli takte w Rosji. Iwan Samacki, �inoziemiec�, w 1680 roku byi wysokiej rangi oficerem w wojsku moskiewskim (ArcHeograficzeskij sbornik dokumentow, t. VIII, Do- polnienija, s. 285).
SARNECKI (Sarneckis) herbu Slepowron. Dawny i zastutony röd koron- ny osiedlony w okolicach Sochaczewa. Od XVIII wieku odgalęzili šią na powiat trocki, gdzie weszli w posiadanie döbr Skiemiowa i innych. Spokrewnieni byli m.in. z Uminskimi. W 1819 roku uznani zostali przez heroldię w Wilnie za ro- dowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 59-62). �Samecki zwali się dwaj - donosil Nekanda Trepka {Liber generationis plebe- anonm, s. 357) - rozbijali się po gošcincach, pojmano ich we Lwowie anno 1615, jednego šciąto, drugį jakoš uciekt�. PrawdopodQhnie chodzilo autorowi o jakichš wykolejencow z tej rodziny.
SARNOWSKI (Sarnauskas) herbu Boguchwat. Z Samowa Samowski wspomniany zostal w lišcie kröla Wladyslawa Jagielfy z 21 maja 1429 roku {Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. IX, s. 178). Stanislaw Samowski w roku 1662 byi biskupem przemyskim. Samowscy mieszkali tež w powiecie grodzien- skim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2582,2583).
SARTORIUS herbu Labądž. Od wiekow zamieszkiwali na Žmudzi.
SASIN (Sasinas) herbu Jastrzębiec. Pochodzili z Mazowsza. Przez wieki dziedziczyii dobra Syrmiež w powiecie oszmianskim. 31 sierpnia 1820 roku uznani zostali przez heroldię wilenską za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 271-272; f. 391, z. 4, nr 2524).
Tomasz Šwįęckį {Historyczne pamiątki znamienitych rodžiu i osob dawnej Potski, t. II, s. 71) podawah �Sasin, kasztelan wyszogrodzki, z synem swoim
15

w roku 1395, w wojsku Zygmunta, cesarza, potykając się z Bajazetem, po legi na placu. Sasin przez Wladyslawa Jagiettą oblqzony w zatnku drohickim byl tam starostą księcia mazowieckiego"
SASINOWICZ (Sasinovičius) herbu Jasirzębiec. Miejscem ich osiedienia byl powäat lidzki. Stanowili oni najpewniej jeden rod z Sasinami.
SASZKO (Saškas) herbu Wręby. Pradawny röd znany w Wielkim Księ- stwie Litewskim (Biblioteka Jagielloiiska w Krakowie - Dzial rękopisow, 7014- III, s. 104).
SAULEWICZ (Sau)evičius) herbu Sulima. Dziedziczyli Pokalniszki w Księ- stwie Žmudzkim oraz drobne posiadlosci w powiecie wilenskim. 6 lipca 1837 roku ich starožytną rodowitosc sz!acheckąpotwierdzila heroldia w Wiblie (CPAHL, f 391, z. 391, z. 1, nr 1060, s. 48-50).

SAULSKI (Saulskis) herbu Sulima. Dziedziczyli čiobrą w powiecie lepel- skim i wojewodztwie witebskim.
SAWANIEWICZ (Savanevičius) herbu Trąby. Zamieszkiwali w powia- tach wilehskim i nowogrodzkim.
SAWCZENKO (Savčenka) herbu Prawdzic. W žrodlach archiwalnych notowani byli od XVII wieku.
SAWICKI (Savickas). Silny i utalentowany rod staropolski, istniejący do dziš. Prawdopodobnie piervvotną jego siedzibą byla miejscowošc Sawice w po- wiecie drohiezynskim na Podlasiu. W ciągu wiekow rozgalęzili się Sawiccy na wszystkie dzielnice dawnej Rzeczypospolitej, jak tež na Rosję, Węgry, Niemcy, Rumunię. Dzis znani są w Polsce, na Litwie, Lotwie, Bialorusi, Ukrainie, w USA. Szczegolnie licznie zamieszkują na Wilenszczyžnie, Grodzienszczyž- nie, Minszczyžnie, Witebszczyžnie, Žmudzi.
Ze względu na liczebnošč i rozgalęzienie po rožnych dzielnicach Rzeczypospolitej Obojga Narod6w Sawiccy užywač zaczęli rožnych herbow: ChoIewaT Šlepowron, Nowina, Bawola Glowa, Suchekomnaty (w Malopolsce Wschod- niej), lecz ich pierwotne godlo rodowe to najpewniej Lubicz.
A. A. Kosinski informowal w Przewodniku hemldycznym (s. 89) o Sawjc- kich herbu Cholewa i Lubicz, zamieszkalych na Podlasiu i Litvvie; slawnych i zashižonych dla ojczyzny rodzinach, ktore wydaly wojewodow i kasztelandw, Tomasz Šwięcki w dziele Hisioryczne pamiątki znamietiitych rodzin i osob dainėj Polski (t. II, s. 71-72) wspominal o wielu slynnych reprezentantach tego domu: �Sawicki Jan, jėzuitą, herbu Cholewa w Brzesciu Litewskim, mąž uczo- ny, pierwszy dal początek Kollegium Jezuit6w w Drohiczynie na Podlasiu; umarl 1657 roku. Brat jego rodzony Melchior, wojewoda brzeski'liiewski, mąž uczony, w Akademii Wilehskiej doskonalil šią; pozostaly po nim niektore pi- sma. Jako kasztelan dhigo i męžnie Brzešcia przeciw Szwedom bronil, przy
16

najšciu Rakoczego 1657 roku poddač mūšiai przez kapitulacyą 1662 roku. Mia- nowany wojewodą brzeskim-litewskim, W czasie sejmikow od nieprzyjacioi Zabity,
Sawicki Maciej herbu Lubicz w Podlaskiem, kasztelan podlaski, ktdrego syn Wojciech byl starostą mielnickini. Stanislaw, najprzod kanonik ziemski drohicki, potem. stolnik podlaski, posei na sejm 1627 roku, skąd deputat na Try- bunai Radomski. Sawicki Jan herbu Nowina w ziemi mielnickiej, skarbnik podlaski {...). Kasper Sawicki, rektor jezuitow w Kollegium Kaliskim Urodzil się w Wilnie 1542 roku i zostal jėzuitą w Rzymie 1566 roku, skąd po nauce teologii powrocil do Polski, pr2eznaczony na teologą; przy poselstwie poiskim na koronacyą Dymitra cara do Moskwy wyprawiony; twierdzą, iž prowadzil sumienie Dymitra i byl jego doradcą i przewodnikiem. Byl przytomny obrzędo- wi koronacyi Maiyi carowej (...); podlegi więzieniu i przypadkom przy zabiciu Dymitra cara, lecz w 1610 roku jeszcze stę przy boku carowej znajdowal. Po- wrociwszy do kraju, powrocil razem do zakonnych obowiązk6w; 1620 roku žycia dokonal. Sawicki Michal herbu Slepowron w Wilenskiem, pisarz ziemski wilenski; posei na sejm 1674 roku*�.
A. Boniecki w dziele Poczet rodow w Wielkim Ksiqstwie Litewskim w XV iXVl wieku (Warszawa 1883, s. 308) pisal: �Sawicki Maciej, w 1566 r. pisarz Wielkiego Księstwa Litewskiego, w 1574 r. kasztelan podlaski, umari przed 24 listopada 1581 r., gdyž pod tą datą otrzymal kaszteiahstwo podlaskie Lesniowol- ski. W 1569 roku byl takže wojskim drohickim i starostą mielnickim; urząd woj- skiego odstąpil synowi Wojciechowi w 1570 r., a starostwo mielnickie w 1576 r.�
Na Podolu rod Sawickich rozgalęzii się na pięč odnog, z ktorych dwie udiodzily za starožytną szlachtę, trzy zaš pozostale musialy w XIX wieku wal- czyc o byt (Spisok dworian wniesiotmych w dworianskuju rodoslawnuju knigu podolskoj gubernii, s, 90, 323).
W dawnych zapisach archiwalnych często spotyka się wzmianki o repre- zentantach tego rodu juž od wieku XV. Najwczesniejsza bodaj wzmianka o jed- nym z czlonkow ktorejs z tych rodzin znajduje się w przywileju księcia Swidry- gielly, zarejestrowanym w ksiągach grodzkich Lucką w 1458 roku: �Suscepit Tomasz Sawicki, namiestnik burgrabinowy zamku hickiego� (Akty otnosiasz- czijesia k istorii Zapadnoj Rossii, t. I, s. 50), W 1519 roku ziemiamn kobryhski Piotr Sawicki falszywie zostal oskaržony o to, že �rozbil Zydow brzeskich i rybu u nich pootnimai na dobrowolnoj dorozie" (Russkaja Istonczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1287).
Wspomniany przez Adama Bonieckiego Maciej Sawicki byl od 1566 roku pisarzera Wielkiego Księstwa Litewskiego, od 1574 r. - kasztelanem podlaskim, pisarzem krola Stefana Batorego. Zmarl w 1581 i. (Monumentą Reformationis Polonicae et Lithuanicae, Wilno 1911, z. I, 5. 42; Akty otnosiaszczijesia k istorii Zapadnoj Rossii, t. Ill, s. 217). W 1576 r. pod wielu przywilejami krola Stefana widnieje jego podpis: Maciej Sawicki, �kasztelan podlaski, Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego pisarz�. Okolo 1580 roku otrzymal on w nagrodę za dobrą stužbę majątek Czame Lozy na skraju Puszczy Bialowieskiej,
13 kwietnia 1583 roku Albrycht Sawicki z Sawicz, starosta mielnicki, dwo- rzanin krola jegomošci, oraz brat jego Mikolaj sprzedali Krzysztofowi Zaliw-
17

skiemu swą kamienicę znajdųjącą się w Wilnie przy ulicy Šwiętojahskiej (AWAK, t. XX, s. 45-46). Pan Bohdan Sawicki, ziemianin z wojewödztwa brze- skiego, wlasciciel dworu Kiworty, zaskaržyl poddanych panöw Zdzitowieckich i Boguslawskich o najazd na jego majętnošč i okradzenie jej w styczniu 1589 roku (A WAK, t. XVIII, s. 61-62). Mikolaj Sawicki by! wojskim i deputatėm po- wiatu wolkowyskiego w Trybunale Wielkiego Ksiqstwa Litewskiego w 1594 roku (AWAK, t. XI, s. 58).
W wieku XVir wzmianki archiwalne o tej rodzinie są jeszcze czqstsze. Kasper Sawicki w roku 1606 by! woznym powiatu oszmianskiego. Na jednym zakt6w sądu grodzienskiego z 1609 roku wsrod innych podpisöw widnieje na- zwisko: �Mikolay Sawicky rqką swą� (AlVAK, t. I, s. 28). Pozostający na ojco- wiznie urodzony Stanislaw z Sawic Sawicki by! w 1613 roku poborcą podatkow ziemi drohiczynskiej (VX, t. Ill, s. 131). W 1626 roku w witebskich księgach grodzkich odnotowany zostal Jan Dermont Sawicki, podsqdek ziemski witebski. W 1642 roku skargę na Fryderyka Sapiehę podpisali m in. brzescy szlachcice Jerzy i Krzysztof Sawkcy (AWAK, t. VI, s. 411).
�Melchior Sawicki, zarządca lasdw mielnickich, otrzymal licencjat z teologu na Wszechnicy Wilenskiej w 1642 r. Poslując przy elekcji krola Jana Kazi- mierza, 20stal wybrany do podpisania konstytucji sejmowych. Podczas uroczy- stosci, ktdre Akademia ureądzila ku czci blogoslawionego Jozefata Kuncewicza, Sawicki wyglosii pochwalną mowq. Umar! na stanowisku wojewody brzeskie- go� (L. Piechnik, Dzieje Akademii Wilenskiej, t. II, s. 190).
Dawid Sawicki, szlachcic z wojewödztwa polockiego, w 1645 roku odnotowany zostal w polockich ksiqgach grodzkich. Elekcję krola Jana Kazimierza w 1648 roku podpisali m.in, Malcher Stanislaw Sawicki, lowczy mielnicki, se- kretarz Jego Krdlewskiej Mosci - w imieniu szlachty Ksiqstwa Žmudzkiego; Kasper, Symon, Stanislaw, dwoch Janow - w imieniu obywateli wojewödztwa podlaskiego; Albrycht na Czantych Lozach, Stefan z Mikolajewic, Aleksander na topienicy oraz Pawel de Sawice Ruskie, Janusz in Sawice Ruskie Sawiccy - takže z Podlasia oraz z wojewödztwa brzeskiego - Teodor, Pawel i Marcin Sawiccy (VX, t. IV, s. 112,114 i in.).
W jednym z �kwitow intromissyjnycb� z roku 1653, spisanym w Orszy, wspomniany zostal �szlachetny pan Jan Sawicki". Inny Jan Sawicki, skarbnik podlaski, i jego syn Stanislaw flgurują jako mieszkancy wsi Zakrie w spisie ludnošci powiatu mielnickiego z 1662 roku. Paulus Sawicki wzmiankowany jest w dekrecie kröla Jana Kazimierza z 22 stycznia 1661 jako czlonek bractwa sprzysiqzencöw krakowskich. Wsröd polskich obroncöw Smolenską przed od- dzialami cara Moskwy Aleksego Michajlowicza w 1654 roku znajdowai się jašnie wielmozny pan Adam Sawicki z Horbatowa.
W 1667 roku kr61 polski Jan Kazimierz podpisat przywilej, w ktörym czy- tamy: �Oznaymujemy tym listem naszym, komu to wiedziec naležy, iž gdy uro- dzeni - Jan Kazimierz Umiastowski - sądzia, y Marcin Buchowiecki - podsq- dek, urzqdnicy ziemscy brzescy, kommisarze nasi, od nas osobliwym listem naszym naznaczeni, do majętnošci dziedziczney urodzonego Theodora Sawic- kiego, nazwanej Kiwowert, w w-wie brzeskim ležącey, zjechali, a tarn na dwu mieyscach, to jest na rzece Pohoni y dmgiey - Lehnöwce alias Dihtiarze, na
18

gošcmcu wielkim brzeskim, do Kobrynia y innych miast y miasteczek idącym, zly y niebezpieczny ludziom podrožnym przejazd oglądali y za podjąty w pobu- dowaniu przez urodzonego Sawickiego mostu koszt myto mostowe na ludzie, Žydy y furmany postanowili y do nas po confirmatione odesiali14. W mysl tego pizywileju miai Teodor Sawicki i �sukcessorowie jego� pobierac po dwa grosze polskie myta od furmanki (AWAK, t. IV, s, 37-38).
W 1669 roku tukasz Gabryei Sawicki byi czesnikiem czernihowskim (ibidem, s. 290). W 1671 roku w aktach Glównego Trybutiahi Litewskiego zapjsany zostai pan Stefan Sawicki, �shiga i dozorca Turowa, majętnošci jegomošci pana Marcjana Biallozora, episkopą piriskiego�. W roku 1672 jednym z dwóch bur- mistrzów Mohylewa byl Woyciech Sawicki. Zachowala się niezwykie interesu- jąca informacja o žyciu codziennym na Kresach Wschodnich byiej Rzeczypo- spolitej. Wynika z nicj, že obyczaje szlachty polskiej, a raczej to, co w nich naj- gorsze, przejmowane byiy przez inne grupy ludnosciowe kraju, m.in. przez Zydów. Taką wÌasnie sprawę badai sędzia šledczy Aleksander Sawicki w 1687 roku w Rzeczycy: �Pan Jerzy Damas, pisarz cei Rzeczypospofitey y W.X.L, komory rzeczyckiey na niewiemych Žydow Szlomę y Heszkę Szmoyiowiczów, arendarzów y dzierzawców starostwa rzeczyckiego [skaržyi] o to y takowym sposobem, iž pomienieni Žydzi Szmoylowiczowie, wziąwszy przed się ziy y nieprzystoyny umysi, nie pomniąc na stan swóy zydowski, na Božą bojažn y surowosc prawa pospolitego lekce sobie wažąc - przysposobiwszy gromadę czeladzi y mieszczan rzeczyckich we wiadzy u siebie mających, z oręžem do boju naležącym, w roku teraznieyszym 1687, dnia 30 Augusta mocno, gwahow- nie, guerico modo sposobem na gospodę žahijącego pana Damasa, w miešcie Rzeczycy ležącą, naszediszy, staynią, kiodką zamkniętą, odbili y z niey czworo koni pana Damasa, nie wiedzieé z jakich przyczyn, zabrali y do dworu swcgo w Rzeczycy zaprowadzili�,
Poniewaz gospodarza nie byio akurat w domu, na tym się na razie sprawa skonczyia, chociaž jasne jest, že bez ciągu dalszego obejšč się w takiej sytuacji nie mogio. I rzeczywiscie: �Jeszcze nazajutrz, to jest dnia 31 Augusta, takže z gromadą ludzi, przy czeladzi swey, powtómie na tęž gospodę pana Damasa naszediszy, czeladnika y substytuta, szlachcica rodowitego w powiecie oszmian- skim osiadiego, na imię Kazimierza Košcię, porwali, y do dworu zaprowadziw- szy, wiele niemilosìemie kijamì, po kįlkakrotnie pokiadając, zbili y zmordowali y za niezywego ze dworu wyniósiszy, porzucili, od którego zbicia y zmordowa- nia tak tyranskiego nie wiedzieé, j eželi žyw będzie�. Na ostatek ograbili dwór pana Damasa i publìcznie zagrozili jego zabiciem, jak tylko wróci.
I tego nie dose. Rozzuchwaleni brada Szmoyiowiczowie w tych dniach (co spisane zostaio w skardze księdza dominSkanina Dominika Waranowskiego, przy- jętej w magistrale Rzeczycy przez podstarosciego Stefana Antoniego Skorynę, �czesznika czemihowskiego�) �snudi y wazyli się� najechač na dom do kosciola naležący, �gdzie apparatów, kielichów y ròznych rzeczy koše i e [nego porządku zioženie bylo, mocno, gwaltownie czeladž y rožnych ludzi samym obzalowanym Žydom imìonami y nazwìskamì wiadomych nasiač, którzy napadlszy na dom ko- šcioia xięžy Dominikanów, kiėdkę do izby odbiwszy, kluez koscidny w izbie na kolku wzięlt y skrzynię ze ztoženiem košcielnym tymže ktuezem odemknąwszy,
19

kielich6w, apparatow y rožnych rzeczy na zlotych tysiąc, dobrą rachując monetų, zabrali y do dworu swego zaprowadzili y w inszych rzeczach niemalo zaszkodzili y po izbie na wzgardę chwaly Božey porozrzucali�.
Jak wynika ze skargi, Žydzi ci zupetnie ignorowali obyczaje chrzescijan- skie, zmuszali m.in. swych podwladnych chrzescijan w niedziele �do niewoda ciągnienia y rožnych robot ciąžkicb petnienia�, co šią dzialo, oczywiscie, �prze- ciw przykazaniu Božemu�. Nie byf wiąc wspomniany najazd i zatarg sprawu przypadku. Skandal slat šią giosny i sąd miejski naznaczyi specjalnego sledcze- go, Aleksandra Sawickiego, ktory caią sprawq zbadai. Oto w catošci jego spra- wozdanie: �Ja, jenerai Jego Krolewskiey Mošci powiatu rzeczyckiego, zezna- wam tym moim relatijnym kwitem, iž (...) z stronną szlachtą pany Janem y Mi- kolajem Zawackim y panem Andrzejem Chmielewskim w roku niniejszym 1687 miesiąca Septembra wtdrego dnia zježdžalem do gospody Jmšč pana Damasa w miescie JKM Rzeczycy bądącey, gdziem widztal czeladnika Jmsci, na imię pana Kazimierza Koscię, na pošcieli ležącego, bardzo spuchlego, od glowy až do n<5g kijami zbitego, twarz wszystka poszarpana y szyja, od ktorego bicia nie wiem, ježeli žyw będzie.
Widzialem tež u stayni zaszczepką odlamaną, z ktorey za odbiciem k!6dki raienil Jmšč pan Damas koni czvvoro wziątych, kosztujących zlotych ošmset, takže grabiežnym sposobem zatrzymanych od Žyd6w przerzeczonych zlotych 166 sobie z kwitowego pisarstwa celnego naležących, opowiadah Co wszystko, že šią stalo od Zyddw Szloma y Heszla Szmoyiowiczow, arendarzow y dzier- žawc6\v starostwa rzeczyckiego, mienil. A tak ja, jcneral, com widzial y slyszal tam, wszystko na ten moj kwit spisawszy, z pomienioną wyž szlachtą do xiąg grodzkicb rzeczyckicb podalem y przyznalem. Alexander Sawicki, jeneral Jego Krolewskiey Mošci powiatu rzeczyckiego" Ųstoriko-juridiczeskije materially izwleczxonnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj, t. XXX, s. 153-157).
W grudniu 1679 roku Stefan Sawicki zostal zamordowany w Pinsku w związ- ku z zatargiem na tie religijnym, jako gorliwy katolik, przez kilku prawoslawnych sąsiadow (Archeograficzeskij sbomik dokwnentow, t. VI, s. 260). W 1681 szlachcic Wojciech Sawicki byl czlonkiem magistratu miasta Mohyiewa.
Chociaž z XVIl-wiecznych dokumentow archiwalnych wynika, že Sawiccy byli niewątpliwie szlachtą, W. Nekanda Trepka (Liber generationis piebeano- rum, s. 357) znal paru plebejuszy tego nazwiska: �Sawicki zwal šią kowaldw syn z Rzeszowa. Služyl w krakowskiej ziemi anno 1618. Pojąl byl mieszczką w Miechowie. Na Konskim Targowisku w domu ženinym mieszkai. Jechal by! z lisowczyki na Šląsko anno 1624 pod Jaroszowskiego chorągwią. Ježdzil zno- wu anno 1626, tamže zginąl. Kilkoro dzieci zostali przy matce". Jak zawsze jednak ten autor zadowala šią przytoczeniem pogtosek tub wlasnych zmyšlen.
W žrodlach XVlII-wiecznych takže liczne są wzmianki o zacnym rodzie Sawickich. Na pizyklad Karol Marcin Sawicki w roku 1700 sprzedai swe dobra Nowy Dwor, Deni sows zczyzną i Zaniwie (odziedziczone po ojcu Krzysztofie, wojewodzie brzeskim i po stryju Dominiku) panu Marcjanowi Dominikowi Wollowiczowi, chorąžemu mscislawskiemu i jego žonie Helenie z Szemiotow (CPAHL, F. DA, r. 1700, nr 46, s. 1327-1330). Nazwisko szlachcica Andrzeja
20

Sawickiego figuruje w księgach sądu biržanskiego pod datą 25 grudnia 1710 roku (Biržų dvaro teismo knygos, Vilnius 1982, s. 234).
W listopadzie 1711 roku w Mohylewie bawilo trzech egzekutorôw, naj- prawdopodobniej urzçdnikôw od spraw sądowo-fmansowych, byli to panowie Lamiâski, Sawickî i Gorski. Jak wynika z trešci zapisôw w ksiçgach grodzkich, magistrat szczodrze wydawal pienjądze na ich utrzymanie, chociaž lapôwki wrç- czono nader skromne - dla przykladu pan Sawicki otrzymal tylko �skôrki dwie kozlowe�. Michal Sawicki, czesnik wolkowyski, �rotmistrz Jego Krôlewskicy Mošct chorągwi trybunalskiey� w lipcu 1711 roku procesowal się z kahalem wilenskim o Zwrot dtugu w wysokosci 9680 ztotych polskich. Procès formalnie wygral, ale pieniądzy prawdopodobnie nie odzyskal (AWAK, t, XXIX, s. 350- 353). W kwietniu 1712 roku odbyla šią jeszcze jedna rozprawa z innymi Žydami
0 zwrot 25 tysiący ztotych czerwonych. Nie wiadomo, czy i tym razem cos wskôrai (ibidem, s. 363-366).
W 1712-1713 r. wystçpuje w dokumentach Witebska postač Hrehorego Sawickiego, pisarza prowentowego starostwa wieliskiego, ktôry za maîwersacjç pieniądzy skarbowych skazany zostal �na banicją doczesną y infamią� (Istoriko- juridiczesJdje matieriaiy izwleczionnyje iz aktowych knig gubemii witebskoj
1 mogilewskoj, t. XXI, s. 171-173). W tym czasie wspomniany jest w aktach Fiodor Sawicki, �w6jt miasta wieliskiego�, czyli Wieltza. Natomiast jesienią tego roku do ksiąg magistratu witebskiego w)ączorio dokument, ktorego �boha- terami� są dwaj inni bracia Sawiccy, Adam i Marcjan. Oto jego fragmenty jego (ibidem, s. 180-183): �Roku 1713, msca Oktobra dilia 9. Na roczkach oktobro- wych, porządkiem prawa pospolitego przypadlych y sądownie w zamku lėgo Krolewskjej Mošci witebskim odprawiających šią, przed narni, Samuelem Ka- zimierzem z Brusilowa Dorohmickim Kisielem, chorąžym y podwojewodzym witebskim, Mikolajem Hieronimem Žabą, sędzią, a Michatem Antonim Bialy- nickim Bįrulą, fowczym y pisarzem, urzędnikami grodzkimi w-wa witebskiego, od Kazimierza Alexandra Pocieja, wojewody witebskiego etc., będącemi, gdy zporządku regestrowego ku sądzeniu naszemu przypadla sprawa ichmoéciôw panôw Kazimierza Pocieja, wojewody, Marcyana Michala Oginskiego, kaszte- lana, witebskich, i wielmoznych panôw Leoną Bohomolca, stolnika, Kazimierza Sakowicza, pisarza, urzędnikow ziemskich w-wa witebskiego, jako opiekunôw, a jm paniey Maryanny Boguszôwny Michalowey Luboszczyfiskiey, mieczney w-wa witebskiego, jako aktorki, imieniem samey jeymosci y od synôw Jey, panôw Adama y Jana Luboszczynskich, z ichmošciami pany Adamem y Marcy- anem Sawickimi, zabôycami, y pomocnikami, za pozwem, wyniesionym od aktorki, mieniąc o zabicîe morderskîe, bezbožne Micbata Luboszczynskiego, miecznego w-wa witebskiego W roku terazniejszym 1713, mca Septembra dnia 26, o zrabowanïe wszetkiey substantji we dworze na zlotych polskich 80 000 przez obzalowanych ichmosciôw, mianowicie przez jm pana Adama Sawickiego, samego herszta y pryncypala w zabojstwie y rabunku, a przez jm pana Marcyana Sawickiego, radą, pomocą y pierwszego motorą do zabôystwa y raptu, przez gwaby, najazdy, pierwey stale, tudziež przez pomocnikôw y poddanstwo ichmoiciôw majętnošci Salowîcz, tež w witebskim w-wie będący, ichm panom Sawickim swiadczonych {...).
21

A na elniu dzisieyszym, za przyvvolaniem stron do prawa tegož pozwanego jm pana Marcyana Sawickiego... [tekst nieczytelny] pozwany jm pan Adam Sawicki, będąc przywolywanym do prawa po trzykroc, gdy nie stawat y žadney wiadomošci o sobie nie dal, jest od nas, urzędu, jako jawny cnminalista, zaboj- ca, raptor, nąježnik, na banicyą wieczną, na infamią, na gardlo, na lapanie, gdzie pošcignąc možna, wydany. Za gtowę, za najazd, za rapt, za straty prawnie wskaz na wszelkich dobrach pozwanego zaboycy, pryncypala, in summa, podtug prawa y žaloby, 160 810 zlotych, jest uznany�.
Sąd postanowil tež wylapač i ukarač wszystkich pozostatych uczestnikow na- padu spošrod poddanych braci Sawickich. Po dwoch dniach odbylo się kolejne posiedzenie sądu witebskiego w tym samym skladzie deliberującego nad tą spra- wą. Zapis sądowy stwierdzat: �Ichmošč panowie Sawiccy, mieszkając o miedzę w sąsiedztwie z protestantką y z nieboszczykiem męžem jeymošci, a šwiadomi będąc fortunki žatujących, že tak w gotowym groszu, jako we zlocie, srebrze, ochędostwie y rožnym splendorze wtasnym y zastawnym, mieli deposit w ma- jętnošci y dworze swym, nazvvanym Hralewie, do ktorego eudzego depositu pieniędzy y splendoru, z chciwošci wspanoszenia zaraz przy mlodym wieku> gdy buyna mlodožč žadnych dostatkow wlasnych nie zradzala, uwodząc appeti- tem, naprzdd jm pan Marcyan Sawicki, w roku tak przeszlym, jako y teražniey- szym 1713, z wiosny, rožnych miesięcy y dni, zgromadzając poddanstwo swe, naježdžal na wspomnioną majętnošč y dwor Hralewo, rožne czyniąc grabieže koni, bydla y inne przykrošci, zaczepki, jakby mogl žalujących zrabowač.
W ktdrym umyšle z tym trwając, za przybyciem brata starszego z w-wa brzeskiego do majętnošci tuteyszey, spolney ichmošciow, Sawlowicz; gdzie spolnie upatrzywszy porę, gdy maižeristvvo poniechęciio z sobą, že protestantka na czas do chtopa od gniewu męža ustąpila, wtedy zaraz, to jest, w roku teraž- nieyszym 1713, mca Septembra dilia 26, mając juž zty, w sercach swych utwo- rzony umysl, gruntowniey zlą, niezbožną ufundowa)i radę, jakby eudzą wydrzeč substancyą, by nievvinną krew rozlawszy, by niewinną banbę wnioslszy na nie- winną osobę, jako odglos dają na zathimienie wlasney bezbožnošci swey, iž sam starszy brat Adam Sawicki z zebranąniemalą gromadą ludzi, czeladzi y poddan- stwa, ze strzelbą, cepami, kijami, pieszo, konno y z podwadami, razem dla zabi- cia y rabunku, z tylu do dwom podjecbal, a potem gwaltownie, wielkim, naglym tumultem w sam dwdr naszedl y wpadt, gdzie nic niewinnego, niespodziewają- cego się na się nic, wychodzącego przed sien, jw pana Michala Luboszczytiskie- go, malžonka protestantki, sam jw pan Adam Sawicki, jako herszt y pryncypal, raz po raz razy dwa szablą w šamą glowę tyransko ciąl, že až na ziemię upadl.
Ležącego więc, kazawszy chlopstvvu wyciągnąc na podworze pod compas, zniemiž nie!itošciwie, tyransko, jako wieprza, kotami, cepami, na smierc pokony- wając, pytai, gdzie by mial pieniądze. Jakož nieboszczyk w tym nad sobą šmiertel- nym okrucienstwie powiedzial: Zakopane w alkierzu, w samym naprzeciw drzwi kącie. Co powiadając, žebrai milosierdzia, aby nie dobijat, lecz nie otrzymal y mordersko stanąl dokonany tak dalece, že gdy cialo grzeszne, rozstając z duszą, drgalo, tedy, dowbnią bijąc w giowę y rrsbzg wypušcili oraz dzidą przekluli.
Po takowym Zabičiu okrutnym, zajadfym zaraz sam wspomniony herszt y pryncypal, rzuciwszy się do alkierza, skrzynię, szkatuly brat y kažąc siekiera-
22

mi rozcinac, wszelki splendor, zloto, srebro, kleynoty, perly, korale, suknie po- zabierai, pieniądze gotowe odkopal, sprawy, obligi y wszystkie dokumentą, oraz skaririec wylamawszy, cyną, miedž, strzelbę, szory, nawet victualia, sòl, miód, miąsiwa, na ostatek konie, owo zgola wszystko do szczątu pozabieral, do swey majętnosci Sawlowicz wyprawil (...).
A sam tenie pryncypal, zbóyca, szedtszy do cerkwi protestantów, tamže przy dworze, drzwi odbil y zaraz chlopstwu dól w cerkwi wykopac kazal. A w tym gdy protestantka na zgielk y tnmult ten z žalosnym krzykiem przypadla, tedy niezbožnie y samey rzucil się z szabją, grožąc, jeiliby krzyczeé nie listala, takowąž morderską pokonač šmiercią; zaczym, mdlejąc, ustąpič onemu musiate, A tak, wziąwszy z cerkwi dawną trumu į, cialo zamordowanego nieboszczyka, owinąwszy w obrus, co prędzey do cerkwi kazal zaniesé y w dól rzucic. Tamže apparat cerkìewny y wszelki zabral y sam y dokąd ujechal
A przy odježdzie zbóycy, lubo na poly urnaria w takowym žalu y strachu, zaraz okolicznym sąsiadom takowy gwalt, nieslychane morderskie zabóystwo we wtesnym dworze szlacbeckim, za najazdem potajemnym y nagle gwahow- nym, mimo bojažii Božą, prawo y pokóy pospolity, ogtosite. Za tym, cialo od- kopawszy, w grodzie witebskim praesentowala�.
Pozwany do sądu mtodszy brat Adama Sawickiego, Marcjan, zanegowat swój udzial w napadzie, zložyt pisemny protest, twierdząc, že to �nigdy w samey rzeczy nie bylo, y žadną radą, pomocą bratu swojemu do zabicia j m pana Lu- boszczynskiego nie byl, na dom nigdy obzalowaney nie naježdžal, rzeczy žad- nych nie zabteral� i za przestępstwo brata odpowiadaó nie powinien. Co więcej, zamicil wdowie, že ona �przepomniawszy bojazni Božey, srogošci prawa po- spolitego, widząc czlowieka, w mlodym wìeku będącego, prawa nìeswiadome- go, chcąc nieshisznie fortūną onego sobie przywtaszczyé, urosciwszy jakowąš niestuszną, pomównq, uszczypliwą žatobę, calumniose na szkodę delatora spo- rządzoną, criminaliter žalującego oskaržywszy1\ Zažądal tež 400 zlotych od- szkodowania, czym wprawil panów tewników witebskich w nie [ada zaklopota- nie. Mimo to sąd utrzymal w mocy swój wczesniejszy wyrok, zwiększyl sumą bądącą do wyplacenia przez Sawickich do 170 tysięcy 355 zlotych i wskazal scią- gnąė ją na majątku braci Sawlowiczach (Jstoriko-įuridiczeskije matieriafy izwle- czionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj, t. XXI, s. 185-195).
W sprawie zaš mlodszego Sawickiego, Marcjana, zarządzono dalszą �inquisì tią�, czyli sledztwo. Archiwa milczą, czym šią to skoiiczylo, przypuszczalnie nie spotkala go powazniejsza kara za czyn popehiiony przez brata, chociaž prawo przewidywato za takiego rodzaju zbrodnie kary nader surowe. Oto jedna zustaw staropolskich dotyczących takich spiaw: �O najechaniu albo naysciu domu: naježdžający albo nachodzący gwakem na gospodarza, albo ich czeladž bijący, raniący lub rzeczy zabierający, jako gwaltownik i najezdnik i raptor dóbr ma utracič poczciwoSd i dobra wszystkie, które trzyma. A wszakoz nagrodziw- szy z dóbr przesądzonego wszystkie szkody ukrzywdzonemu, ostatek ich ma na króla jegomošci przypašč�. Cóz po ustawach, skoro w pobfazliwej Rzeczypo- spolitej nie bylo egzekucji prawa...
5 stycznia 1714 roku sprawę Sawickich ponownie rozpattywano w witebskim sądzie grodzkim, pojmano bowiem jednego z uczestników zbrodni, chlopa
23

Jakusza (Jakuba) Kuzmionka, ktory m.in. domost, ze Luboszczynskiego zabili Adam Sawicki oraz trzej zbiegli chiopi Jurka Kuzmionek, Jakusz Chodorowy i Naum Nowik, o sobie twierdzil, ze w zbrodni nie uczestniczyi, �byl przytomny boju, aJe nie bil�. S^dowy wyrok brzmiai: �aby zaraz eodem in formino, vigore stalych dowoddw, sci^ciem, czwiertowaniem bez zadnych odkladöw egzekwo- wany byt". Rodzinie Luboszczynskich pozostawiono prawo dalszego przesla- dowania i ukarania sprawcöw (Istoriko-jwidiczeskije matieriafy izwieczionnyje iz akiowych knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXII, s. 46-49).
Do sadu witebskiego w 1713 roku wptyn^ty skargi Konstantego Paprockie- go na wysokich dygnitarzy Kazimierza Czartoryskiego, Stanislawa Eydziatowi- cza, Wojciecha Antoniego D^browskiego, Jana Ludwika R^binskiego, Piotra Kotlinskiego i Wasilewskiego, ktörzy - naduzywajqc wiadzy swej i petnomoc- nictw � rozgrabili majatek Sawino, nalezqcy do Jana Skopa, miecznika witebskiego. Oto opisuj^cy te zdarzenia dokument archiwalny: �naypierwiey na wies Sochanowe najechali, chiopow, ktorych zastali we wsi, bili, wiqzali y niemilo- siemie, po nieprzyjaeielsku tyranizowali, nie folgujqc plci ani latom. Zyto w przeplotach, w polu w kopach stoj^ce na wozy zabrali y do wsi wieliskiey do Klujow zawiezli. Zyto y rözne zboze jarzynne wszystkie pobili konmi, potrato- wali, wniwecz obröcili�.
To satno uczyniono w trzech innych wsiach. Na czele zas osmiuset uzbrojo- nych zotnierzy i chiopow stali osobnicy obdarzeni nie lada tytuiami: podkanclerza Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego, podkomorzego smolenskiega, skarbnika fiwskie- go, namiestnika wieliskiego itp. W sierpniu 1713 roku takze wojewoda witebski Kazimierz Pociej skarzyl si? na swa sqsiadk? Zofi^ Starosielsk^ Janowa Holynska, iz wynaj^la oddzial zobiierzy polskich, ktöry mial ciagn^c na wojn^ ze Szwedami, i najechaia jego maj^tek Podlazniki, grabiac zboze i pustosz^c wies. Skoro wojewo- dowie nie byli bezpieczni i nie potrafili si$ obronic pizez lymi aktami swawoli i bandytyztnu, jakze musial siTakze zotnierze i oficerowie z oddziaiöw rosyjskich, ci^gle pod pozorem sojuszniczych operacji wojskowych przebywajqcy na ziemiach kresowych, pro- wadzili agitacj? wsrod miejscowych chiopow, szczuj^c wies na wies, pana na pana, sqsiada na sqsiada. Na skutek tego dochodzilo do krwawych Stare, wolaja- cych o pomst? do nieba gwahöw; wsröd ludnoici zapanowala wzajemna ziosc i nienawisc, brat nie ufal bratu, ojeiee synowi, a syn ojeu. Wykorzystywali to umiej^tnie popi, zohydzaj^c �polskq swawol?� w oczach samych Polaköw, jako ich ceche �wrodzon^��. Wytworzyia sie sytuaeja zupetnego wewn^irznego rozbi- cia i niemocy, nie mowi^c juz o straszliwym spustoszeniu tej ziemi i jej infra- struktury gospodarczej. Komisja lustracyjna wojewödztwa witebskiego, ktöra sprawdzala tuzosienska posiadlosc wojewody Kazimierza Pocieja, ustalila np,, ze w miejscowosci, w ktörej do niedawna mieszkalo ponad stu rzemieslniköw i rolniköw, pozostal przy zyciu jeden jedyny chiop �y naymnieyszego nie masz budynku, tylko rz^dami wymariych mogily, a badyliskiem pozarastaiy siedliska; owo zgola deserta Arabia� (Istoriko-juridiczeskije matieriafy izwieczionnyje iz akiowych knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XX, s. 251-260).
W kwietniu 1716 w mohylewskich ksi^gach grodzkich zapisano nazwisko komisarza podatkowego Sawickiego, �ktöry przybyl, upominaj^c sie podhig
24

uchwaly polowey pogorzelszczyzny z domu po groszu 1�, a dla ktörego kupiono od magistratu ,,ryby swiezey y więd!ey, chleba, soll, jarzyny, krup, oteju, pie- przu, oliwy, octu� (Istoriko-juridiczeskije malierialy izwieczionnyje iz aklowych knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXVII, s. 34, 35). W 1717 roku w ak- tach urzędowych powiatu orszanskiego zamieszczono wzmiankę o ,jmč panu Samuela Sawickim�, wlascicielu wsi Tolpiežyce. W tym czasie Micha! Sawicki byl horodniczym wilenskim. Aleksander Sawicki sprawowa! natomiast funkcję prowincjala jezuickiego prowincji litewskiej okolo 1720 roku. Znany jest jego lįst, pisany z Warszawy, w ktörym nakazywal zaprzestanie surowych cielesnych kar, praktykowanych w szkolach jezuickich (nieraz do 100 rözeg), co powodo wab cięžkte obraženia i sprawib, že wykladowcom nadano miano �liktoröw, a nie profesorėw� (lictores non profesores) i nadweręžab renomę uczelni jezuickich, A przeciez tworca zakonu Ignacy Loyola przypomiual, že trzeba nie tyl- ko robič dobre sprawy, ale i rohic je dobrze (non sufftcit opera se bona facere, sed bene facere).
Aleksander Sawicki zabronil takže kategorycznie jakichkolwiek wrogich wypadöw przeciwko prawosiawnym. Prowincja! öw wyroznia! się surowoscią obyczajöw; w 1723 roku zakazal in.in. studentom uczącym się muzyki oraz äpiewakom koscielnym grač na weselach, šlubach i na przyjęciach. Dbat o po- rządek w bursach uniwersyteckich i w aptece (w ktorej sprzedawano wowczas m.in. w6dkę i spirytus). Jednoczešnie zabronil profesorom - pod grožbą chiosty - karania mtodziežy bez dogiębnego zbadania przewiny. Byl A. Sawicki czto- wiekiem nie tylko o wyšokim poczuciu obowiązku, lecz i o dobrym rozeznaniu w psychologii pedagogicznej, Uwazal, že w szkolach mogą pracowac tylko lu- dzie z przygotowaniem metodycznym, czyli po seminarium nauczycielskim. Zalecal kazdą lekcję konczyd dyskusją, nie wymyšlač takich sformulowan, kt<5- rych się nie uzywa w žyciu i ktöre gmatwają sens rozmowy (np. werbalnych dziwolągow w rodzaju �zda mi się, že się tobie zdalo, iž Piotrowi zdawac się będzie, že zabwawszy za grzechy, tego się wstydzic nie ma� (L. Ptechnik, Dzieje Akademii WUenskiej, t. III, s, 44, 56, 125, 136).
Micha! Sawicki, pisarz ziemi wilenskiej, pose! na sejm 1724 roku, miat sy- nöw Piotrą i Jana, a po nich wnuköw: Franciszka, Antoniego, Marcina į Miko- !aja, oraz prawnuköw: Tadeusza Alojzego, Michaia Stanislawa, Joachimą, Mi- chala, Aleksandra. Juž w kohcu XV1I1 stulecia Sawiccy irueszkali na Wilensz- czyznie, w powiecie oszmianskim, na Witebszczyznie itd.(CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1471, s. 1-198).
W brzeskich aktach grodzkich z 1739 roku figurują jako fundatorzy ko- sciola unickiego we wsi Kotra podczaszy brzeski Jan Sawicki i jego žona Kata- rzyna z Komajewskich oraz ich synowie: Jözef (major Jego Krölewskiej Mošci), Micha! Alojzy (pisarz ziemski wilenski), Antoni i Jakub Stanislaw, Akt spisany we wsi Czame Lozy swiadczy! o tym, že szlachcice ci dbali o potrzeby duchowe swych poddanych, zamieszkalych w miejscowosciach Kotra, Pieski, Klepacze i Krasna Wiei (AWAK, t. III, s. 178-179).
W roku 1747 ojciec Antoni Sawicki, prezbiter jazniehski, oskarzony zostal przed zarządem miasta Pobcka o to, iž �miesiąca marca 24 dnta przejąwszy na dobrowolney drodze w Bogu wtelebnego ojca Safroniego Tarasewicza, zathikl,
25

zbil, zmordowal, rasa zdart, konia z wozern y ze wszystką alemožną [chyba jal- mužną�J. C J gwaîtem odebrai� {Istonkojuridiczeskije matieriafy izwteczionnyje iz aktowych knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXIX, s. 52-53). Jak wynika z danych archiwalnych, ten hzepki kaptan unicki w ogole rozmilmvany byl w ta- kiego rodzaju �pogadankach ekumenicznycb� z duchownymi prawosiawnymi. W innym bowiera miejscu czytamy: �I teraz takož wielebny ojciec Antoni Sawicki, prezbiter jaznienski, na dobrowolney drodze w roku 1744 miesiąca Oktobra 20 dnia, przejąwszy oyca Melchizedeka Markijanowicza, dyjakona monastyru prawo- slawnego dzisięskiego, z groraadą ludzi zebranymi, biwszy, tlukiszy, mordowaw- szy, do izeczki Hwuli wlokl, chcial utopie, zbože y wszystko elemencia z dwôch wozôw, ze wszystkim odebrat y z konmi" {Istoriko-juridiczeskije matieriafy izwle czkmnyje iz aktowych knig gubemii witebskoj i mogitewskoj, t. XXIX, s. 54).
Z 1765 roku zachowal si? testament Piotrą Sawickiego (syna wspomnianego skarbnika pinskiego), w ktôrym zapisywal on swôj majątek Suhate oraz Czer- wony Dwor synom: Franciszkowi, Marcinowi, Antoniemu, Janowi i Ludwikowi, Stanislaw August Poniatowski nadai straznikostwo starodubowskie Antoniemu Sawickiemu (CPAHL, f. 39], z. 1, nr 1799, s. 1-66). Znany jest list krôla Augusta II, pisany w Drežnie 28 sierpnia 1770 roku, do Michata Alojzego Sawickiego, horodniczego i wilenskiego pisarza ziemskiego, w ktôrym monarchą dziçkowal szlachcîcowi za wiemą službę Rzeczypospolitej. Kazimierz Sawicki, ,jeneral Jego Krôlewskiej Mosci powiatu orszanskiego�, wspomniany jest wdokumentach z 1766 roku.
W roku 1775 ksiçgi grodzkie witebskie wymieniają nazwisko lawnika tego miasta Pawla Sawickiego, wyznania greckokatolickiego, ktôry w testamencie zaznaczal: �Cialo moje grzeszne ma bye pogrzebione w cerkwi Swiçtego Piotrą, a na sufragia duszy mojey, to jest, na msz? šwi?tą a na jahnužn? na ubogich, tudziež y expresem pogrzebowym, ogôlnie rublôw sto do rôznych cerkwi y ko- scioiôw leguj?� {Istoriko-juridiczeskije matieriafy izwieczionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogïlewskoj). W 1796 roku w okolicach Lidy za- mieszkiwali szlachcice Jerzy, Jan i Andrzej Sawiccy {AWAK, t. XXIV, s. 515).
Genealogia domu panôw Sawickich herbu Bawola Glowa z 1770 roku, przechowywana w dziaie rçkopisôw Biblioteki Akademii Nauk Litwy w Wilnie (F. 43-25540), jako protoplast? tego rodu wskazywala Pawla Sawickiego, ktôry jest okreslany jako �mąž cnotami przyozdobiony, ktôry męžne od nieprzyjaciela zycie swe zapiecz?towal wedhig poswiadezenia od nąjjašnieyszego krôla Zyg- munta III�. Byi on .jeneral-leytnantem woysk koronnych� (1576), shržyl tež pod Stefanem Batorym. Mial syna Franciszka, pulkownika tychže wojsk (1598) i wnuka Krzysztofa, rotmistrza powiatu radomskiego, ktôry w 1643 roku przy- byi z Korony na Litw?. Genealogia zawiera opis dziejôw 41 przedstawicieli tego rodu.
Sawiccy herbu Nowina w koiicu XVIII wieku dzierzawili nieduže posiadio- éci ziemskie w powiecie nieéwieskim, zamieszkiwali tež w rôznych miejscowo- šciach Minszczyzny (Cimkowicze i in.). Zachowaio si? kilka przywilejôw krôla polskiego Augusta II, nadanych w latach 1720, 1724, 1728 Alojzemu Michalowi Sawickiemu, horodniczemu wilenskiemu, na starostwo wasilkowskie, pisarstwo ziemskie wilenskie itd. (Archiwum Narodowe Bialorusi, f. 319, z. 2, nr 2832).
26

Jozef i Kajetan Sawiccy w czasie powstania kosciuszkowskiego pe-tnili odpo- wiedzialne funkcje w administracji narodowej (Akty powstania Kosciuszki, Kra- kdw 1918,1.1, cz. 1, s. 81, 85 i n.).
W zbiorach dawnej heroldii wilenskiej i minskiej znajdują się Jiezne akta urzędowe, opisujące dzveje poszczegolnych gatęzi tego zaslužonego rodu. Lista familii szlachty Tomasza, Kazimierza y Antoniego Samckich herbu Lubicz, žyją- cych iv powiecie wilkomierskim z 1797 roku zawiera np. �opisanie domu y familii Sawickich tego herbu�: �Slawuieysi tego domu y herbu, nayszczegolniey w podlaskiem w-wie, do ktorych naležy Maciey, kasztelan podiaski, posel na seym 1566 r., ktory unią instant z innemi podpisai, Syn jego Woyciech byi starostą mielnickim. Zona jego Dtuska herbu Kotwicz. Synowie Mikolay y Krzysztof Lu- biez-Sawiccy pisali się.
Pawef w czasie rozruchow Baranowskiego z teyže familii znakomitszy. Ja- kub Lubicz-Sawicki burgrabia inowrociawskt 1600. Stanislaw, naprzod komor- nik drohieki 1616, potem stolnik podiaski, posel na seym 1627, skąd deputat na Trybunal Radomski. Syn jego Wladystaw 1633 mial za sobą Zofię Lipską, podeza- szanką beteką. Michal y Andnzey, bracia rodzeni tegož herbu y familii. Synowie tych (...) w zwojowanych na Moskwie prowincyach starodubowskiey y smolefi- skiey osiedli, a gdy Alexy Michayiowicz panujący w Moskwie opanowal te pro- wincye, oni wyrzeklszy šią majątkow, w giąb šią Litwy wyniesli. Z tych jedni w oszmianskim osiedli.
Antoni Lubicz-Sawicki, pradziad wywodzących šią, teyže familii, z pow. oszmianskiego w upicki przeniosl się. Žonaty z Katarzyną Prošctewiczowną, trzymal od Jawoyszow Porawie alias Dziugayle zastawą. Trzech mial synow: Mateusza, Jerzego y Jozefą, o czem dokument pod rokiem 1687 y testament poswiadeza. Mateusz, dziad wywodzącego šią, žonaty z Grzegorzevvską, zosta- wil Antoniego y Leona. Drugi syn Jerzy zostawil Kazimierza, Konstantego, Ignacego y Antoniego. Leon, oyciec wywodzącego šią, žonaty z Serbin6wną, zostawil Tomasza, Konstantego, Onufrego, žyjących w Powitaficach. Kazimierz, Jerzego syn, žonaty z Bogumifą Bamiewiczdwną, ma synow Jozefą i Antoniego. Antoni, drugi Jerzego syn, žonaty z Iwanowską, ma synow Kazimierza (žonate- go z Ludkiewiczowną tudziež J6zefa, Stanislawa y Franciszka, žyjących w Žyžmach" (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 321).
Jedna z gatązi tego rodu dziedziezyla dobra Moygie i Migiszkj w powiecie wilkomierskim, inne mialy drobniejsze posiadlosci wlasne lub wzięte w arendą. Sawiccy spokrewnieni byli m.in. z Radwanskimi, Masewiczami, Klimowiczami, Towginami, Krzywcami. W 1797 w Migiszkach mieszkali Jan, Dominik i Waw- rzyniec Sawiccy z dzieemi: Felicjanem, Jakubem, Tomaszem, Franciszkiem, Jerzym, Piotrem, Jozefem, Ignacym, Anielą, Justyną, Katarzyną, Felicjanną i in. (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 322), Na Lišcie szlachty pomatu wilehskiego, mających prawo wybierac i byč obranymi na urząd z 1809 roku znajdują šią Michal i Tadeusz Sawiccy (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4096, s. 77). Jozef Sawicki byt w 1813 roku kancelarzystą Uniwersytetu Wilenskiego. Ksiądz Dominik Sawicki byl w roku szkolnym 1822/23 zastąpcą kapelana chalopienickiej szkoly powiatowej (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 26, s. 17). Ludwik Sawicki, adwokat zpowiatu bialostockiego, zamieszany byl w dziatalnošč kola patriotyeznego,
27

zorganizowanego w 1833 roku na Wileñszczytnie i Grodzieñszczyznie przez Marcelego Szymanskiego i Piotrą Ciechanowicza. Zostal skazany przez sąd polowy i zeslany na Syberię (CPAHL, f. 378, z. 1833, nr 1672),
Wywód familii urodzonych Sawickich herbu Lubici z roku 1819 podawaí, i¿: �familia starožytna urodzonych Sawickich od naydawnieyszych czasów w Ko- ronie Poiskiey i Wielkim Xięstwie Litewskim rozkrzewiona, szczycila się zaw- sze dostoynoscią szlachecką, pefriila publiczne día kraju poshigi i znakomite, za przywilejamí królów polskich, pelnila urzęda. Między innemi wzięty przez wy- wodzących się dziá za przodka Micha! Sawicki, dziedzic niegdys majątku Czer- wony Dwór zwanego, w powiecie wileóskim ležącego, petnil urząd pisarza ziemskiego województwa wilenskiego, byl postem na seym 1724 roku, starostą przemyskim i deputatėm z Wielkiego Xięstwa Litewskiego do stanowienia kon- stytucyi. Zostawit on po sobie dwóch synów, Piotrą, w czasie požniejszym skarbnika wilenskiego, i Jana, chorąžego petyhorskiego, Sawickich Piotr Sawicki wydaí na swiat synów trzech: Franciszka, Antoniego i Marcina�.
Marcin Sawicki przesiedlil się na wschodnie tereny Biatej Rusi, zostal rot- mistrzem mozyrskim i posiadal majątek Zapóle, W 1819 roku heroldia wileriska uznala Marcina, Tadeusza, Alojzego, Stanisíawa Jerzego Franciszka, Ignacego Cezarego, Jana, Jerzego Jana Alfonsą, Ferdynanda Michala, Joachimą, Antoniego Mikolaja, Michala, Aleksandra, Hipólita Sawickich za �rodowitąy starožytną szlachtę polską� oraz wpisala ich do pienvszej częici ksiąg szlacheckich gubemi Iitewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr2575, s, 6-11).
Znajdujący się takte w CPAHL Wywód familii urodzonych Sawickich herbu Cholewa z 1819 r. stwierdzal, že �familia Sawickich od najdawniejszych czasów klejnotem starožytnego szlachectwa i posiadaniem dóbr ziemskich w Wielkim Księstwie Litewskim, a mianowicie w województwie minskim i innych, za- szezycona oraz miata sobie za zaslugi wojenne od monarchów polskich herb Cholewa konfirmowany (...), Z której familii wzięty za protoplastę do niniejsze- go wywodu Józef Adam Sawicki, podstarosci wileñski (1726), zostawil áwiatu syna Michala Alojzego, pisarza zietnskiego wileñskiego, dziedzica dóbr w województwie miñskim ležących, zwanych Illa� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 124-125).
Wywód familii urodzonych Sawickich herbu Nowirn z 31 sierpnia 1820 roku podawal, ii rodztna ta ,,w województwie podlaskim na ziemi mielnickiej (...) jest dawna, starožytna i od nieparmętnych czasów prerogatywamí szlacheckiemi zaszczycona, dobrze ojczyžnie i tronom panųjącym z gorliwej swej wiemoéci zaslutona, z wielą znakomitych domów familiami polączona i do wszystkich w prowíncyach urzędowah wyniesiona� (CPAHL, f, 391, z. 8, nr 2597, s. 150).
Ród ten mi al odgalęzienia w powiecie telszewskim na Žmudzt, w powiecie wileóskim (okolice Niemenczyna i in.), w Wilnie, w powiecie oszmiañskim (folwarki Huszcze, Pobidnaszczyzna, Kuropatowszczyzna), trockim, iwięcian- skim, wiíkomierskim (majątek Migiszki), szawelskim (folwark Dermejki), wot- kowyskim, taurogskim, upickim, slonimskim, brzeskim, kamienieckitn i w wielu innych.
Sawiccy brali žony z takich m.in. domów, jak: Woynowie, Malachowscy, Jankowscy, Stankiewiczowie, Subotowiczowie, lmieleccy, Drozdowscy, Jasie-
28

wiczowie, Radwahscy, Krzywcowie, Potenkowie, Witkiewiczowie, Antoniewi- czowie, Oskierkowie, Terleccy, Piotrowscy, Ciechanowiczowie, Mickiewiczo- wie. Na Czemihowszczyznie Sawiccy spokiewnili šią ra.in. z Butowiczami, Radczenkami, Makowskimi (G. Miloradowicz, Rodoslownaja kniga czernikow- skogo dworiahstwa, 1.1, s. 77).
W XIX wieku tylko heroldia wilehska potwierdzifa rodowitosc szlachecką ponad 50 rožnych odgalęzieh rodu Sawickich ze wszystkich wspomnianych powiatow. Uznawano je wszystkie za jeden �dora�, mimo iž ich reprezentanci najczęšciej juž ntc nie pamiętali o swym pokrewienstwie (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2892, s. 706-708; f. 391, z. 4, nr 2575, s. 1-199). W roku 1830 heroldia wi- lenska potwierdzila np. rodowitosc szlachecką Hieronima Napoleona, Ferdynan- da Wladyslawa Michaia i Jozefą Wincentego Sawickich, wlaScicieli folwarku Mitruny w parafii krakinawskiej w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1019, s. 74).
Wywdd familii urodzonych Sawickich herbu Lubicz, sporządzony w Wilnie 18 czerwca 1835 r., informowai, že jedna z galązi tego rodu od początku XVIII wieku posiadala �kondycyą� Bruže w powiecie upickim w parafii smilgiewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 111-112). Inne odgalązienie rodu osiedlone bylo w Pogirach w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 191- 192). Jeszcze inna galąz tej rodziny posiadala dobra zwane Sianožątki z zascian- karai Sažanski i Mazaslawski w powiecie rzeczyckitn. Mikotaj Janowicz Sawic- ki, protoplasta tej galązi, ziemianin Jego Krolewskiej Mosci, mial szešciu sy- ndw: Jakuba, Adama, Rocha, Leoną, Hrehorego i Daniela, ktory m w 1684 roku zostawil do podziatu sw6j mąjątek. Od nich rozgatęzili się Sawiccy po calej Witebszczyžnie i Minszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 222-224). W 1835 roku za �rodowitych i starožytnych dworzan� uznano naležących do tej galązi Ignacego Jakuba, Jozefą Antoniego, Rajmunda Antoniego, Antoniego, Jerzego Jbzefa, Jana Wincentego, Ferdynanda Feliksą, Ryszarda Romualda J ana, Konstantego Jana, Ignacego Wincentego, Antoniego i Jčzefa Sawickich.
Sawiccy herbu Nowina posiadali juž w XVII wieku majątek Sawicze, polo- žony w powiecie wilkomierskim. Protopiastą rodu byl Aleksander Sawicki, syn Jana, ktory mial synow Wladyslawa i Jana. Pierwszy z nich miai synow: Stani- slawa, Macieja, Michaia i wnuka Antoniego, na ktorym ta galąz się zakonczyla. Natomiast Jan mial syna Jana, mianowanego przez krola Augusta ili generalem wojewddztwa mmskiego w 1748 roku, a ten -jedynaka Adama, ktory ponownie gospodarowal w Sawiczach i splodzil czterech synow: Michaia, Piotrą, Stefana i Antoniego, Trzej ostatni bracia uraarli bezpotomnie, Michai zaš doezekal šią czterech synow: Dominika (1 SOI), Nikodemą (1803), Kazimterza (1804), Wincentego Kajetana (1824); i ponownie - trzej z nich byli bezdzietni, a tylko Niko- dem miai syna Adolfą Ignacego, urodzonego w 1835 roku (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 579),
Kolejny dokument archiwalny, Linia genealogiczna familii urodzonych Sawickich. herbu Lubicz z 1837 r., przedstawia dzieje piąciu pokoleri jednej z galę- zi tego patąžnego rodu, wywodząc ją od Michaia Alojzego, wilehskiego pisarza ziemskiego od roku 1723 na mačy przywileju krola polskiego Augusta II, Mial on syn6w Piotrą i Jana oraz wnukdw: Franciszka, Marctna, Antoniego, Jana,
29

Ludwika i Mikotaja. Ten ostatni pozostawü synöw Joachimą i Michaia oraz wnuköw Konstantego Leona - urodzonego w 1824 roku i Antoniego Jana, ktory przyszedl na swiat w 1832 roku (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1060, s. 16).
W 1843 roku w heroldii wileriskiej otrzymali potwierdzenie sziachectwa Feli- cjan Sawicki, syn Michaia, z Minszczyzny i trzyimienny Kazimierz Stanislaw Jan, syn Piotrą, Sawicki z Dyneburga {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1628, s. 131*134). Mimo zachowanego zapisu w księgach oszmiahskiego sądu ziemskiego z 30 sierpnia 1698 roku, z ktörego niezbicie wynikalo, že Jan Sawicki ijego zona Ktystyna zKimbarow byli wfescicielami majątku Kosperyszki w powiecie oszmianskim i nalezeli do rodowitej szlachty, mimo potwierdzenia tegoz sziachectwa przez Wi- lehskie Zgromadzenie Szlacheckte w latach 1800 i 1826, wtadze rosyjskie uparcie szukaty pretekstu, by odmowic im uznania przynaleznosci do stanu szlacheckiego i w koncu w 1845 roku uznaly ich pochodzenie za �wątpliwe�, gdyž zabraklo za- ginionych w požogach niektörych dokumentöw, ktore by ukazaly nieprzenvaną ciąglošč wywodu genealogicznego. W ten sposob przedstawicieli wysoce kultūrai- nej, przez wiele pokolen pielągnującej szczytne tradycje moraine i polityczne ro- dziny polskiej zepchnięto w dol, do Srodowiska ciemnego, ponurego chlopstwa.
Aleksander i Kasper Sawiccy, mieszkający w Kiejdanach, od 1864 roku przez dlugi okres znajdowali šią pod nadzorem policji ze względu na meprawo- myšlnosč polityczną (CPAHL, f. 378, z. 1868, nr 228, s. 69). Ziemianin Felicjan Sawicki znajdowal šią od 1865 roku pod nadzorem policji takže za sprzyjanie polskiemu powstaniu. Gospodarowa) on w folwarku Miczyszki w powiecie wil- komierskim (CPAHL, f. 378, z. 1868, nr 228, s. 83).
W Wyszczegdlttiemu miast, miasteczek, dobr i kosciofow w Inflantach Pol- skich wediug ich stanu >v roku 1866 (Inflanty Polskie) Poznan 1879) Gustaw Manteuffel wymienia Annę Sawicką, wlascicielką dobr Podgorze. Jak podawal Spis ziemian minskiej gubemi (s. 113), Sawiccy posiadali Jiezne dobra na Minszczyznie: Wiazowka, Mioduchöw, Hatek, Andrzejowka, Zukowicze, Staro- sieka, Zyslow - w powiecie bobrujskim. W 1892 roku heroldia w Kiszyniowie potwierdzila rodo whose szlachecką Aleksandra Sawickiego z gubemi besarab- skiej w Moldawii {Aifawitnyj spisok dworianskim rodam biessarabskoj gubernii, Kiszyniow 1901, s. 21).
Sawiccy osiedli na Ukrainie uzywali odmian herbu Cholewa i znani tu byli od XVII wieku (por. W. Lukomskij i W. Modzalewskij, Malorossijskij gier bow- nik, Petersburg 1914, s. 157). W XVII wieku poszczegolni reprezentanci tego rodu trafili tez do Rosji i dali początek tamtejszym, rowniez wielce zaslužonyra, Sawickim. W roku 1669 w niewoli moskiewskiej, w dalekim Kraju Jenisejskim, znajdowali šią dwaj Polacy: Samuel Sawicki (kijowski pisarz grodzki) i Lewko But (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. VIII, s. 54, Petersburg 1875; Archeograßczeskij sbomik dokumeruow, t. VI, Dopoinienija, s. 75).
Piotr SawicJci (1895-1968) byl znakomitym historykiem, filozofem, geografėm i poetą, dzialal tež w dyplomacji. Od 1921 roku byi profesorėm na uniwersytecie w Pradze. Pisywal teksty naukowe po czesku, rosyjsku, polsku, francusku, niemiecku. Jego najbardziej cenione dzieia to: Iz proszhgo russkoj geografii (Praga 1931), Za tworcz/eskoje ponimanija prirody russkogo mira {Praga 1939); Jewrazja (Moskwa 1992), Rossija mieidu Jewropoj i Azijej (Moskwa 1993)
30

Z tej rodzíny pochodzita równiez S w ¡e tí ana Sawicka, druga w dziejach ludzkoáci kobieta-kosmonauta (podczas lotów w 1982 i 1984 r. pilotowala statki kosmiczne �Sojuz T-12� i �SaIut-7�), której dwukrotnie nadano tytul Bohatera Związku Radzieckiego,
SAWICZ (Savičius) herbu Sulima. Nazwisko to jest patronimikiem od slo- wianskiego imienia Sawa. Juž przed rokiem 1443 na Podlasiu, w okolicy Drohi- czyna, istnialo kilka osad o nazwie Sawicze vėl Sawice. Jedna z nich nazywata šią Sawicze Ruskie, co wskazuje prawdopodobnie na wyznanie prawoslawtte jej míeszkanców. Takže w powiecie brasiawskim na Wileriszczyznte (obecnie te- rytorium Bialorusi) ležy wies o nazwie Sawicze.
Ród Sawiczów od wieków byf szeroko rozgatąziony na terenach centralnych i wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Jak wynika z zapisów archiwalnych, Sawi- czowie byli poprzez branie ¿on spokrewnieni z takimi domami szlacheckimi, jak: Korsakowie, Dowgirdowie, Szyszkowie, Putwibscy, Lobaccy, Gabrewiczowie Sieliccy, Stankiewtczowie, Kozuchowscy, Mickiewiczowie, Kiriatowie, Bokszo- wie, Gruzewscy i z wieioma innymi. Posiadali liczne mniejsze i obszemiejsze dobra, rn.in. Skubiny w powiecie kowieñskim, Zubiszki i Kubliszki - w wtleftskim; Wilcze i Umaliszcze-na Minszczyznie; majątek Jakobsta! w Kurlandii, a w Wilnie midi duią kamienicą przy uiicy do dziá noszącej to historyczne imię (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 35 i in.; Spis ziemian miñskiejgubemi, s. 113).
Nie pomijali dziejdw tego rodu dawni polscy heraldycy. Hipolit Stupnicki w swym Herbarzu (t. Ill, s. 45) podawai; �Sawic2 herbu Sulima. Aleksander, pod wodzą hetmana Pawla Sapiehy walczyi rycersko w bojach postronnych�. Bartosz Paprocki pisaí zaš: �Sawicz herbu Sulima, z których jedni šią piszą Sa- wicz Ryczgorski, drudzy Sawicz Zabiocki, nie wiem, czy oba do tegož herbu naležą. Jan Sawicz Ryczgorski, mąž wojenny, syn jego Wawrzyniec, sądzia ziemski trocki, tego syn Jan, tego Alexander, z Pawlem Sapiehą, hetmanem, rycersko traktowal. Tomasz Sawicz Zabiocki, 1648 deputat do pisania pacta conventa miądzy Rzeczpospolitąy Janem Kazimierzem, królem elektem. Woyciech w Wrleñskiem w tymže roku. Bartiomiey w Žmudzi 1621, Stanislaw w pow. miñ- skim 1674, Woyciech zaš Sawicz Zabiocki, dworzanin króiewski, w oszmian- skim�. Wojciech Wijuk Kojatowicz w swym herbarzu z XVII wieku informowat podobnie: �Sawiczowie Ryczgorscy. Jan Sawicz Ryczgorski, slawny žohuerz. Wawrzyniec Sawicz Ryczgorski, sądzia ziemski trocki. Jan Sawicz Ryczgorski, wnuk Wawrzynca. Syn tego Jana, Aleksander Sawicz Ryczgorski, zotnierz w pancemej hetmana wielkiego choragwi. Drudzy šią zOwią ZabíockimL Toma- sza i Wojciecha Sawicza Zabiocki ego wspomina elekcya Jana Kazimierza�. W. Wittyg (Nieznana szlachta polska i jej herby, s. 284) wspomina! o rycerzu z Zamošcia, mającym nazwisko Sawicz i pieczętującym šią herbem wlasnym,
Wielce pochlebne wzmtanki o tym rodzie zawierają urzqdowe akta heroídií wileñskiej, Jeden z tych dokumentów, Wywód familii urodzonych Ryczgorskich Sawiczów herbu Salinta z roku 1820, stwierdzai w imietliu Deputacji Wywodowej Szlacheckiej w Wilnie: �Przed namj (...) zlozony zosta! wywód rodowitosci staro- žytnej szlacheckiej familii urodzonych Ryczgorskich Sawiczów (herbu Sulima), z którego gdy šią okazalo, že familia ta od dawnych czasów w Xiąstwie Litewskim osiedlona, prerogatywami szlacheckiemi i possydowaniem ddbr ziemskich za-
31

szczycona, a mianowicie, pierwszy przodek dopiero wywodzących šią Kazimierz Ryczgorski Sawicz, będąc dziedzicem döbr Krašny, Siedziszek, Abramowszczy- zny i dalszych w wojewödztwie trockim, spiodzonym na onych dwom synom, Stefanowi i Janowi, do rownego podzialu zostawil, jak o tem przekonal 1703, Septembra 7 czyniony testament Jana Kazimierza Sawicza, ktörym polowę döbr Krašny i Abramowszczyzna, z podzialu z bratem Stefanem na tego doszlą, dwöm synom, Felicyanowt i Jdzefowi do dziedziczenia przeznaczyh
Stefan zas Kaziemierzowicz Sawicz, podobniez dziedzic potowy Kxainy i Abra- mowszczyzny, pojąwszy w zamęšcie szlachetnie urodzoną Kandybiankę, z nią splodzit synöw trzech: Mateusza, Symona j Jakuba, i onym folwark Abramowsz- czyznę zostawil, a uzyskawszy przywilej na starostwo Werszele w wojewödztwie grodziehskim, pojąl w powtöme malzenstwo Teodorą Cydziköwnp, z ktorą spiodzil syna Tadeusza, ojca dopiero czyniącego wywöd, sam žyč zaprzestai�-
W 1784 roku Tadeusz Sawicz zostal dziedzicem wszystkich döbr tej rodzi- ny. Z žoną Anną Leonowiczowną �spiodzil synöw czterech; Wincentego i Jozefą, teraz wywodzących šią, oraz Tomasza i Kazimierza juž niežyjących (...). Tenže Wincenty, syn Tadeusza, Sawicz, pojąwszy za zoną Elžbietą z domu Gru- žewską, mostowiczanką Xięstwa Žmudzkiego, wydal na swiat synöw dwöch; Ignacego, sądziego granicznego kowienskiego, i Jozefą�. Na podstawie doku- mentöw i dowodöw Deputacja Szlachecka uznala w 1820 roku rodziną Sawi- czöw za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 234-235).
Wzmianki w zrödlach archiwalnych o reprezentantach tego rodu spotyka šią juž w wieku XV. �Lew Sawicz, u niego 3 syny, molodcy� - szlachcice ei wspol- nie služyli w 1482 roku nad Dnieprem krölowi polskiemu (Russkaja Istoricze- skąja Biblioteka, t. XV, s. 274). �Marcinu Sawiczu dwa wozy soli z kiucza bie- restejskiego� wydano z zapasöw kröla Kazimierza Jagiellonczyka w Grodnie 2 czerwca 1489 roku. Wöwczas tež przeznaczono dla niego za dobrą službą �pöl ustawa miodu z kiucza irockiego, a 20 beczek žyta� {ibidem, s. 379, 381). Bogdan Sawicz w 1511 roku byl burmistrzem Wilna, a Jan Sawicz w 1526 - tawni- kiem wilehskiego sądu grodzkiego.
�Siemion Sawicz, dworianin hospodarski, majet stawic szešc konicj� - posta- nawiai sejm wileiiski 1 maja 1528 roku w uchwale pošwiąconej przygotowaniom do kolejnej rozprawy zbrojnej z Moskwa {AWAK, t. XXIV, s. 40). Na mocy tej uchwaly Jan Sawicz, szlachcic spod WoBcowyska, miai wystawic trzech jezdzeow j sam stawal do boju (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1523). Kataizyna z Dowgirdow Sawiczowa, Miloslawa i Jur Sawiczowie, rodzenstwo, wspominani są jako szlachta podwilenska w 1528 roku przez Metrykę litewskq. Akta archiwalne zroku 1553 roku wzmiankują o Tychnie Sawiczu, ziemianinie krolewskim spod Minską, zaš z roku 1570 - o Bolciu Sawiczu, služebniku Fedora Sapiehy w Žyžmo- rach {AWAK, t. XXX, s. 93; Siewiero-Zapadnyj Archiw, 1.1, s. 129).
Od 1582 roku Bohdan Sawicz pelnil funkeją burmistrza Minską. W latach 1585-1589 pan Lawryn Sawicz, szlachcic z powiatu trockiego, procesowal šią z sąsiadem Kasparem Klodzinskim o miedzą. Sprawą zagmatwano do tego stop- nia, že mūšiai ją rozstrzygač w Warszawie osobišcie kröl polski. Z zapisu archi- walnego wynika, že pan Lawtyn Sawicz pelnil w tym czasie funkeją trockiego
32

pisarza grodzkiego i byl wlascicielem dobr Pomusie (A WAX, t. XXX, s. 38-40, 84). W roku 1589 w sejmie warszawskim bral udzial pose! wojewodztwa troc- kiego Jan Sawicz. W zapisach archiwalnych odnotowano rbwniez jego synow: Tomasza, Aleksandra, Wojciecha, Jana i Stanislawa.
W styczniu 1590 roku �uczciwy pan Bohdan Sawicz, burmistrz minski, z wielkim obciąženiern skargi swoje opowiadai na Iwaszka Ghichego o tym, iz miesiąca i roku wyzej pisanego, będąc na dobrowolnym rynku hospodarskim w miešcie rotejszym minskim między rzędami solanemi w dniu targowym, tenže Iwaszko Ghichy, do mnie jako czfowieka spokojnego i w niczym sobie niewin- nego, nie mając do mnie žadnej potrzeby i przyczyny, nie wiedziec, jakim du- chem natchniony, pierwiej do mnie z czekanem porwal się, chcąc mnie boj i zelzywoic uczynic, a potem, wziąwszy przed siebie zly umysl swoj, bieglszy w skok do domu a pochwyciwszy tam polhak nabity, z ktdrym przyskoczywszy do mnie, niepodaleku kram solanych, podle ktorych widząc mnie stojącego, przyiozywszy do niego kurek, począl na mnie mierzyč, chcąc mnie umyslnie z niego na smierc zabic.
Lecz w tym czasie obaczywszy jego Zacharyasz Ghichy, wlasny rodzony dziacko jego, w tym gwaltownie zahamowal, to jest wziąwszy jego obotna nękami pošrodku z tym polhakiem na inszą strong obrocii i tego męžobojstwa nie dopuscit uczynic. A zatem pan Andrzej Maslanka, burmistrz minski, przyskoczywszy z bo- ku, ten polhak z rąk onego Iwaszki zaledwie wykręcil i do siebie wziąl, j za tym z laski Božej od tego zlego czlowieka i wzi^cia jego žywem zostal. 1 prosil pan Bohdan Sawicz, aby te opowiadanie jego do ksiąg grodzkich zapisano� {AWAX, t. XXXVI, s. 366-367). Z innych zapisow dowiadujemy się, že on i zona jego Bo- gumita z Szyszkow byli wtaicicielami siola Lachowszczyzna pod Minskiem.
Marcin Sawicz, szlachcic z wojewddztwa trockiego {wyznania ewangelic- kiego), wspomniany zostal w zapisie do ksiąg Glownego Tiybunahi Litewskiego w Wilnie z 3 lipca 1590 roku (Monumentą Refonnationis Poloniae et Lithuaniae, z. 1, s. 59).
Jesli chodzi o wick XVII, to wzmianki w archiwaliach o reprezentantach tego rodu są jeszcze liczniejsze. Samuel, Konrad, Dymitr, Michno, Jan, Damian, Andrzej i kilku innych Sawiczow odnotowanych zostalo w 1609 roku w inwen- tarzu siola Sawicze w powiecie slonimskim (A rcheograjiczeskij sbornik doku- mentow, t. I, s. 241). Herhory Sawicz okolo 1610 roku byt kaplanem prawo- slawnym w miejscowosci Horodyszcze na Nowogrodczyinie. Wojciech Sawicz Zabtocki w 1648 roku podpisal od wojewodztwa wilenskiego akt elekcyjny krola Jana Kazimierza {VL, t. [V, s, 100), Pachomiusz Sawicz w 1663 roku by! namiestnikiem klasztoru sw. Bazylego w Wilnie, a w roku nastąpnym wspomi- nany juž jest jako ihumen w Jwiu (A WAX, t. IX, s. 193, 200-202). Teodor Sawicz, wilnianin, wzmiankowany jest w aktach archiwalnych z roku 1666, He- liasz Sawicz w 1694 roku pelnil funkcję starosty magistram wilenskiego. W owym czasie byli tež tzw. Tatarzy noszący to tiazwtsko. Uryasz Dawidowicz Sawicz, Tatar zamieszkaly we wsi Sorok, wzmiankowany jest w księgach ziem- skich z roku 1683 (A WAK, t. XXXI, s. 477,479).
W wieku XVIII dokumenty archiwalne takze cząsto wspominają o reprezentantach tego rodu. Jozef Sawicz, mieszczanin wileriski, Figūroje w zapisach
33

košcielnych księžy bazylianöw z 1701 roku. 7 wrzesnia 1703 roku do ksiąg grodzkich powiatu trockiego wpisano tekst następującego testamentu: �W imię Trojcy Przenajš vviętszej, Ojca, Syna i Ducha Šwiętego, amen. Poniewaz wszyst- kie rzeczy za ordynansem Pana Najwyzszego poczęte i koniec swöj brač zwykli, a nad každym žyjącym wyrok niepochybny šmierci wykonany byc muši, Ja, Wiadyslaw Sawicz, wiadomo czynię tym moim ostatniej woli testamentem na potomne czasy zostawując - luboč nie w starošci lat moich, ani w žadnej innej chorobie, tylko že mi Najwyzszy Pan dopušcit od tyranskich rąk niezbožnego jegomošci pana Jerzego Mickiewicza, jako się sam tytuhije, podstolego mšci- slawskiego, zaprosiwszy mnie do dworu Kolešnik w starostwie siemenskira ležącego tyransko zbil, jako o to juž zaniostem proibą, i od tego tyranskiego zbicia z tego swiata scbodzą.
Proszę jejmošci pani Katarzyny Szczyglowskiej, najmilszej žony mojej, i pana Jozefą Sawicza, syna mėgo mitego, aby tego tak tyranskiego zbicia mėgo i kontu- zji dochodzili. Oddając duszę moją grzeszną Bogu Ojcu, Synowi, Duchowi Šwię- temu w Trojcy Swiqtej jedynemu, oraz upadatn na twarz serca mėgo przed Prze- najiwiętszą Panną Maryą, Matką Odkupicieia mėgo Jezusa Chrystusa, i šwiętego Michala Archaniota i anioia stroža mėgo (...), aby šwiętemi i pobožnemi modli- twami duszę moją przed strasznym sądem Božym ratowaJi, comkolwiek przeciw- ko przykazamom z ulomnošci mojej wykroczyi. Cialo moję grzeszne, ktore z zie- mi jest, tejže naturalnej oddaję ziemi, ktore ma byč scbowane w košciele siemen- skim obrządkiem katolickim, Na mszy swięte i jahnužny ubogim taž milą JW pani malžonka moja i möj pan Jözef Sawicz wedhig przemoženia swego dač mają.
Dobra moje, ktore z laski Najwyzszego Pana mialem, tak onemi rozporzą- dzam i dyspomiję. Majętnošč moją wieczystą, nazwaną Krasna, w wojewodz- twie trockim ležącą, a jeszcze niedzielną z rodzonym moim mlodszym JW pa- nem Stefanem Sawiczem tak w gruntach, sadzibach, budynkach, žąsie wach, lasach i we wszystkich naležytošciach; u ktorego to JW pana brata mėgo zapo- žyczylem się zlotych czterysta pięcdziesiąt i w tej sumie potowę mąjętnošci mojej trzyma�.
W testamencie tym, bardzo obszemym, Wiadyslaw Sawicz napisal röwniez, co dzialo sie w owym czasie z jego rodziną: �Syn möj z pierwszego maiienstwa pan Felicjan Sawicz, wziąwszy częid sumy od matki swojej, žony mojej, w ko- ronne kraje wyjechal i po dzisiaj dzien nie wiem, gdzie się obraca. Cörki moje pierwszego malzenstwa w stan malzeoski powydawalem, starszą Heleną za JP Niekraszewicza Wladyslawa, Krystynę za JP Kazimierza Gieysztora, tak wesel- ne akta, jako i wyprawę, ochędostwo sprawilem. Panų Niekraszewiczowi dalem na wyprawienie konsensu majętnošė Rządziszki, sto pięcdziesiąt tynföw; bydia, koni więcej na dwiescie zlotych. Panų Gieysztorowi konia kosztującego takže Więcej dwustu zlotych�.
Jak wynika z testamentu, takže z drugiego malzenstwa Wiadyslaw Sawicz tnial dwie cörki, Annę i Magdaleną, a pierwsza jego zona Anna Pisarska porzu- cila byla go, odježdžając do Wilna. Ježeli chodzi o drugą žonę, to pisal o niej: �Žegnam JW panią malžonkę moją, a za wszelakie affekta dziękuję, jakom do- znaJ wszelakiego poszanmvania i dobrego požycia od jejmosci. Proszę, ažeby mnie na tamtym swiecie nie zapominala przez mszy šwięte i jalmužny ubogim,
34

žeby duszą moją ratowala modiami przed majestatem Najwyzszego Pana, Žegnam syna mėgo mitego, pana Jozefą Sawicza, ojcowskie moje wlewam blogo- slawienstwo, a napominam, aby malką i dobrodziejkę swoją szanowal i w po- wszechnej zgodzie žyl. Žegnam najmilsze corki moję, takže ojcowskie wlewam blogo slawi enstwo, napominam, aby matce swojej ushjgą i poszanowanie czynili, a za duszę moją Najwyzszego Pana bfagali. Žegnam ichmosciöw panöw sąsia- döw, dobrodziejow moich, a corakolwiek przykrošci komu z nieostrožnošci uczynii, proszą, aby z prawego serca odpuäciwszy, westchnieniem swoim do Najwyzszego Pana duszę moją ratowali (...). Pisan w Piedziszkach. Wladyslaw Jan Sawicz�.
W zapisach z 1763 roku wspomniany jest Mikolaj Sawicz, szlachcic z Ryn- dziun na Wilenszczyznie, stanowiących cząšč klucza wysokodworskiego, posia- dlosci hrabiöw Brzostowskich. Tadeusz Sawicz podpisal w 1764 roku akt war- szawskiej konfederacji generalnej (VL, t. VU, s. 6S). W tymže voku Stanislaw Sawicz w imieniu szlachty wojewödztwa sieradzkiego zložyl podpis na akcie elekcyjnym ostatniego kröla polskiego Stanislawa Augusta Pontatowskiego (ibidem, s. 115). Aleksander Sawicz, ziemianin z powiatu grodzienskiego, 17 kwietnia 1764 roku podpisal laudum sejmiku lokalnego, Tadeusz Sawicz 5 paž- dziemika tegož roku mial stanąč do popisu szlachty tegoz powiatu.
Bartlomiej, Tadeusz, Jozef oraz Aleksander Sawiczowie podpisali instrukcją szlachty powiatu grodzienskiego dla poslow udających šią na sejm do Warszawy 26 sierpnia 1766 roku (AMAK, t. VII, s. 358-359). Aleksander Sawicz podpisal uchwalą grodzienskiego szlacheckiego sejmiku gromnicznego 5 lutego 1776 roku {ibidem, s, 227). M. Sawicz byl notariuszem kurii arcybiskupiej metropoli- talnej w Rakowie pod Minskiem w roku 1776 (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 1475, s. U).
13 marca 1786 roku do ksiąg ziemskich powiatu bobrujskiego wpisano na- stępujące oswiadczenie: �My, Kazimiera i Adam Sawiczowie, obywatele powiatu braslawskiego, czyniemy wiadomo i jawno wyznawamy tym naszym te- stymonialnym pismem wielmoznym panom Stefanowi, Dawidowi, drugiemu Stefanowi, Klemensowi, Kazimierzu Sawiczom (...) na to, iž co w Bogu zeszly šp. Siemion Sawicz, antecesor nasz, posydując za przywilejami od nayjašniej- szych krölöw polskich antecesorom jego powydawanemi dobra lenne w woje- wödztwie smolenskim ležące, splodzil synöw dwöch, Iwana i Gabryela Sawi- czöw, z ktörych brat starszy Iwan Sawicz, zrzeklszy šią cząšci döbr po Siemio- nie sobie sukcesywnie przynaležney na brata mlodszego Gabryela Sawicza, zaszedl w powiat braslawski; gdzie nabywszy prawem wieczystym cząšc döbr Arcitnowicz i Stawrowa i dalszych, pojąl w zamęšciu JW pannę Mariannę Ar- cimowiczowną, z ktorą splodziwszy synöw trzech, Wawrzynca, Teodora i Krzysztofa, zszedl z tego šwiata".
Po šmierci ojca synowie rozdzielili między sobą schedą po nim: Wawrzy- mec dostal folwark Brailiszki, Fiodor - Archimowicze i Stawrow, a Krzysztof- folwark Wysowszczyzna. ,,W posledniejszym zaš czasie Wawrzyniec, splodziwszy synöw dwöch, Martina i Piotrą, zszedl z tego äwiata, z ktörych Martin, utraciwszy częsč folwarku na siebte spadającą, ūdai się na Ruš i osiadl w powie- cie rzeczyckim, gdzie splodzil synöw dwöch, Teodozego i Gabryela. Teodozy
35

splodzil Siemiona i Tyta; Siemion splodzil Samuela i Teodora; Tyt zaš splodzil Joachimą i Marcina. Teodor splodzil Jakuba, Stefai]a i Dawida; Samuel - Stefa- na; Joachim - Klemensą, a Marcin zrodzii Kazimierza, Piotr- Wladysiawa (...).
Wszyscy Sawiczowie kleynotem rodovvitošci szlacheckiey zaszczycali šią, w každym wojewodztwie i powiecie za aktualną i rodowitą szlachtę byli poczy- tywani, vvszelkicb prerogatyw vvolnošci szlacheckiey przyzvvoitych 2ažywali�. Oswiadczenie to potvvierdzili swymi podpisami liczni reprezentanci szlachty powiatu braslamkiego (Archivvum Narodovve Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 2837).
Wywčd, czyli referencja szlachcica Jerzego Jdzęfa Sawicza, rodem z po- wiatu braslawskiego, a teraz w powiecie vviikomierskim žyjącego z 1795 roku stwierdzal: �Jerzy Jozef Sawicz lat czterdziešci pięč, mający oyca Mateusza, dziada Andrzeja, pradziada Bartlomieja, prapradziada Teodora mial. Z anteces- sorow swoich jest dziedzicem Arcimowjcz y Stawkowa w powiecie braslavv- skim, a teraz dzisnenskim w possesyi brata Kazimierza zastających�. Szlachcic ten mial žemę Alinę z Bortkiewiczow i syna Andrzeja; arendowal folwark w parafii rakiskiej w powiecie wilkomierskim {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 278, 302).
W latach 1795-1799 proboszczem košeiola unįckiego we wsi Sworotna Wielka kolo Nowogr6dka byl ks. Gabryel Sawicz. Takže 3an Savvicz w tym okresie byi parochem rajeckim, a nieco požniej dziekanem novvogrodzkim; Mikolą} zaš Sawicz pelnil funkeję administratora parafii unickiej we wsi Dolano- towszczyzna na ziemi nowogrodzkięj.
Ješli chodzi o wiek XIX, to zapisy archiwalne z tego okresu dotyczące dziejow rodziny Sawicz6w są szczegolnie obszeme. Wedhig Regestru szlachty czynszowej i okolieznej povviatu borysow$kiego z roku 1812 we wsi Owieniuszki mieszkal wowczas jašnie wielmožny pan Piotr Sawicz {A\VAK, t. XXXVII, s. 309). W 1816 roku heroldia \vilehska odnoUroata, že we ws> Szukniszki w powiecie upickim, naležącej do księcia Ksavverego Puzyny, zamieszkuje szlachcic Justyn Sawicz, syn Jana, razem z zoną Barbarą z Pietraszevvskich oraz synatni Janern i Antonim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4098, s. 335). 5 lipca 1819 roku heroldia wilehska potvvierdzila rodavvitošč Karola Franciszka Sawicza, szlachcica z povviatu trockiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 25). 8 listopada tego roku potvvierdzenie takie uzyskali Antoni, Jakub, Onufry i J6zef Sawiczo- wie herbu Sulima, užywający przydomku Zablocki (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 69). W 1829 roku heroldia w Wilnie potwierdzila rodowitošč Jana Sawicza i jego syna Karola z powiatu zavvilejskiego, ktorzy nie posiadaii majątkovv ziem- skich. Wowczas tež sporządzono drzewo genealogiczne tego rodu obejmujące dziesięc pokoleh (70 osob plci męskiej). Jedna z linii Sawiczow (herbu Sulima) zatnieszkiv/ala w powiecie dzisnenskim w wojewodztwie polockim. W roku 1795 $zlachectwo tej rodziny pOtwierdzone zostalo przez Deputację Wywodową w Polocku, w 1800 roku - w Miftsku.
W 1829 roku wšrod student6w wydzialu fizyczno-matematycznego Univ/er- sytetu Wilenskiego znajdovval się Adolf Sawicz (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 836, s. 44). Minską Deputacja Szlachecka stwierdzila w 1832 roku, po sprawdzeniu zapisow metrykalnych, že ,Alexy jest synem Jana Stefanowicza Savvicza, a brat
36

jego stryjeczny Jan jest synem Grzegorza�. W tymže dokumencte czytamy, že �Alexy, poswięciwszy swe lata shižbie monarszey, za akuratne oney spelnienie dosfužyt šią rangi tytularnego sowietnika�. Jak wynika z ówczesnych przekazów archiwalnych, Sawiczowìe byli wyznania katolickiego, prawoslawnego i prote- stanckiego (CPAHL, f. 391, z. 1, tir 610). Wielu reprezentantów tego rodu zna- lazlo wieczny spoczynek na prastarym cmentarzu Rossa, gdzie znajdują šią ich liczne pomniki i grobowce,
23 grudnia 1838 roku szlachecka rodowitosc domu Sawiczów potwierdzona zostala przez Senat Rządzący w Petersburgu. Postatiowienie dotyczylo galązi tego rodu z powiatów dzisnenskiego i wilenskiego. Osobno wymieniono pana Alcksego Iwanowicza Sawicza, który w 1844 roku zgromadzit paptery dotyczą- ce swego pochodzenia, uznane za prawnie obowiązujące; powotywano šią na nie jeszcze w roku 1894 (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 935). Tablica genealogiczna rodu Sawiczów, zatwierdzona w heroldii wilenskiej w pierwszej polowie XIX wieku, przedstawia dziewięč pokolen (43 osoby) jednej galązi tego domu, poczynając od Zmitra Sawicza, pisanego �od Blisca pochodzący� (CPAHL, f, 393, z. 7, nr 1806).
Zachowata šią notatka, z której wnioskowac možna � kondycji finansowej nìektórych przedstawicieli tego rodu oraz � stosunkach w obrębte lokaltiych spolecznosci w litewskich miastaeh i miasteezkach w pierwszych dztesiąciole- ctach XIX wieku. Otóz w czerwcu 1840 roku mieszkancy Wilna Jakub i Kata- rzyna Sawiczowie wystąpiEi ze skargą na Žydą Jankiela Natansona do urządu general-gubematora o to, iž nieprawnie oddal w arendą dom przy ulìcy Tatar- skiej i biorąc od nich zbyt wysoki procent za dtugi, doprowadzit ich do rainy i z pomocą przekupionej zapewne policji wyrzucil ich na ulicą (CPAHL, f. 378, z. 1840, nr 299).
Obfite materialy, dotyczące dziejów zacnego rodu Sawiczów herbu Sulima, w tym dawne rąkopisy, genealogie, herby znajdują šią w zbiorach CPAHL (f. 391, z. 4, nr 2621, s. 1-87), Oto znajdujące šią w tym zbiorze Opisanie gene- alogii szlackeckiej rodowitoèci Domu Urodzonych Wìncentego z synem Igna- cym, sędzią grodzkim kowìenskim, oraz Jozefą, synów Tadeusza Stefanowicza Ryczgorskich Sawiczów (herbu Sulima) zpowiatu wilenskiego wywodzqcych się: �Familia urodzonych Sawiczów od dawnych czasów w Xięstwie Litewskim osiedlona, prerogatywami szlacheckiemi � possydowaniem dóbr ziemskich za- szczycona, a mianowicie pierwszy przodek dopiero wywodzących się Kazimierz Ryczgorski Sawicz, hędąc dziedzicem dóbr Krasny, Pìedzìszek, Abramowszczy- zny i dalszych, w województwie trockìm, spiodzonym dwóm synom do ròwnego podzialu zostawil. Jak � tem przekonywa 1703 roku Septembra 7 czyrsiony te- stament Jana Kazimierzowicza Sawicza, którym polową dóbr Krasny i Abra- mowszczyzny do podzialu z bratem Stefanem na jego dosztą - dwóm synom, Felicyanowi i Józefowi, do dziedziczenia zostawil.
Stefan zaš Kazimierzowicz Sawicz, podobniez dziedzic polowy Krasny i Abramowszczyzny, pojąwszy w zamąšcie szlachetnie urodzoną Kandybiankę, z nią. spiodzil synów trzech Mateusza, Symona i Jakuba i onym folwark Àbramo wszczyznę zostawil (...). Pojąl w powtórne malzenstwo Teodorą Cydzików- ną, z ktorą splodziwszy syna Tadeusza, oyca dopiero czyniącego wywód, sarti
37

¿yc zaprzestal. Tadeusz przeto Stefanowicz Sawicz, będąc dziedzicem wszelkiey pozostalošci, jak po oycu, tako i po matce, zawarl šlubne związki z Anną z domu Leonowiczowną i splodzil synöw czterech: Wincentego i Jozefą, teraz wywo- dzącyeh šią, oraz Tomasza i Kazimierza Jut niežyjących�.
Kolejny dokument, Wywöd urodzonych Sawiczöw herbu Sulima, sporządzo- ny w Wilnie przez tamtejszą heroldię 26 maja 1800 roku, stwierdzat, ¿e: �Jan Sawicz, przodek teraz wywodzących šią, w dowodzie rodowitosci szlachetnej dziedziczyt majętnošė Ukolniki zowiącą šią, w powiecie lidzkim položoną, za prawem wieczysto-przedaznyrn od Hilarego y (...) Krzywkowskich, strazniköw smolenskich, malzonköw, w roku 1707 Apryla 27 dnia wydanym Tente, jako bezpotoinnie schodząc, bratu swemu rodzonemu Adamowi Sawiczowi ma- jątnošc ku dziedziczeniu przeznaczyl, ktory to Adam Sawicz, dziedzic majątno- šci Ukolnik, wedle ¿wiadectwa testamentu przez niegož w roku 1750 (...) uczy- nionego, zostawil po sobie syna Bartlomieja Adamowicza Sawicza, a ten byl oycem dzis wywodzących šią Ignacego y Joachimą Bartlomiejewiczöw Sawiczöw, przekonafy o tym metryki chrzestne z košciola zatdockiego dzis wywo- dzących šią wyjęte y ciągla possesya przez tychže w majętnošci Ukolnik�. Ma- jąc takie dane, heroldia wiäenska stwierdzila: �Familią urodzonych Sawiczöw, jako to: Ignacego y Joachimą Bartiomiejowiczöw Sawiczöw za rodowitą y sta- rožytną szlachtę polską oglaszatny y onych do xiągi szlachty gubemi litewskiey pierwszey klassy zapisujemy" (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948, s. 858-859).
Wywöd familii urodzonych Sawiczöw herbu Sulbna z 23 grudnia 1819 roku podawal, iž: �ta familia dawna i starožytna w Xięstwie Litewskim oraz preroga- tywami szlacheckiemi zaszczycona i ziemskie majątki początkowo w powiecie braslawskim dziedzicząca, mianowicie Arcimowicze i Stawrowe, na ktörych Ucznie rozkrzewione potomstwa po rožnych rozsiedliU šią Krölestwa Polskiego prowincyach; a z ktörych idący dzis wywodzących šią pradziad Theodor Iwa- nowicz Sawicz (,..), dziedzic mąjątku Stawrowa w powiecie braslawskim, dla potrzeb znaglających wyprzedat cząšc onego Michatowi Marcinkiewiczowi [przed 1668 rokiem]�. Oieniony z Maryanną Jawmontowną, pozostawil dwöch synöw: Symona i Michala, urodzonych w 1688 i 1691 roku, a chrzczonych w Dryswiatach.
�Z tych Symon Teodorowicz Sawicz, wyzuwając šią z ojczystego z przod- köw w Stawrowie mąjątku, wyniöst šią z powiatu braslawskiego, a przechodząc koleje to služb dworskich, to dzieržawiąc majątki ziemne, mianowicie począt- kowie w Xiąstwie Kurlandzkim, z Franciszki Lubockiej splodzil synöw dwöch, Andrzeja i Jözefa, a et podobniež przechodząc koleje žycia, powröcili do Litwy w powiat wilkomierski, gdzie poženieni, Andrzej z Katarzyną Žemoycianką, a Jözef z Anną Koiiczyną, oba possydowali prawem arendownym majątki�. Ich potomkowie brali natomiast žony z Butamowiczow i Czepianskich. W roku 1819 heroldia wilenska uznak za �aktualną i rodowitą� szlachtę polską Andrzeja, Aleksandra, Jözefa, Onufrego, Jana i Konstantego Sawiczöw (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s. 134-137).
Jeszcze innej gatązi rodu jest pošwiącony Wywöd familü urodzonych Sawi- czöw herbu Sulima z 19 sierpnia 1820 roku, ktöry stwierdzal, že �familia ta zna- komita ze swej starožytnošci, zaszczycona dostojenstwy stanu szlacheckiego, po-
38

siadąjąc čiobrą ziemskie w W.X. Litewskira, piastowala wysokie cywilne i woj- skowe urzęda, ųjęta troskliwošcią o dobro ogölne narodu, niosla w ofierze dla ojczyzny z wlasnych fiinduszow wszelką pomoc, przez co zastužyta na względy u tronu krölow polskich, a zaš szacunek i wdzięcznošč u wspölziomköw. Przod- kowie tej familii przy užyciu nadanego sobie herbu Sulima zaszczytnie postąpųjąc, wzorowe przyklady ctiot i dziel do našladovvania potomköw podali�.
Juž XVI wieku przedstawiciele tej gaięzi rodu pisaJi šią Sawicz Zabtoccy lub Sawicz Ryczgorscy, zamieszkiwali w powiatach trockini, oszmianskim, wi- lehskicn, tninskim. Za ich protoplastę brany byl Siemion Sawicz, ktöry zostawit syna Iwatta. Byla to ta sama rodzina, ktöra osiedtila šią w powiecie braslawskim, bowiem Iwan Sawicz, procz wymtenionego wyzej syna Teodora (Fiodorą zo- stawi} tež Wawrzynca i Krzysztofa. Sawiczowie ci spokrewnili šią przez branie žon z t-obackimi, Gabrewiczmi, Stankiewiczarai, Sielickimi, Kozuchowskimi, Mickiewiczami. W 1820 roku heroldia wüeiiska uznala Antoniego, Jakuba, Jö- zefa, Jana, Ignacego Jozefą, Stanisiawa, Franciszka, Michala, Wincentego, Dominika, Jerzego, Adama, Nikodemą i innych Sawiczow za �rodowitą i starožyt- ną szlachtą polską� oraz wpisata ich do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi titewsko-wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2597, s, 138-141).
Osobną, röwniez wielce zasiužoną i stynną gatąž tego rodu stanowili osie- dleni na ziemiach ukrainnych Sawiczowie-Ciechanowiczowie vel Sawiczowie- Tichonowiczowte herbu Sulima, ktörzy w XVII wieku znani byli wsröd szlachty czemihowskiej (por. W. Lukomskij, W. Modzalewskij, Malorossijskij gierbow- nik, s. 158-159). Sawiczowie ci brali ¿ony m.in. z Prokopowiczöw, Stefanow- skich, Postalowskich (G. Mtforadowicz, Rodosiownaja kniga czernihowskogo dworianstwa, 1.1, s. 78-79).
SAWINICZ (Saviničius) herbu Nowina. O nich Herbarz orszanski z konca XVIII wieku m.in. itlformowah �Familia podtug opisania rožnych kronik wXiąstwie Litewskim kwitnąca, w rožnych funkcyach, jako to 1648 Tomasz Sawinicz deputat pactöw conwentöw między Rzpltą a krölem Janem Kazimie- rzem; Jan Sawinicz, wojennik za oyczyzną, ktorego syn Wawrzyniec, sędzia trocki, y inni w rožnych wojewödztwach zaszczycali šią funkcyami, Z ktorey familii, jako šwiadczą Kroniki Okolskiego y Bielskiego, Bartfomieja Sawinicza w powiecie slonimskim possesją. mającego, jeden z synow Andrzey przy szczu- plošci substancji tentując krescytywy, przyjąl siužbę u WP Franciszka Bulhaka, podstolegö y pisarza grodzkiego witebskiego, starosty sawinskiego, z ktorym przybywszy w tuteysze wojewodztwo witebskie y lat niemato na namiestniko- stwie w Sawinie y Uswiatach przetrwawszy, mial prawem zastawnym attinencyą Zieleniewo od majętnošci Hrybunow, ktorego synowie w trzecim pokoleniu pošwiadczają šią prawem wieczystym nabycia majętnošci Podsadzia y Char- kowszczyzny 1752, oraz proceder o granice takowey majętnošci, idgue dekret inquizycyjny 1757 y list zaręczny 1760 IMPP Mackiewtczami y Osipowskiemi, pr2ywilejem krola jmšci Augusta III 1762 na funkcyą woznego, w ktörym wy- mienia obywateistwo wojewödztwa witebskiego�.
SAWNOR (Savnoras) herbu Lubicz. Od wiekow dziedziczyli Tyrkszlewi- cze i Miloszajcie na Žmudzi. 19 grudnia 1819 roku uznani zostali przez heroldię
39

vviletiską za starožytną i rodowitą szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 137-138).
SAWRYMOW1CZ (Savrimovičius) herbu Biala Roža. Znani byli na Žmudzi i Wilenszczyznie.
SAWRYNOWICZ (Savrinovičius) herbu Poraj. Zamieszkiwali na Žmudzi. Stanowili najpewniej jeden rod z Sawrymowiczami.
SCHELING (Šelingas) herbu Trąby. Informowai o nich Bolesiaw Starzyn- ski w swym rękopiimiennym herbarzu, przechowywanym w Bibliotece Jagiel- lonskiej w Krakowie.
SCHLENING (Šleningas) herbu Dziki Czlowiek w Czamym Polu, Miej- scem ich osiedlenia byl powiat rzeczycki (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 264),
SCHILLING vel SZYLING (Šilingas) herbu Szyling i Trzy Hehny. Dzie- dziczyli majątki na Wilehszczyinie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1029, 1047).
SCHLAGER vel SZLAGIER (Šliogeris) herbu Wieniawa. Zamieszkiwali na Žmudzi i Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047),
SCHMIDT (Šmitas) herbu Szeliga. Ich rodowe siedziby znajdowaly się w powiatach wiikomierskim i szawelskitn (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2, 347, 649, 726, 2157).
SCHRÖDERS vel SZRODERS (Šrederis) herbu Salima i Szroders. Znani byli w czasach nowozytnyeb na Liiwie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047).
SCHULTEN vel SZULTEN (Šultenas) herbu Szulten. Miejscem ich osiedlenia byi powiat wiikoinierski (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2,404,649, 726).
SCHULZ vel SZULC (Šukas) herbu Szulc, Waga, Pikolar. Posiadali majęt- nošci w powiatach wiikotnierskim, poniewieskim, szawelskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 2, 26, 404, 649, 726, 846, 963, 1192, 1752, 2881, 2722). Szulcowie, ktöizy osiedlili się na ziemt czemihowskiej i kijowskiej, uchodzili tam za starožytną szlachtę polską (G. Miloradowicz, Rodoslownaja kniga.,., t. J, s, 107-108).
SCHWARZ vel SZWARC (Švarcas) herbu Nowina. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055,1690).
SCIPION DEL CAMPO (Sdpionas del Kampas) herbu wlasnego. Polska encyklopedia sdachecka (t. XI, s, 24) podaje o tiich: �Scipio del Campo vel Scypio vel Scypion herbu wtasnego, 1518; powiat grodziehski, wtodawski (...). Rodzina wloska Scipto del Campo w XVI wieku na Litwie osiadla. Wylegity- mowana w KroJesiwie Polskim i w Galicji�.
40

Jan Bohdanowi cz-D worzecki w nieopubiikowanym Herbarzu szlachty ii- tewskiej pisai: �Scypion herbu wlasnego. 1595 Scypion Scypionowicz Kampo z dokumentow plebanii dąbrowskiej; 1615 Jan Campo, poborca z powiatu gro- dzienskiego; 1623 Krzysztof Scypionowicz; Jerzy, podkomotzy grodzienski�.
Jak wynika z przekazöw archiwalnych, Scypionowie spokrewnieni byli man. z Firlejami, Dogielami, Podchocimskimi, Lubeckimi, Syruciami, Karpami. Posiadlosci ziemskie mieli w powiatach: lidzkim, wilkomierskim, wilenskim, kowienskim, nowogrodzkim, wolkowyskim, tukowskim, stonimskim, smoleti- skim, oszmianskim (��. CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 261).
Tomasz Šwięcki (Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob dawnej Polski, t. II, s. 74-75) obszemie informowat � tej rodzinie: �Scipion, tegož herbu. Piotr Scipion del Campo, marszalek dworu krolowej Bony j gubemator Ksiqstwa Barskiego, przybyl z tąz do Polski 1518 roku. Jego syn, dziedzic na Kudrawce, mial za sobą Dusiacką Rudominownę. Stanislaw za krwawe zashrgi pod Wielkimi Lukami wziąl dobra Harasimowicze, Steckie Siolo, Horodyszcze, Bieniewce i Stoczne w Księstwie Žmudzkiem, jako dowodzi przywilej krola Stefana 1589 roku w ruskim języku. Aleksander, osobą swą i licznemi pocztami na wojnie infianckiej popisywal się. Krol Zygmunt III nadal rau dobra lenne Uszt Pappen, Naden i Muyten.
Krzysztof, z zakonu sw. Franciszka, 1612 roku jezdzil do Rzymu, byl komi- sarzem papieskim na Jasną G6rę Częstochowską. Jerzy, podkomorzy grodzien- ski, dziedzic na Repli, posef na sejm 1623 roku. Mial za sobą Zofię z Lewiczyna Lewicką, chorąžanką podlaską; fundowal i nadal košciol w Repli w dobrach swoich w powiecie wolkowyskim. Jan, wojski grodzieiiski, dziedzic na Kudrawce, deputat na Trybunal Litewski 1603 roku, fundator z bratem swoim ojcöw Bemardynow i pp. Bemardynek w Grodriie, gdzie grob swöj familijny mają, zmarl 1620 roku; uczcil zwloki jego mową Piotr Wiesioiowski, podskarbi nadwomy litewski.
Mikolaj Eustachy, starosta merecki, z Wladyslawem IV Ddbyl padrožė wcudzych krajach; mianowany podkomorzym krolewskim 1637 roku, smierč go zaskoczyla w Mereczu. Krzysztof, dworzanin i sekretarz krolewski, dziedzic na Szczuczynie Matym, czyli Szczuczynku w powiecie lidzkim. Jan, kasztelan smolenski, starosta lidzki, w roku 1702 rotmistrz chorągwi powiatu lidzkiego, prowadzil sziachtę tegoz powiatu przeciw Szwedom; 1703 roku byl marszalkiem w Trybunale Litewskim i poslem do Karola XII; fimdowat kollegium księžy pijarow w dobrach swoich Werenowie w powiecie lidzkim. Jozef, lidzki i muka- rowski starosta, posel po kilkakroč na sejmy pojąl w malzenstwie Weronik? z Dąbmwicy Firlej6wnę, kasztelankę kamienską�.
Jan Kampo Scypion, grodzki pisarz sądowy Lidy, Figuruje w zapisach sądu tego miasta z roku 1554 (AWAX', t. ��, s. 53). W jednym z przywilejow kröla Jana III Sobieskiego wspomniany zostal �urodzony Andrzej de Campo Scypion, chorąžy wendenski�*. Pod innym edyktem tego monarchy z 1669 roku widnieje podpis: �Andrzey Scypion del Campo, chevalier Jego Krolewskiey Mošci, dworzanin pokojowy � komissarz� (AWAK, t. I, s. 117, 228). Andrzej Scypion de Campo, chorąžy wendenski, w 1674 roku podpisal w Warszawie sufragię krola Jana �� Sobieskiego. Jan de Campo Scypion, lidzki pisarz grodz-
41

ki, w 1697 roku zložyi podpis w imieniu szlachty wojewodztwa wilenskiego pod sufragią krola Polski Augusta II {VL, t. V, s. 151, 424). Ignacy Scypio w 1753 roku byl starostą lidzkim. J6zef de Campo Scypion, stamsta sądowy powiatu lidzkiego, odnotowany zostal w księgach magistratu Lidy w 1787 roku (AWAK, t. XXXV, s. 505). Z tej rodziny pochodzil rdwniez slynny na początku XX wie- ku lotnik wojskowy.
SEHEN (Segenys) herbu Syrokomla. Znani byli na ziemiach bialoruskich j litewskich.
SEJBLT-ROMANOWICZ (Seibutas-RomanoviČius) herbu Lubicz. Za- mieszktwali w powiecie wilenskim (CPAHL, f, 391, z. 10, nr 342),
SELENIEW1CZ (Selenevičius) herbu Ko re žak- Dziedziczne posiadlošci mieli w wojewddztwie witebskim. Ich szlachecką rodo whose potwierdzila he- roldia witebska w 1835 roku,
ŠĖLIMOWICZ (Selimovičius) herbu Aksak. Miejsccm ich osiedlenia byl powiat trocki (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2645).
SEMKO-WITKIEWICZ (Semkas-VitkeviČius) herbu Nieczuja. Dziedzi- czyli majątki w powiecie szawelskim.
SEMKOWICZ (Semkovičius) herbu Sas i Przestrzal. Siedziby rodowe mieli w powiecie dobromilskim, w Matopolsce Wschodniej.
SEMPOLINSKI (Sempolinskas) herbu Szeptycki. Wywod familii urodzo- nych Sempolihskich herbu Szeptycki z 22 XII1819 roku informowal: �Ta familia dawna i starožytna w Kr61estwie Polskim oraz W.Ks.L., zawsze prerogatywami szlacheckimi zaszczycona i stopnie tak rang wojskowych, jako i urzędowan cywilnych posiadająca, nie mniej z wielu znakomitych domow familiami polą- ezona i ziemskie majątki to dziedzictwem, to dzieriawieniem posiadąjąca (...).
Stefan Kazimiere Szeptycki Sempolihski, dworzanin krolewski, za najja- sniejszego Jana Kazimierza, krola polskiego, i towarzysz pancemy pod chorą- gwią hetmana litewskiego xiąžęcia Jana Radziwilly, z jakowymi tytulatni possy- dując dobra Sutte i Zdzieltow w wojewodztwie witebskim, na nichže žonie swej Mariannie z domu Nosadowskiej prawem reformacyjnym wniosek posagowy odpisat roku 1658 maja 7. Zostawil trzech po sobie synow; Stanislawa, Jakuba i Zygmunta�.
Šredni syn Jakub zrzekl się majątku dziedzieznego, wziąl dobrą wyprawę i ūdai siį z Janetn III Sobieskim pod Wiedeh. Stamtąd szczęšliwie powrocil i ože- niwszy się z paruią Elžbietą Drozdowską, dziereawh w wojewodztwie polockim rozmaite dobra od Tyszkiewiczow. Zostawil po sobie synow Baltazara i Antonie- go. Baltazar przesiedlh się do powiatu oszmiahskiego, oženil się z Zofią Snarską i tež mial dwoch synow; Kazimierza i Michala. Pierwszy z nicb, oženiony z Ariną Kazimierską, dzierzawil Hanuszyszki w powiecie wilkomierskim od panow Cho-
42

miriskich. Byt jednak bezpotomny i caty swoj dobytek zapisal na brata Michata. Ten, oženiony z Anną z Heyking6w, doczekal šią dw6ch synow: Aleksandra i Jozefą. Dragą jego zoną byia Katarzytia Kęsowskat z ktorą šią dlugo procesowai o mąjątek, ale tež miai z nią syna Benedykta. W 1819 roku heroldia wilenska uznala Aleksandra, Jozefą, Jakuba, Kazimierza, Konstantego, Benedykta, Ernesta, Jana, Justyna Sempolinskich za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 167-170).
SENDROWICZ vėl SĘDROWlCZ (Sendrovičius) herbu Szeniawa. Ich rodo- we posiadto&ci znajdowaly stę w powiecie szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
SENKIEWICZ (Senkevičius) herbu Poikozic. Miejscem ich osiedlenia byi powiat rosiehski.
SERAFINOWICZ (Serapinavičius) herbu Pomįan. Užywali niekiedy przydomku Sakowicz. Jeszcze w XVI wieku dziedziczyli majętnoič Gląbi- nowszczyznę vėl Sakowszczyzną �przy rucząju Wiczupis težącą� w woje- wodztwie wileriskiiii. Spokrewnieni byli m.in. ze Snarskimi, Wojnowskimi, Samowiczami. 31 sierpnia 1820 roku uznani zostali przez heroldią wilenską za rodovvitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 329-330).
Herbarz orszanski z kohca XVIII wieku podawal o nich: �Roku 1773, msca Oktobra 12 dnia. JPP Mikolay z synetn Jakubem; Michal z synem Franciszkiem; tudziež Jozef, Tomasz, Jerzy y Bazyli - synowie Jana Serafinowiczowie, herbem ponižey odrysowanym pieczętujący się, wywod swoy w zietnstv/ie prowincyi orszanskiey uczynili. Herb Pomian: žubrza glowa czarna w polu žoltym bez kolka, miecz przez nią z g6ry na doi, od prawego ragu niby w niey zatopiony, tak jednak, že koniec jego na dole dobrze widač, w hetmie rąka zbroyna z gotym mieczem.
Dowodzili szlachectvva swego: 1671, msca Juni 20 dnia czynioną, w tymže roku msca Oktobra 15 dnia w ziemstwte polockim zeznaną intromissyą na kilka wlok gruntu wsi Hor, będących od imienia Žales i a Pyszny w wojewodztwie polockim odlączonych, JP Janowi Serafinowiczowi služącą. 1713, msca Sep- tembra 10 dnia, inetryką na Mikolaja Serafinotvicza. 1773, Apryla 23 dnia. Pra- wem zastavmym na \vtok dwie gruntu w Sidryniczach, JP Janowi Serafmowi- czowi stužącym�,
SEREJKO (Sereikis) herbu Junosza. Byli sztachtą zamieszkalą w powiecie rosiehskim.
SERNY (Šernas) herbu Jelita. Przybierali niekiedy przydomek Solowje- wicz i inne. Stefan Batoiy w lutym 1581 roku nada) herb Jelita Bartiomiejowi Sememu, prokonsulowi sandomierskiemu i jego synowi Lukaszowi za wyrož- nienie się w walkach pod Wielkimi Lukami. Hipolit Stupnicki w Herbamt pol- skim i imionospisie w Polsce zasluzonych ludzi (t. III, s. 49) zanotowal: �Semy, herbu Jelita z tą odmianą, že na hetmie nad koroną ma byč chorągiew koicielna o trzech polach z krzyžem na wierzchu między dwiema proporcami po obu bo-
43

kach. Lukasz, zahartowany w bojach z hugenotam) we Francji, wrociwszy do Polski, w wyprawie Stefana Batorego wslawil się z odwagi, gdzie pod Wielkimi tukami, Zawotociem, Ostrowem i Pskowern pierwszy szedf do szturmu, wy- trzymując nieuJękniono grady gęstych postoalöw, za co monarchą polski do prerogatyw dawnego szlachectwa go przywrocil, Zamoyski zas, hetman, do herbu swego przypuscil, tak jednak, že dawny z przodkow swych herb Radwan na hehnie pozostal. Stanislaw, brat poprzedzającego i chwaly jego wojennej nasladowca�,
SETNICKI (Setnickas) herbu Nalęcz. Znani byli jeszcze przez 1600 na ziemi pinskiej. Mieszkali tez w Malopolsce, w dobrach Setnica niedaleko Sanoka.
SĘDZJMIR (Sendimiras) herbu Ostoja. Pochodzili z ziemi krakowskiej, Na Kresach Wschodnich mieli posiadlošci w powiecie lidzkim. Marcin Sędzimir 28 kwietnia 1633 roku podpjsal uchwalę zjazdu szlachty powiatu czchowskiego (Akta sejmikpwe wojewödztwa krakowskiego, t, II, s. 171). Z tej rodziny pocho- dzit Tadeusz Sędzimir (Sendzimir), wybitny metalurg, konstruktor slynnych w calym ¿wiecie �walcöw Sendzimira", jego imię nosi obecnie kombittat w No- wej Hude. Jego syn TadeuSZa S. Michael prowadzi obecnie w USA w šiame Connecticut firmę produkującą stale szlachetne i maszyny hutnicze.
SĘK (Šakas) herbu Jastrzębiec, Znani byli w minionych wiekach na ziemi lwowskiej.
SĘKOVVSKI (Senkauskas) herbu Prawdzic. Wywodzili się z wojewödztwa plockiego i pisali się kiedyš �z Sękowa Wielkiego�. O go die rodowym Sękow- skich heraldyk polski podawai: �Prawdzic herb. Lew žolty, z muru czerwonego niby wychodzi, polowe go widac, a ogona do gory zadartego częšč, w fewą ob- röcony, w przednich lapach trzyma kolo želazne. W heimie takže lew, tylko więcej trochę widad go i takže prawdę, czyli kolo, w lapach trzyma. Z Dacyi do Polski przeniesiony� (E. A. Kuropatnicki, Wiadomosci o kleynocie szlacheckim, Warszawa 1789, t. Ill, s. 41).
Jakub Sękowski w roku 1467 przeniösl się na ziemię chetmihską i osiadl w Konojadach, skąd jego potomkowie zwac się zaczęii Konojaccy. Inny Sękow- ski nabyl wies o pięknej nazwie Dębowa Ląka i jego potomkowie zwali się Dę- bolęccy. W polowie XVII wieku czymš naraziJi się amorowi jednego z najwięk- szych �dziei� plotkarskich w naszych dziejach, ktory ich oczemil. �Sękowski zwal się chlopski syn - donosil Walerian Nekanda Trepka w Liber generationis plebeanorum (s. 360). Služyl u szlachty, pojąl byl murwę w Krakowie, z ktorą chowal murwy takže na Podzamczu w pana Kozuchowskiego domu circa 1627. Wyrzucono go stamtąd dia nierządu tego. On kūpi! sobie domėk za bemardyn- skim ogrodem ku Wišle, takže malpy chowal i anno 1634; szlachcicem zwal się. Brodaty, niski, mial lat 40 kilka. Umaria mu byla ta žona, nie bylo dzieci z nią. Familijej skurwysynöw nie będzie�,
Fakty historyczne švviadczą o czymš zupetaie imym niž powyzszy passus; o tym mianowicie, že w wielu przypadkach przejawiali Sękowscy taJenty na-
44

ukowe i literackie, jak i cnoty rycerskie. Zajmowali nieraz eksponowane stano- wi&ka przy dworze krolöw polskich (Zygmunta I, Sony), Spokrewnieni byli m.in. z Sarbiewskimi. Odgalqzili się przed wiekami rowniez na Podole, Žmudž, Bialą Rus, Wilenszczyznq.
O reprezentantach tego rodu często wspominają žrodla archiwalnc we wszystkich dzjelmcach dawnej Rzeczypospolitej, W dokumencie l/mentarz yliczba skarbowa starostw bramkiego y saraskiego z 1558 roku figuruje ,,na- miestnik branski pan Mikolay Sqkowski� (AWAK, t. XIV, s. 23, 30). Požniej jest on okrešlany jako �dworzanin Jego Krölewskiej Mošci i arendarz myncy wileii- skiej� (AWAK, t. VIII, s. 504-505). Wojciech Senkowski, stolnik ciechanowski, w roku 1671 wymiemany jest w księgach grodzkich wojewodztwa nowogrodz- kiego (AWAK, t. XX, s. 428).
Hipolit Stupnicki (Herbarz Polski i imionospis zasluzonych � Polsce ludzi, t. III, s. 49) zanotowal: �Sqkowski herbu Prawdzic. Mikolą, starosta nowomiej- ski, jezdzil z ramienia Zygmunta I do Niemiec i do Hiszpanii, Wojciech, domi- nikaniß, celujący piękną wymową i nąjzastuženszy wieku swego o rozkrzewie- nie nauk po konwentach zakonu swego, ktorych z woli papieža Klemensą VIII byt rządcą przez dziesięc lat. Z jatmužny wymurowal tež konwent warszawski i wskrzesil z perzyny krakowski; zm. 1609� (por. M. Paszkiewicz, J. Kulczycki, Herby rodöw polskich, s. 458).
Jan Karo! Dachnowski w rękopišmiennym herbarzu, przechowywanym w dziale rqkopisöw Biblioteki Kömickiej (474, k. 62-63), zapisal: �Sqkow- scy. Z dawna w powiecie plockim dom Sękowskich stynie, ktorzy uiywajq herbu Prawdzic. A pisali się z Wielkiego Sqkowa. Najpierw Jakub Sqkowski po zniesieniu Krzyzaköw przeprowadzil się do Prus, do wojewodztwa chelm- skiego roku 1467 i opadi w Konojadach Malych. Stąd potem Konojackimi się zwali i dotąd zowią. Kupit jeden z Konojackich Dębową bąkę , takže na zie- mi chetminskiej, stąd potem Dębotęckimi się nazwali�. W. Wittyg (Nieznana szlachta polska i jej herby, s. 286) wspominal rowniez o Sękowskich z žiemį bielskiej w wojewödztwie podlaskim, užywających herbu Jasienczyk od- mienny.
Od bardzo dawna rod ten odgaięzil się na Wielkie Ksiqstwo Litewskie. Juž w 1528 roku Mikotaj Sqkowski z Kiemowa tnial w razie potrzeby wojennej wystawic trzech konnych zotnierzy (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1466), Wojciech Sqkowski, stolnik ciechanowski, oraz Jan Krajewski w sierp- niu 1609 roku na zlecenie kr61a rozsądzali konilikt między metropolitą Pociejcm a kilkoma kaplanami prawostawnymi z Wilna (Archeograficzeskij sbornik do- kumentow, t. VII, s. 153-154), Tenze Wojciech Sqkowski, juž w randze sekreta- rza krölewskiego, zostal w 1616 r. lustratorem dobr krölewskich w Malopolsce (VL, t. III, s, 148).
Jeden z Sqkowskich byl w oddziale lisowczykow, ktorzy w 1615 roku plą- drowali ziemie moskiewskie w okolicy Rzewa, Toržka, Jaroslawla i Kostromy. Karol Sqkowski w 1697 raku w imieniu szlachty wojewodztwa sandomierskiego podpisal sufragacjq kröla Augusta II (VL, t. V, s. 425). Aleksander Sqkowski podpisal w marcu 1733 roku akt konfederacji szlachty wojewodztwa ruskiego. Karol Sqkowski, sqdzja kapturowy wojewodztwa plockiego, zlozyl podpis
45

w 1764 roku na akcie elekcyjnym ostatniego krola polskiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (PL, t. VII, s. 124).
W zbiorach Archiwura Narodowego Biatarusi w Minsku zgromadzono licz- ne materiaty do dziejöw rodu Sękowkich (f. 319, z. 2, nr 2948). Znajduje się w nich m.in. list Stanislawa Augusta Poniatowskiego, kröla polskiego, w ktdrym czytamy: �Stanislaw August z Božey laski krol polski, wielki xiąžę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, žmudzki, kijowski, wolynski etc. Oznajmujemy tym listem naszytn, komu o tem wiedziec naležy, iž na instancyą Panöw Rad y urzędnikow przy boku naszym rezydujących, a umiejętnožč y biegtašč w pra- wie pospolitym statutowym W. X. Litewskiego Adama Sękowskiego, ziemiani- na y obywatela powiatu oszmianskiego, zalecających, umyslilišmy onemu urząd generala alias woznego w tym powiecie oszmianskim dač y konferowac. Jakož niniejszym listem naszym dajemy y konferujemy. Woien tedy y mocen bądzie pomieniony urodzony Adam Sękowski, ziemianin y obywatel powiatu oszmianskiego, hoc officio generalstwa do zgonu žycia swego fungi, pozwy, areszta, zakazy, obdukcye prawnie sporządzone partibus litigantibus podawac, w kaž- dym sądzie one przyznawaö, relacye stronom potrzebującym wydawaö y inne wszelkie z prawa i dawnych zwyczajöw urz^dowi swemu naležąee munia spra- wowac Dan dnia 4 stycznia roku Panskiego 1773".
Znajdujący się w tymže zbiorze Wywodfamilii urodzonych Sękowskich herbu Prawdzic, sporządzony w Minsku 2 maja 1827 roku, informowal, že �ta fa- milia od niepamiętnych czasöw uzywala prerogatyw szlacheckich Anteces- sor dzisiejszych urodzonych Stanislaw Senkowski posiadai w minskim woje- wödztwie majętnošč Abrabimowszczyzna ležącą, a tem samym bezsprzecznie zaszczycal się dostojenstwem i uzyciem praw szlacheckich. W dowodzie tego zložyl prawo wieczysto-spizedazne roku 1703 (...). Wyrazona majętnošč Abra- himowszczyzna dostala się prawem naturalnego spadku Marcinowi Seokow- skiemu, synowi Stanislawa Urodzony Marcin Senkowski mial synöw dwdch Adama i Mateusza".
Adam natomiast mial synöw Stanislawa i Marcina, a Mateusz - Michala, Antoniego i Ignacego. W 1827 roku heroldia mihska uznala Marcina (z synami: Jakubem, Nikodemem i Adamem), Stanislawa (z synami: Michalem, Kazimie- rzem, Jözefem i Jakubem), Michala (z synami: Wincentym i Janem), Antoniego i Ignacego Mateuszewiczöw Sękawskich za �rodowitą szlachtę polską�, wpisu- jąc ich do częšci pierwszej ksiąg szlacheckich guberni mihskiej. W 1811 roku heroldia wilenska badala tei rodowitosc szlachecką Andrzeja Sękowskiego z powiatu rosienskiego (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2545, s. 63-65), 28 lutego i 30 czerwca 1838 roku do szostej częšci ksiąg szlacheckich guberni podolskiej wpi- sano Wenancjusza i Anastazego Franciszka Sękowskich, synöw Jana i wnuköw Franciszka {Spisok dworicm, wniesionnych w dworianskuju rodoslownuju knigu podolskoj gubemii, s. 315).
Sękowscy spokrewnieni byli z Sowinskimi, Gozdzielskimi, Turskimi, Lau- rowskimi, Chwedorowiczami, Glembockimi, Saprykami, Rusieckimi, Tolkaczami, Downarami. Opröcz wymienionych wyzej miejscowoici mieszkali tež w powiecie rzeczyckim i boTysowskim; w oszmiaösktm nalezaly do nich wsie Poiany i Tro- pallöw. Byli rodziną patriotyczną, dali krajowi wielu męžnych žolnierzy.
46

SĘP (Vanagas) herbu Junosza. Osiedleni byli na ziemi przemyskiej i lwow- skiej.
SĘPOWICZ (Senpovičius) herbu Nowina. Wspominal o nich Boleslaw Starzynski w swym rękopišmiennym herbarzu (Biblioteka Jagiellohska w Kra- kowie - Dzial rąkopisow).
SIAURYMOWICZ (Siaurimavičius) herbu Šwižent6w. Miejscem ich osiedlenia byl powiat kowienski.
SlAWClLLO (Siavrilas) herbu Prus II. Zamieszkivvali w wojewodztwie wilenskim.
SIAWRYMOWICZ (Siavrimavičius) herbu Prus. Znani byli od wiekow naLitwie.
SIDERKIEVVICZ (Siderkevičtus) herbu ėlepowroo, Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilehszczyžnie.
SIDORENKO (Sidarenkas) herbu Ogonczyk. Znani byli w Wielkim Ksią- stwie Litewskim od XVII wieku.
SD)OROWICZ (Sidaravičius) herbu Ogonczyk. W XVIII i XIX wieku znani byli w Galicji (Poczet szlachty galicyjskiej i bukowinskiej, s. 221). Polska encyklopedia sziachecka (t. XI, s. 37) informuje jedynie skrotowo o Sidorowi- czach herbu Lubicz, Ogonczyk i Dąbrowa. Przechowywany w zbiorach dawnej herotdii wilenskiej Wywodfamilii urodzonych Sidorowiczow herbu Powaia z 17 grudnia 1819 roku stwierdzal zas: �Familia ta starožytna, będąc od najdawniej- szych czasow prerogatywami szlacheckimi zaszczycona, odznaczaia šią zawsze szlachetnym postępowaniem, piastowa!a najznakomitsze w kraju urzęda, pehūla wažne dla ojczyzny i tronowi panujących monarchow poshigi oraz dziedziczyla dobra ziemskie w Kr61estwie Polskim, a szczegolnie w Xiąstwie Litewskim.
Oprdcz innych dokument6w przywilejem Zygmunta I, krčla polskiego, pod ro- kiem 1522 Oktobra 21 dnia pięciu ludzi i cztery puste ziemie w trockim powiecie ležące Bohdanowi Sidorowiczowi wydanym (...) pomienioną osiadloic ziemską nadano. Z ktorego to Bohdana Sidorowicza Mardn Sidorowicz pochodzi�. Ten zas pozostawif po sobie synow Michala i Jana, ktorzy takže doczekali šią potomstv/a plci męskiej, a ono z kolei rozgaiązilo šią w po powiatach oszmiahskim (Burowo), minskim (01szewicze), zawilejskim, brzeskim, lidzkim, slonimskim, wifkomier- skim, sięgnąio Žmudzi, nie porzucając jednak i dziedzicznych Zieleniszek w po- wiecie trockim, chociaž zamienialo niekiedy swoj pienvotny herb na nowe.
Spokrewnili šią Sidorowiczowie poprzez malženstwa ze Staszkiewiczami, Gąsiorowskimi, Chominskimi, Przybyfowskimi, Butkiewiczami, Strzalkowski- mi, Baranowskimi, Jasihskimi. Oi zas sposrod nich, ktorzy osiedli na Žmudzi, spokrewoieni byli z Butwilami, Jankiewiczatnt, Kakowskimi, Kamowiczami, Karpowiczami, Malinowskimi.
47

Jakub Sidorovvicz od 1790 roku pehul obowiązki sekretarza przy krolu Sta- nislawįe Auguscie Poniatowskim, �będąc zalecony ze zdolnošci, konduity, zna- jomosci ustaw�. Wladat majętnoscią Puszkamia w povviecie wilenskim. Na po- czątku XIX wieku Sidorowiczowie petnili często fiinkcje w rosyjskim sądow- nictwie, wojskowošci, administracji na ziemiach zabranych. W 1819 roku heroldia wilenska uznala Jakuba, Stanislawa, Kazimierza, Franciszka, drugiego Jakuba, Leopoldą Sidorowicz6w za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pienvszej częšci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wileiiskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 89-92).
SIECZKOWSKI (Sečkauskas) herbu Ogonczyk. Przez wieki dziedziczyli majętnošč Sieczkowo w wojew6dztwie mšcisiawskim. W XIX wieku znani byli tež w powiatach iidzkim i vvileiiskim. Heroldia w Wiluie uznala len rod 31 sierpnia 1820 roku za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 275-276).
SIEDLECK! (Sedleckas). Rozgalęztony rod, užyvvający w rožnych svvych odnogach herb6w Boža Wola, Grzymala, Lodzia, Nalęcz, Odrowąž, Ostoja, Prus, Rawicz, Szreniawa, Wąž. Od XVII wieku byli tež osiedleni na Litwie, gdzie spokrewni]i się z Bogatkami, Czarlihskimi, Mordasami. Odnotowywano ich w przekazach archiwalnych od XVI wieku. Szlachetny pan Piotr Siedlecki w roku 1563 zapisany zostai w dokumentacb urzędowych jako reprezentant strony polskiej w rozmowach pokojowych z Moskwą (Sbomik matienaiow ot- nosiaszczichsia k istorii Panow Rady Wieiikogo Kniažestwa Litowskogo, s. 272). Tomasz Šwięcki {Historyczne pamiątki mamienitych rodžiu i osob dawnęj PoU ski, t. II, s. 84) podawal: �Siedlecki herbu Grzymala, na Krainie w Wielkiej Pol- sce i na Wotyniu, dworzanin Aleksandra kr61a, starosta konihski, Smolenską oblęžonego mocno bronit�.
Zatwierdzony przez heroldię wilenską Wywod famiiii urodzonych Siedlec- kick herbu Odrowąž z 17 grudnia 1819 roku stwierdzal, že �familia ta starožytną w narodzie polskim, trudniąc się obowiązkami publicznemi, zaslužyla na imię wiekopotnnej pamięci; dziedziczyla dobra ziemskie w Koronie Polskiej Siedlce, w powiecie brahskim ležące�. Heroldia vdlehska uznala wtedy za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� Jakuba, Ignacego, Klaudyusza Eliasza i Hiacynta Bartlomieja Siedleckich (CPAHL, f. 391, z. l,nr 1553, s. 93-94).
SIEKANOWlCZ (SekanoviCius) herbu Siekierz. Znani byli dawniej w woje- wodztwie wilehskim i grodziehskim.
SIEKIERZ (Sekežys) herbu Siekierz. Stynny ongiš rod rycerski osiedlony naLitwie i Bialej Rusi.
SIEKIERKO (Sekerkas) herbu Topdr. Liczna grupa Sieki erk6w, zamiesz- kalych w powiecie drohiczyhskim w dobrach Siekierki Racki, Obniže, Smor- czewo, Siekierki Ciolkovvo, potwierdzona zostata jako rodowita szlachta przez heroldię grodziehską w latach 1819, 1820, 1835 (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 332, z. 4, nr 1, s. 189).
48

SEEKIERSKI (Sekerskis) herbu Poraj. �Siekierskt, nobilitowany roku 1775� - podawal Hipolit Stupnicki w Herbarzu polskim i imionospisie n; Polsce zaslužonych htdzi (t. III, s. 51).
SIEKLUCKI (Sekluckas) herbu Kuszaba. Znani byli w Polsce i na Litwie. Wywod famiiii urodzonych na Sieklukach Stekluckich, zatvvierdzony przez Wi- lenskie Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich 24 lipca 1820 roku, a potwjer- dzony ponownie 10 wrzesnia 1835 oraz 3 sierpnia 1843 roku, stwierdzal: �Ta familia urodzonych Siekluckich (...) pod rokiem 1228 za panowania Boleslawa, rnonarchy polskiego, z Czech do Polski przybywszy, z wielu familiami wysokiej dostojnošci polączona, znakomitošcią urzędėw i wysokich dostojehstw zaszczy- cona (...) za męžne swe czyny rycerskie i poshigi wieme dla ojczyzny znacznemi dobrami w Krolestwie Polskim udarowana będąc, szczycila się pomienionym klejnotem sziacheękim i ciągle dobra ziemskie sukcesyjnie od tegož imienia zwane Siekluki w ziemi drohickiej sytuowane dziedziczyla i dziedziczy; z ktbrej to famiiii po wojnie chocimskiej z Turkami jeden Sieklucki przeniosl siq do Litwy w powiat lidzki. Aleksander zaš Sieklucki, podczaszy lidzki, shižąc w vrojsku pod petyhorską chorągwią Paca, hetmana, stawal męžnie w rožnych ekspedycjach przeciw Turkom pod Chocimiem; Jędrzej byl w Zakonie SJ dokto- rem teologii, Wojciech - podkomorzym drohickim 1591, Wladyslaw - podsto- lim dTohickim�.
Rodzina ta posiadala takže dobra Boguszewiznę i Ostasza, a spokrewniona byla m.in. z Jablonskimi. W 1820 roku Wilenskie Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich uznalo Ignacego, Stanislawa, Jana Gwalberta Bonawentur<į, Jaku- ba, Piotrą Marka, Klemensą Andrzeja, Pawla Wiktoryna, Piotrą Marka, Win- centego Franciszka Piotrą na Sieklukach Siekiuckich za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, u/pisując ich do pierwszej klasy ksiąg genealogicznych gubemi litewsko-wilehskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553).
SIELANKO (Selankas) herbu Syrokomla. Zamieszkiwali w wojewodz- twach mohylewskim, mšcislawskim i wilenskim. W XVII wieku postadali dobra Soczylov/o, Wielkie Siolo i inne. 28 czenvca 1820 roku zostali uznani przez heroldią wilenską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s, 190-193; f. 391, z. 4, nr 2595).
SIELAWA (Selavas) herbu Sielavva. Miejscem ich osiedlenia byi powiat trocki.
SIELEWICZ (Selevičius) herbu Lubicz. Dziedziczyli przez wieki dobra Sielce w powiecie oszmiahskim. 31 sierpnia 1820 roku zostali uznani przez he- noldię wileriską za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 290-291).
SIELICKI (Selickas) herbu Korczak. Jak wynika z Wywodu famiiii urodzonych Sielickich z 4 maja 1817 roku, od dawna zamieszkiwali oni w majętno- šci Iwanowskiej w powiecie oszmianskim. Spokrewnili się m.in. z Kownackimi,
49

Soltanowiczami, Korsakami, Golejnowskimi. Uznawani byli zawsze za rodowitą i starožytną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1553, s. 5-6). Znano ich we wszystkich dzielnicach Rzeczypospolitej, szczegdlnie we wschodnich. Leszek Sielicki, będący w službie zaporoskiej (dowddca kurenia), poslowal w 1666 roku od hetmana Bruchowieckiego do cara Aleksego Michajlowicza (AJZR, t, VI, s. Ill, 321, 124, 154). Antoni Sielicki w 1721 roku by! stražnikiem woje- wodztwa polockiego.
SIELI YVONOWICZ vel SYLWANOWICZ (Silvanavidius). Rus Siely- wanowiez, drobny szlachcic, mieszkaniec siola Torokany, stanowiącego wla- snošc biskupa W. Protasewicza, figuruje w inwentarzu z 1558 roku. W 1594 roku odnotowany zostal w witebskich księgach grodzkich �mieszczanin grodzki konny wojewbdztwa witebskiego Ignacy Seliwonowicz z Kobiszcz� i jego sio- stra Maria.
SIELSKI (Sdskis) herbu Lubicz. Pochodzili z Gniežnienskiego. Posiadali dobra takže na Minszczyžnie i Grodziettszczyznie.
SIEMASZ (Semašius) herbu Sas. Osiedleni byli na ziemi Iwowskiej i chdm- skiej.
SIEMASZKIEWICZ (Semaškevičius) herbu Puks2ta. Znani byli w Wiel- kira Księstwie Litewskim od XV wieku.
SIEMASZKO (Semaška, Kaipgyveninkas). Prastara rodzina, przez wieki mocno rozgaięziona, wptywowa i zastužona na wszystkich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, zaš w wieku XIX-XX stynąca zarowno w Polsce, jak tež i na Litwie, Lotwie, Bialorusi, Ukrainie, Moldawii, Węgrzech, Rosji. Sama forma nazwiska jest zdrobnieniem od staropolskiego imienia Siemowit (Ziemowit). Najstarsze siedziby rod Siemaszkow posiadal na wschodnich terenach Polski, stąd niekiedy blędnie okresla się go jako izekomo litewski, bialomski, ukrainski a nawet rosyjski.
Na przyklad o Siemaszkach, Kleszczewskich, Bajbuzacb, Krašnosielskich, Jakuszynskich, Czaitoryskich, Krasinskich rosyjski nacjonalistyczny historyk Piotr Batiuszkow (zaznaczmy na marginesie, že rosyjscy Batiuszkowowie wy- wodzili się z polskich Baciuszkiewiczow) w ksiązce Podolia (Petersburg 1891, s. 66) pisal: �Wsio eto byli Russkije, ili obrusiewszyje Litwiny�. Jest to ewi- dentnie tendencyjne twierdzenie. Siemaszkowie bowiem osiedleni na Podolu uchodzili za starožytną szlachtę polską, zachowywali katolicyzm i wpisani byli do częšci szostej tamtejszych ksiąg szlacheckich. Rozgalęzili się tam na co naj- mniej trzy odrębne rodziny {Spisok dworian wniesionnych w dworianskuju ro- doslownuju knigu podolskoj gubemii, s. 315).
Ksiądz Siemaszko, proboszcz bujwidziski, bohater powiesci Boh in Tade- usza Konwickiego, mawial o sobie: ,,M6j r6d stary bialoruski i nie wstyd przy- pomnieč tradycje jeszcze od wielkich ksiąžąt idące�. To rowniez jest mistyfika- cją, chociaz wychodzącą tym razem spod polskiego piora. Z faktu bowiem, že
50

jedna z najzacniejszych rodzin staropolskich rozgalęzita šią po wielu ošciennych krajach, a jej poszczegčlni reprezentanci, i owszem, od paru wiekow poczuwali się takže do narodowosci niepoiskich, nie powinno wynikad zaprzeczenie jej rdzennie polskiego pochodzenia.
Najbardziej wniklxwy heraldyk polski Adam Boniecki uwazat, ¿e Siemaszko- wie pochodzą z Wolynia. Jako protoplastę rodu wymienial w dziele Poczet rodow w Wielicim Księstwie LUewskim w XV i XVI wieku (Warszawa 1883, s. 311-312) Epimacha Siemaszke, odnotowanego w przekazach archiwalnych z roku 1452. Wedhig tego autora Siemaszkowie uzywali herbu Labędž i pochodzili z Wolynia. Mstryha wofynska wspomina ich juz w roku 1528. Siemaszkowie spokrewnieni byli z Czetwertyhskimi, Puciatami, Kamienieckimi, Wolowiczami, Danitowicza- mi, Sapiehami, Czartoryskimi, Tyszkiewiczami, Uchanskimi, Woronieckimi, Ogihskimi, Sierakowskimi,
Inny znakomity heraldyk Kasper Niesiecki w dziele Korona Polska (t. IV, s. 80) zanotowai: �Siemaszko herbu Labędž w wolynskim wojewodztwie, Me* ttyka wofynska 1528 odnotawuje Siemaszkowiczdw, to jest synow Siemaszki�. W podobny sposob ten autor w innym dziele, slynnym Herbarzu polskim (t. VIII, s. 334), slwierdzil: �Siemaszko herbu Labędž, w wojewodztwie woiyn- skim, atoli Okolski powiada, is niektorzy z nich užywąją w herbie krzyža na trzech gdrach wystawionego. Metryka wolynska wspomina tych Siemaszkowi- czdw, to jest synow Siemaszki�.
Prawie identyczne dane o Siemaszkach przytacza Polska encyklopedia szla- ckecka (t. XI, s. 44). Opisując Siemaszkow herbu Labądi zamieszkalych w po- wiatach lidzkim, braslawskim i rosiehskim oraz herbu wlasnego z Wolynia, jej autorzy wskazują, it chodzi prawdopodobnie o tę šamą rodzinę. Jednak z rękopi- sow archiwalnych wynika, že niektore odgalęzienia tego rodu na Wilensrczyznie pieczętowaly šią takže godlem Mogila II (litera �M� z krzyžem; por. Wladystaw Nowina Chrzanowski, Herban szlachty polskiej, Bonn 1982), Odrowąž i Nalęcz, a wzmtanki o nim spotyka się juž w pierwszej polowie XV wieku.
Nieznany z imienia pan Siemaszko zapisany zostal 5 maja 1429 roku w Lucku jako swiadek nadania przez wjelkiego ksiącta Šwidrygajlą, czyli Šwi- drygielię wsi Biesowo Jozefowi Czusie (Archiwum ksiąiąt Lubartowiczdw San- guszkow, 1.1, s. 30). W roku 1445 w jednym z przywilejow Swidrygielfy wspo- mniany zostal �pan Siemaszko�, czlonek rady ksiąžęcej (]. Danilowicz, Skarbiec dyplomatow, Wilno 1862, t. II, s. 180). W innym przywileju księcia Swidry- gielly z roku 1445 wspomina się �dobrych�, czyli szlachetnych panow: Niemirę, Czartoryskiego, Biemata i Siemaszkę (Akty otnosiaszczijesia k istorti Zapadnoj Rusi, t. I, s. 59). W roku 1474 inny pan Siemaszko (byč može syn tub wnuk pierwszego) rowniež w Lucku, poswiadczal sprzedaž wsi Stupno przez Chwed- ka Kozlowskiego Andruszkowi Fedorowiczowi (ibidem, s. 69).
W wieku XVI wzmianki w przekazach archiwalnych o reprezentantach tego rodu są częstsze. Michal Siemaszko, hicki chorąžy ziemski, w 1524 roku mia- nowany zostal przez krola Zygmunta I komisarzem sądowym (Archiwum San- guszkow, t. Ill, s. 262). Bohdan, Michal i Szczęsny Siemaszkowie, szlachcice wolyhscy, figurują w spisie sejmowym z 1528 roku. Paszko Siemaszkowicz, bojar krdlewski spod Trok na Wilehszczyznie, odnotowany zostaf w regestrze
51

z 1528 roku, zaš Jakub Siemaszkowicz z Ejszyszek stawal w tymže roku do pospoïîtego ruszenia.
Bohdan Siemaszko w latach 1543-1547 byl starostą kowelskiin [Archiwum Sanguszkâw, t. IV, s. 353, 430). W tym czasie w przekazach archiwalnych wzmiankowany jest rôwniez jego brat Piotr (Archeograficzeskij sbornik doku- mentow, t. I, s. 73, 78). Prawdopodobnie syn pienvszego z tych szlachcicöw, podkomorzy wtodzimierski Aleksander Bohdanowicz Siemaszko, zapisany zo- stal jako swiadek w stonimskich księgach ziemskich z lat 1555-1565 {AWAK, t. XXII, s. 355), Aleksander Siemaszko byl w czenvcu 1565 roku jednym z po- slancdw krôlewskîch na sąd w sprawie zamordowania w Lucku księcia Jarosla- wa Sanguszki {Archiwum Sanguszkâw, t. VI, s. 27). Andrzej Aleksander Siemaszko, podkomorzy wilkotnierski, w 1569 roku podpisai akt unii lubelskiej (VL, t. II, s, 88).
2 maja 1570 roku Mikoiaj Siemaszko, komisarz krola po Išklego, podpisai do- kument o rozgraniczeniu majątkow szlachty wojewôdztwa poîockiego. Aleksander Siemaszko, kasztelan braslawski, wspomniany zostal w przywileju krôla Stefana Batorego z 7 XI 1582 roku {AWAK, t. III, s. 476), On rowniez w majų 1583 roku wysylai przez Brzeàc do Gdanską zbože ze swych folwarkôw Bužan i Koblinia wpowiecie luckim oraz popiot ze Stuczyna {A rcheog raficzeskij sbornik doku- mentow, t. IV, s. 278). W latach 1590-1601 Jakub Siemaszko, namiestnik polocki, jest wzmiankowany w księgach grodzkich Polocką (Matieriafy ixwleczionnyje îz aktowÿch knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXII, s. 167). Jako �cztowiek zacny� wielokrotnie byl powolywany na âwiadka w procesach i do zapisöw testa- mentowych. Pan Sebastian Siemaszko uwieczniony zostal w roku 1596 w wilko- mierskich księgach grodzkich dzięki zdaniu: �Przy pieczęci svvej ręką podpisai Sebastian Siemaszko ręką swą� {A WAK, t. XXXII, s. 353). Wojciech Siemaszkowicz, bojar krdlewski, byl przed rokiem 1590 wJaécicielem wlôk wolokiemskich w powiecie trockim {AWAK, t. XXX, s. 43).
Byli tež Siemaszkowie (Siemaszkowiczowie) Tatarzy, jak swiadczy regestr Tataröw majątku Zasule na Wilenszczyznie z 1592 roku: �Kit Siemaszkowicz - klacza. sahajdar, szabla� (A WAK, t. XXXI, s. 124). Na ziemiach Ksiçstwa Žmudzkiego �wsadnik woronienski� pan Wojciech Siemaszko zanotowany zostal w ksi^gach rosienskiego sądu ziemskiego z roku 1597 {A WAK, t. XXIV, s. 465). 12 paždziemika 1598 roku w urzędzie grodzkim wojewôdztwa wüen- skiego �stawszy oczywisto služebnik wielmoznej Dominitry Kopciöwny Marei- nowej Strawinskiej, kasztelanowej wilenskiej, pan Sebastian Siemaszko, z osia- dlosci ziemianin hospodarski powiatu wilkomierskiego, opowiadat i obciąžliwie zaiowal o tym, iz dnia niniejszego 12 miesiąca paždziemika w roku 1598, będąc w zamku tutejszym (...), w sprawaeh jejmošci paniej swojej (...), nijakiej zelžy- woici nie spodzietvając šią i nie myšląc, jako cziowiek spokojny, potrzeby i sprawy jejmošci paniej swojej odprawowal�.
Wtedy to �przyszedlszy moeno gwaltero pan Balcer Janowicz Strawinski, horodniezy trocki, mając przy sobie slug niemato, nijakiej inszej potrzeby nie mając, aie umyslnie po to do zamku tutejszego wilenskiego przyszedlszy, lekko sobie powazywszy miejsce Jego Krôlewskiej Mošci urzçdowe, a wprzôd mato pomnąc na bojažn Božą i karam e ludzi takicli swawolnych, przyklad dąjąc snadž
52

i innym ludziom swawolnym, tam na tym miejscu w zamku hospodarskim wi- lenskim (...) pomieniony pan Balcer Strawinski, wykonując umyšlnie a nieprzy- stojnie przyjšcie swoje w sposob zty, pierwiej pochwalkq czyniąc na zdrowie jego, a potein jego Sebastians Siemaszkę, szlachcica uczciwego, niczym jemu niewinnego, dobywszy broniej, on sam i z shigami swottni na miejscu mianowa- nym urzędowym w zamku hospodarskim wilenskim (...) ponamiestnika mėgo zbil i szkodiiwie jego zranii, od ktorego zranienia nie wiadomo, czy na rękę prawą będzie wladac.
A od tego wielką zelžywošč wyražając, stanu swego nie powažając, w tejže izbie mianowanej szablę i czapkę shigom swoim odebrač i jako lupem podzielič się kazal. A będąc juž zranionym, a bojąc šią, aby tamže na miejscu jego na .šmierč nie zabil, uszedl na g orę do izby, do kancelarii grodzkięj wiienskiej�. Urzędnicy schowaii pana Siemaszkę i pozamykali drzwi do pokojow službo- wych. Lecz pan Strawinski �drzwi do izby poodrywawszy, mocno, gwaitem ze shigami swymi do niego się dobyl, chcąc go na šmierč zbič, przymierzyi szablę gotą do glowy jego, onžesz padai do nog mu, prosząc, aby jego na šmierč nie zabijal i zywego puscil. Pan Balcer Strawinski, niejako zlitowawszy się nad nim, widząc go i tak zmordowanego, z tych izb zywego puscil. Jednak w tamtej izbie, poklęknąwszy na kolanach swych, na zdrowie jego pochwalkq uczynil i przysię- gę wykonat, obiecując go na šmierč zabič�, Istotnie, jeszcze w tym samym dniu pan Balcer Strawinski uganial się za Siemaszkąpo ulicy Niemieckiej i probowaf go rąbač, pizylapawszy nieszczęšnika u balwierza podezas opatmnku. Z wypo- wiedzi jego wynikalo, že powodem catego zajšcia bylo pozbawienie go jakiejš �majętnošci� {AWAK, t. XX, s. 133-134).
Hrehory Andrzejowicz Siemaszkowicz, ziemianin krolewski, i jego zona Dorota Tomaszowna okoio roku 1600 posiadali dobra Skaczyszki na ziemi žinudzkiej (Biblioteka Akademii Nauk Litwy ~ Dzial rqkopisow, F. 264-762). Mikolaj Siemaszko, kasztelan braslawski, klucznik i starosta hieki, oraz jego zona Izabella figurują w księgach grodu chslmskiego z 1606 roku (AWAK, t. XXIII, s. 6; Archeograficzeskij sbornik dokumentow, t. I, s. 230). Jest on wzmiankowany w žrodlach pisanych až do roku 1618, �Ziemianin hospodarski� z powiatu grodziehskiego Mikolaj Siemaszko, odnotowany w roku 1628, oraz jeszcze jeden Mikolaj Siemaszko, wotynski poborca podatkowy, wspomniani w 1629 roku, są po prostu itnienmkami poprzedniego (VL, t. III, s. 342).
Barbara Siemaszkowa nadala dwie wloki gruntbw cerkwi chotajewskiej na Minszczyznie w listopadzie 1622 roku {AWAK. t. XXXIII, s. 221), W J633 roku w grodzienskich aktach ziemskich zapisano dzielnego oficera polskiego Mate- usza Siemaszkę, rotmistrza Jego Krėlewskiej Mošct (A WAK, 1.1, s. 186). Wsrod szlachty grodzienskiej, ktora na sejmiku 1649 roku zatwierdzila przepisy splaca- nia dobrowolnego podatku na cele obronne, figuruje Piotr Siemaszko, Jeneral� {ibidem). W 1641 roku w mohylewskich księgach grodzkich wspomniano o ziemianinie i pieczętarzu orszanskim Janie Siemaszce i jego žonie Mariannie z Wasilewiczow Ųstoriko-juridiczeskije matieriafy izwleczionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i magilewskoj, t. XXV, s. 409).
W liscie z 2 grudnia 1647 roku ksiąžę Jeremi Wišniowiecki wymienit na- zwisko �slugi swego Jana Siemaszki�, ktorego posylal z Piaskow �za rarogami�
53

(AJZH, t. 131* s. 91), Szlachcic Piotr Siemaszko, zapisany zostal w roku 1667 jako swiadek w pewnej sprawie sądowej. Magister filozofii Stanislaw Siemaszko w 1672 roku wydat w drukami Akademii Wilenskiej dzielko pt Questiones ex universa theologia selectae... (K. Čepiene, I. Petrauskiene, Vilniaus Akademijos Spaustuves leidiniai, s. 132). W 1695 roku w księgach zamku kryczewskiego wymieniony jest �pan Jan Siemaszko y malžonka jego Tomila Saprynowska�. Jeden � Siemaszköw w bitwie pod Wiednäem za czasow Jana III Sobieskiego dowodzil stuosobowym oddzialem kawalerii pancemej.
W dokumencie archiwsbym z konca XVII wieku czytamy: �Przed aktami ziemskimi powiatu rosienskiego, stawając osobišcie, jašnie wielmozny pan Ignacy Franciszkowicz Siemaszko testament oyca swego Franciszka Janowicza Siemaszki ad acta podal, ktory �� do slowa wpisując, tak się w sobie ma: W indę Oyca i Syna i Ducha Šwiętego. Amen. Ja, Franciszek Janowicz Siemaszko, ziemianin Xięstwa Žmudzkiego, czynię wiadomo � wyznawam sam na siebie tym moim ostatniey woli testamentem wszem wobec y každemu z osobna, komu by � tym wiedzied potrzeba byla, iž ja, Franciszek Janowicz Siemaszko, będąc chory obložnie od niemalego czasu, a na umyšle y pamięci zdrowy, wi- dząc zbližający się krės žycia, chcąc, aby po šmierci mojey między dziatkami mojemi Ignacym Wawrzyncem y Stanislawem Franciszkowiczami y synowcami moimi rodzonymi Wladyslawem Michalem y Mateuszem 2 brata mego rodzone- go rodzącymi się Siemaszkami nie bylo jakich roztyrkow tak ostatecznie rozpo- rządzam,
Nayprzöd duszę moją gzzeszną w ręce Panų Bogu oddaję, prosząc, aby od- pusciwszy wielkosc grzechow moich, raczyl jądla wielkiego mitosierdzia swego zbawic (...), cialo moje grzeszne obrządkiem chraešcijanskim w košciele ��- fialnym wilkiskim za mszą šwiętą pochowac synöw moich mitych � synowcow rodzonych obliguję. Imienicze zaš moje ziemne dziedziczne Wielkie Gayzewo Pobole zwane, w Xięstwie Žmudzkim w parafii wilkiskiej iežące, oycu mojemu Janowi Stanislawowiczowi przez dziada naszego Mikolaja Woyciechowtcza Siemaszkę zostawione, prawem naturalnym spadlej, a między narni bracią r6w- nym dzialem rozdzielone oraz miedzami granicami dawno oznaczone y objęte - wszystko to moim kochanym synom Ignacemu Wawrzyncowi y Stanislawowi Siemaszkom wlewny dzial zapisuję y przeznaczam� (Biblioteka Akademii Nauk Litwy - Dzial rękopisow, F. 12-943).
Kazimiera Siemaszko, obožny powiatowy, wspomniany zostal w uchwale grodzienskiego sejmiky szlacheckiego z lutego 1711 roku oraz z lutego 1715 roku (AWAK, t. VII, s. 192, 211, 257). Z instrukcji sejmikowej szlachty powiatu grodzienskiego z lutego 1733 roku wynika, iž byt on wlaäcicielem folwarku Ostrowek w parafii chodorowskiej koto Grodna. W 1735 roku uchwatę sejmi- kową obok Kazimierza podpisal takže Antoni Siemaszko (ibidem, s. 292, 299, 300). W roku następnym uczynili to Franciszek i Jözef Siemaszkowie. 11 tipca 1713 roku czlonkowie magistratu brzeskiego Stanislaw Sopoėko, lowczy i pod- starošci, Zygmunt Bouffal, podstoli derpski, Kazimiera Siemaszko, instygator krölewski, wysiuchali i pisemnie zarejestmwali skargę doprowadzonej do osta- tecznošci drobnej szlachty na ich sąsiadow Žydow: �Iž obzalowani Žydzi gro- dzienscy, będąc violatorami prawa pospolitego y konstytucji seymowych, ktore
54

sobie za nic nie wažą, przez tak wiele lat smieli kazac dziewkom, parobkom y inney czeladzi shižyč u siebie, ktorey shižby narodu chrzešcijanskiego prawo pospolite, konstytucye seymowe, tudziež privilea nadane miastu Grodnowi šerio bronią, pod poenami w nich wyrazonemi � dotychczas obzalowani onym stužyč rozkazują, rządzą, przynaglają, handle swe mimo prywilegia w rynku prowadzą y tam handlują, gdzie chrzešcijanom naležy; prawa y wtadzy urzędowey nie shichają, dek retom došė nie czynią.
J esi iby �� przez trąbę z zwierzchnosci urzędowej ogioszono będzie, obža~ towani nic na to nie dbają, an j uwažają, ale swoim trybem postępują, lamiąc prawa, wagi, miary podstępnie odeymują, w niewiadomosci grodu i magistratu y wszelkte zgola prewenta raieyskie za siebie zabierąją od tak wielu lat. Žolnie- rzow na mieszczan namawiają y wedhig swego wynalazku przez instynkt swoy na miešcie y folwarkach mieyskich czynszy od kramow zalegiego od tak wielu lat nie oddąją" (AWAK, t. V, s. 285-288).
Szlachcic Siemaszko odnotowany zostai w aktach sądu chelmskiego w �� šie z 16 marca 1719 toku, Helena z Siemaszkow Leduchowska, kaszteianowa wolyriska, trail la do tych akt w roku 1722. W roku 1764 Tadeusz Siemaszko by! komomikiem grodzieiiskim. Antoni, J6zef, Tadeusz, Kajetan oraz dwuimienny Tadeusz Kajetan Siemaszkowie podpisali uchwalę sejmiku grodzienskiego 9 lutego 1764 roku. �Jegomošč pan Jozef Siemaszko, �� strokatym, z sza- blą y pistoletami, z wszelkim modemnkiem� oraz Jegomošč Bogustaw Sie- maszko �� cisawym z pistoletami�, jak težJegomošč pan Jerzy Siemaszko �� myszatym, z szablą� i kilkudziesięciu innych reprezentantow tego rodu stawilo šią 5 paždziemika 1765 roku na popis szlachty powiatu grodzieri- skiego tAWAK, t. VU, s. 396, 405, 417, 418, 419). W �� 1770 Tomasz Siemaszko byl žmudzkim pisarzem ziemskim, W roku 1789 pod instrukcją brze- skiego sejmiku szlachecktego dla deputat6w udających się na sejin do Warsza- wy zložyi podpis takže Stefan Siemaszko (AWAK, t. IV, s. 604). Jan Siemaszko okoio 1790 roku byl ekonomėm folwarku Pesztowiany na Wilenszczyznie.
Ježeli chodzi o wiek XIX, to z lego okresu zachowato się wiele autentycz- nych dokument6w dotyczących dziejow domu Siemaszkow. W 1829 roku he- roldia wilenska stwierdzila, že naležący do tego rodu Szymon Siemaszko, kam dydat filozofii, jest sądzią granicznym powiatu wilkomierskiego, Aleksander, doktor medycyny, mteszka w Astrachaniu, Tylus jest wychowankiem Uniwer- sytetu w Wilnie. 5 maja 1819 roku heroldia wilenska potwierdzila rodowitosc Kazimierza, Szymona, Aleksandra, Romualda, Justyna, Napoleona, Jozefą, Jana, Antoniego, Andrzeja Siemaczkow herbu Labędž, szlachcicow z powiatu wilko- mierskiego (CPAHL, f. 39, z. 1, nr 919, s. 10). Nobilis Ignatius Jeorgii filius Siemaszko po ukonczeniu gimnazjum w Wilnie 1823 roku wstąpil na studia na wydziat etyko-filologiczny Uniwersytetu Wilenskiego (CPAHL, f, 721, z. 1, nr 834, s. 3).
Wywod familii urodzonych Siemaszkow herbu Labądi z 1820 roku, zatwier- dzony w Wilnie, stwierdzai; �Familia urodzonych Siemaszkow, dawna y starožyt- na, rozmaite w Krolestwie Polskim i w W.XX. dziedziczyla majątki i piastowala urzędy; pochodzący z oney Stanislaw Franciszek Siemaszko, skarbnik bmlawski, abywatel Wielkiego Xi^stwa Litewskiego powiatow grodzieftskiego � lidzkiego,
55

dziedziczyl majątek Lackie Kurminowskie alias Czaplicowskie zwane, w powìe- cie lidzkim položone, � miai šyva Michate, jak � tem upewnily następne pisma doworfy. 1753 Aprila 28 dnia czyniony dokument kwitacyjny od ur. Stanislawa Franciszka Siemaszki, skarbnika braslawskiego, urodzonym Czaplicoin wydany, a 1753 maja 28 w Trybunale W. X. Litevvskìego aktykowany {...).
Wymieniony Michal Siemaszko, že miai syna Macieja, którego synowie Felix, Nikodem, Jan, Wincenty, Jgnacy nìniejszy wywód skladają, � tem udo- wodnily 1757 Decembra 2 dnia mertyka ehrztu Ma fundamencie przeto takowych zaprodukowanych dowodów my, marszaiek gubemi, � deputaci po- wiatowi familią urod2onych Siemaszków za rodowitą y starožytną szlachtę pol- ską uznajemy, oglaszamy y onych do księgi sziacbty klasy pierwszey guberni litewsko-wileriskiej zapisujemy� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s, 273-274). W 1823 roku Deputacja Wywodowa Szlachecka w Minsku potwierdzila rodo- witosc domu Siemaszków herbu Labędž, uznając ich za rodowitą i starožytną; szlachtę polską,
W zbiorach Central nego Archiwum Narodowego Bìalorusi w Mìtìsku znaj- duje się kilkadziesiąt autentycznych dokumentów (przywilejów królewskich, zaswiadczen Fmansowych, testamentów itp.) wsród których uwagq zwraca wy- raz ostatniej woli jednego z przedstawicieli rodu:, Ja, Maciej Siemaszko, będąc ręką Najvyyžszego Pana dotkniony smiertelną chorobą, przy zdrowej reflexyi y zupelnych zmyslach za laską Stwórcy mojego zostając, a wiedząc o jeneral- nym šmiertelnosci w konsystorzu niebieskim na caly naród ludzki ferowanym wyroku, gui contigit nati, restant mori, že skoro się na ten swiat czlowiek naro- dzi, zaraz stopnie swoje do okropnego smiertelnosci grobowca stawiac poczyna, gdyž primus ad vitam acceptus, sufficiens ad mortem gradus est. A cóz bardziej w žyciu swoim c2lowiekowi na tym ¿wiecie dtužey lata swe przepędzającemu przyzwoitszego byc može, jezeli nie ustawiczny bieg, a z nim skwapliwe zblize- nie się do mety sobie naznaczoney.
Znając tedy y ja po sobie, že cito �� zbližam się do tey mety, lubo nie tak dia przestarzalych lat tnoich, jako dia zgromadzonych y razem na mnie zwalo- nych rožnych chorób, affektacyi y defektów z okazyi róznego rodzaju w prze- sztym žyciu moim klopotów, turbacyi y paroksyzmów poniesionych, skąd teraz wszelkich chorób doSvviadczając ucisku, mogę mówiò prawdziwie in toto corpo- re meo non est sanitas. Za czym czuję się do slabošci, gdyž te bóle y choroby są to premiures et nuntii, opowiadając mi y oglaszając, abym nie czekal ostatniey ovvey przed rodzajem ludzkim zakrytey fatto meio naznaczoney godziny, a wy- bierając się w podrož in domum aeternitatis, zawczasu mògi rozdysponowac dom móy, � w dobrey nadziei zbawienia ostatnie swiatu màgi oddač wole. A tak nie tylko z uwagi naležaly každego czasu czlowiekowi gotowoàci na àmieré, podtug ewangeliczney przestrogi, ale tcž widząc dia Dslabialych sii moìch y zwątlonego zdrowia smierc przed oczyma, takową ostatniey woli mojej testa- mentem czynię dyspozycyę.
Naprzód Bogu Wszechmogącemu, Stworzycielowi � protektorowi mojemu, za opatrznoàé, dobrodzieystwa � laskì niewypowiedziane, mnie, naywiększemu grzesznikowi przez wszystkie dnì mojego žycia swiadczone, naypokomieyszym podziqkowawszy sercem, žahiję serdecznie za wszystkie calego zycia mojego od
56

wzięcia rozumu až dotąd popelnione grzechy, teraz y czasu rozlączenia šią du- szy mojey z cialem, žem šmiai mąjestat Boski, niewdziączną kreaturą žyjąc na swiecie, cięžkimi obrazač grzechami, chcąc y pragnąc, ažeby z serdecznego žalu (...) nie zdroje, ale rzekt lez z oczu moich na optakanie y obmycie grzechow raoich w mlodošci popebiionych wytryskaly, czego serce moję nie dokaže, w tym czynię rekurs do przenąjdrožszey mąki y krwie Zbawiciela mėgo, hoynie za mnie grzesznego na krzyžu wylaney, ažeby pamiętając na okup tak drogi, raczyt odpužcič wszystkie grzechy moję, powtarzając luam dele iniguitatem meam (...), aby Bog w Tr6ycy Šwiętey jedyny niepojednokrotnie z Psalmistą miserere mei Deus secundum magnam misericordiam duszę moją jako od siebie daną do siebie przyjąė raczyl.
Cialo z ziemi wzięte, ziemi oddąją, ktore aby bylo przez mile dziatki moję pochowane przy kosciele ichmosciow xiąžy Dominikanow w Rostajewiczach na pochowanie y na msze šwiąte gotowicę naznaczam. Synowi memu milemu, imč pami Michalowi Siemaszce, konia z kulbaką, szable y wolikow parą zapisųję, ktdregojako naturatnego sukcesora folwarku mojego wieczysiego ze wszystkimi gruntami y attynencyamį teraz będącemi aktorėm i dziedzicem czynią. Co do calo- šci fortuny dziedziczney Zablocie, kt6re dotąd jeszcze niedzielną zostaje, do po- miarkowania šią z sukcessoratni (...) juž synowi memu Michalowi lub innemu w stopniu jego zachowując, cdrkom moim milym, pannie Krystynie, pannie Bar- barze, panttie Tekli y pannie Reginie z teyže wloki gruntu po dziesięi talarow bitych y po krowce naznaczam, ktore syn moj wyplacic powinien bądzie
Ktorych to btogoslawienstwu Boskiemu poleciwszy�, oddawal pan Sie- maszko opiece najbližszych kilku przyjaciol, prosząc o zatroszczenie šią o los sierot. �Žegnam zatem was, naymilsze dziatki moję, y Boskiemu milosierdziu poruczam� - konczyl swoj testament umierający szlachcic i žegnal wszystkich znąjomych t przyjaciol. Dokument ten spisany zostal II czerwca 1767 roku w Zabiociu (Archiwum Narodowe Biatorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 2926).
Jedna z galęzi Siemaszkow posiadala dobra Sosnowcow w wojewodztwie nowogrodzkim (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 2945). Duže gntazdo tego rodu znajdowalo šią takže na Podlasiu. Wypis wywodu famtlii urodzonyck Siemaszkdw z roku 1825 infbrmowai m.in., že �familia uro- dzonych Siemaszkow herbu tabędž w obwodzie i powiecie bialostockim za- mieszkata�. W dokumencie tym cytowano pismo z 1819 roku, stwrierdzając, že �dom ten z wojewddztwa wolyhskiego początek swoj biorąc, posiadat wysokie urząda i z najpierwszymi w Polsce spokrewniony byl familiami. Dowodzą tego rožni z rožnych miejsc dziejopisarze, a tniatiowicie Metryka wofynska w roku 1528 wspomina, že Piotr Michajlowicz Siemaszko byf starostą sądowym luckim {...), a takže Istrument rozgraniczenia dčbr Ostrogskich Kollegium Ostrogskiego Kujawskiego, že w roku 1552 byl tenže juž pisarzem litewskim, starostą krze- mienieckim i postern do Moskwy. Oraz Paprocki, dziejopis Polski, w dzielach swoich opisuje, iž požniej podobnymže sposobem na ushigach ojczyzny wiek swoj przepądzil i potomkowie onego. Ale chwiejącemu šią losowi ludzkiemu ulegając, dom ow tak zamožny na kilka miejsc z Wolynia do Litwy przeniosl šią. A Bohdan Michajlowicz Siemaszko, z tego rodu pochodzący, posiadając w wojewodztwie brzeskim znaczne dobra, prdcz innego potomstwa mial syna
57

Aleksandra, ktöry naprzöd byl podkomorzym wlodzimierskim, požniej kasztela- nem braslawskim i starostą luckim, w roku 1569, a za pracą Benedykta Herbsta pierwszy schizmą porzucil.
Po przeniesieniu šią zaš do Ütwy i nastąpnie po rozrodzeniu šią znacznym lego domu familia w rozmaitych ziemiach i wojewödztwach dziedziczne posia- dala i dotąd jeszcze w Wielkim Xięstwie Litewskim, a mianowicie w powiatach grodzieüskim, lidzkim, trockim, kowienskim i dalszych dziedziczy majątki, z ktörej Marcin Siemaszko, rotmistrz, dziad dopiero wywodzących šią, nie tylko folwark Siemaszki zwany w powiecie grodziehskim i w lidzkim - Ciechanowsz- czyznę sukcessuje, lecz nadto i nabyty przez siebie folwark w powiecie trockim Hubiszki zwany (...). Tenže Marcin Siemaszko mial syna w roku 1738 marca dnia 19 zrodzonego Jozefą Siemaszkę, pözniej takže rotmistrza brastawskiego�.
Öw z zoną Zofia Szuyską mial synöw Augustyna, porucznika wojsk fcoron- nych, Tadeusza, regentą granicznego powiatu trockiego, i Stanislawa, kapitana wojsk rosyjskich. Augustyn z žonąZofią Skaržynską mial synöw szešciu: Sewe- ryna, Ludwika, Antoniego, Jozefą, Leopoldą i Henryka. Wszyscy oni - dwa pokolenia dwöcb galęzi rodo Siemaszköw - w 1819 roku uznani zostali przez Deputację Wywodową Wilenską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�. Wpisano ich do pienvszej cząšci ksiąg szlacheckich gubemi litewsko- wilenskiej� {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1551, s. 34-70).
W zbiorach Centrainego Panstwowego Archiwum Historycznego Litwy w Wilnie znajdują šią liczne oryginalne wlasnorącznie przez czionköw rodu Siemaszköw po polsku pisane dokumenty z XVIII wieku, wyjašniające icb sprawy rodzinne i mąjątkovre. Są tu takže przechowywane urzędowe akta daw- nej heroldii wilenskiej. Jeden z nich, Wywöd famiiii urodzonych Siemaszköw herbu tabędž z 1832 roku, zawiera informacje, že: �familia ta (...) od najdaw- niejszych czasöw w Wielkim Xiąstwie Litewskim osiedlona, szczycąc się do- stojnošcią szlachecką i užywając prerogatyw temų stanowi wlaäciwych, posia- dala ziemne majątki, a mianowicie od imienia Siemaszköw Siemaszkowskie zwane, w powiecie lidzkim polozone, ktöre koleją naturalnego spadku przecho- dząc do požiriejszych potomköw, są dopiero we wladaniu wywodzących šią, Wziąci do niniejszego wywodu za pierwszych przodköw Mikolaj i Jakub Sie- maszkowie dziedziczyli, jak šią wyzej rzeklo, osiągnione po przodkach swych dobra zwane Iwaszkowskie Siemaszkowskie. Z tych Mikola] splodzil syna Stanisiawa, ktoremu stryj jego Jakub Siemaszko tąž majętnošd ojczystą dziedziczną prawem donacyjnym 1735 roku listopada 11 dnia czynionym zapisat�. Stanislaw Mikolajewicz Siemaszko oženiony z urodzoną Katarzyną Barzyczkowną mial dwöch synöw Macieja, zmarlego bezpotomnie i Jerzego, ktöry z pierwszej žony Klimowiczöwny mial synöw dwöch: Jozefą Wincentego i Ignacego Jana, a z drugiej, Franciszki Szymancöwny, jednego - Aleksandra Wlodzimierza.
Wszyscy Siemaszkowie byli wyznania izymskok&toliekiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028, s, 12-13). Drzewo genealogiczne grodziensko- wilkomierskiej galązi Siemaszköw przedstawia szešč pokoleh i szesnašcle osob plci mąskiej. Szlachecką rodowitosc poszczegolnych odgalązien tego rodu wie- lokrotnie potwierdzaly w wieku XIX deputacje wywodowe Grodna, Minską, Wilna, Witebska. Siemaszkowie herbu Labądž spokrewnieni byli m.in, z �od-
58

wieczną szlachtą�, Starzeriskimi herbu Lis (Materiafy do bibliografii genealogii i heraldyki polskiej, Buenos Aires-Paryž 1974, t. VI, s. 313-316).
Juž w XVI stuleciu Siemaszkowie posiadali w powiecie lidzkim majątnošč Andraejevvszczyznę vėl Lukaszowszczyznę. Za protoplast^ tej gaięzi rodu ucho- dzit Jakub Siemaszko, ktory w latach 1610-1620 doczekal šią synow: Stanista- wa, Jakuba i Mikolaja. Poįniej weszli oni w posiadante majętnošci zwanej Li- kancowskie vėl Siera aszkowskie nad rzeką Jablonką. W roku zas 1832 heroldia wilenska potwierdzila rodowitosc Jana, Antoniego i Karola Sieraaszkow z zo- nami NVikiorią Mickiewiczowną, Kunegundą Hryhorowicz6wną i Agatą Songi- nianką. Mieszkali oni w miejscowosci Zahorze (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 1785).
Siemaszkowie herbu Labędž osiedleni byli takže, jak juž zaznaczylišmy, w powiecie witkomierskim. Posiadali wsie Liprriszki, Nosajkowicze i in. Za proto- plastę tego odgalązienia rodu uchodzil Mikolaj Siemaszko, syn Stanistawa (zm. w 1663 r.). Jego syn Stanislaw zmarf bezpotomnie, natomiast Jan mial trzech sy- now: Szymona, Jana Piotrą i Kazimierza. Ten ostatni doczekal šią dwoch synow: Jerzego (jego potomkami byli: Stanislaw, Jerzy, Michaf; a w kolejnym pokoleniu: Jozef i Antoni) i Jana, z ktorego następcami byli Stanislaw, Franciszek Szymon, Adam, a w kolejnym pokoleniu: Antoni Wincenty, Stanistaw Jerzy, Jerzy Teodor, Jozef Paskal, Dionizy Tadeusz. Wszyscy prawnukowie byli bezdzietni i tyiko Antoni Wincenty Siemaszko mial dziecj - pięciu synow: Jozefą Kalasantego, ur. w 1805 roku; Leopoldą Wincentego, ur. w roku 1810; Edwarda Dominika, ur, w 1813 roku; Jana Ksawerego, ktory przyszedl na swiat w roku 1815; Andrzeja Mikofaja, ur. w 1820 roku (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 589).
Interesujące dane zawiera Wywodfamilii urodzonych z Dobrotynia Siemasz- kow herbu Odrowąi, przedstawiony w Wiinie 27 Iutego 1835 roku, ktory poda- wal, že: �familia z Dobrotynia Siemaszkow od naydawnieyszych czasow szczy- cąc šią dostoynošcią starožytną szlachecką, podtug swiadectwa dziejow ktonika- rzy polskich, užywa herbu Odrowąž Tomasz Siemaszko, wziąty za protoplast^ do niniejszego wywodu, pošwiąciwszy šią wojennej službie, by! wniesiony do rangi porucznika chorągwi pancemej Wielkiego Xiąstwa Litew- skiego, pelnil urząd podstolego krzemienieckiego samey rodowitey szlachcie wlasciwy i potączon związkiem maiženskim z urodzoną Teodorą Gorską, mial nadane od nayjašnieyszego krola polskiego Jana III woytostwo judranskie w Xiąstwie Žmudzkim [ežące od ciwunstwa pojurskiego odlączone, za cessyą od urodzonych Piisudskich wydaną, Przyniosly o tym przekonanie dwa listy 1691 dattne (...).
Wspomniony Tomasz Siemaszko wydal syna Ludwika. Tenže Ludwik z Dobrotynia Siemaszko, pojąwszy w stan matženski urodzoną Franciszkę Ber- dowską, uzyskal dla niey jus communicalionem rzeczonego wdytostwa judrai- skiego ze wszystkimi attynencyami y poddanstwem do niego naležącem (...), Rzeczonego Ludwika z Dobrotynia Siemaszki syn Alexander, chorąžy pojurskt, pojąwszy za mafžonką urodzoną Teofilią z Lubna Poiubinską, ciwun6wną i sta- rošciankę twerską, odziedziczyt po niej dobra Kiegi i Laby z poddanstwem w Xięstwie Žmudzkim w powiecie dyngianskim položone�.
Tenže Alexander Siemaszko by! wlascicielem mająfkėw Phrtynia, Zuipiow, Bumiow, Adamiszek, Rymszyszek, Tarwidow. Zostawtl synow Franciszka i Joze-
59

fa. Jozef rnial syna Franciszka, a po nim wnukow: czteroimiennych Edwarda Maksymiliana Ignacego Korneliusza i Ottona Stanislawa Augusta Marcina, ktö- rzy uznani zostali w 1835 roku za �rodowitych i starožytnych dworzan� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 32*34). "Na lišcie szlachty gubemi wilcnskiej z 1839 r. figurują Jözef, Antoni, Szymon Celestyn, Franciszek Sergiusz, Win- centy, Wawrzyniec, Stanislaw, Adam, Marcin, Tomasz i inni Siemaszkowie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 83, s. 20).
16 lipca 1840 roku lekarz Tytus Siemaszko otrzymal z kancelarii general- gubematora wilenskiego zezwolenie na dalszy pobyt za granicą. Ow Tytus Siemaszko, syn Kazimierza, mieszkal w Neapolu i chciai �ze względow zdroWOt- nych" pozostač w Krolestwie Neapolitanskim jeszcze przez rok. Gubernator wyrazil zgodę i kazai wydaö mu roczny paszport (CPAHL, f. 378, z. 1840, nr 578).
Siemaszko, Krasinski, Maciejewski, Jan Rokicki, Jan Wožniakowski, Ma- kuszycki, Chodžko, Jozef Pawtowski, Lopatecki, Pietkiewicz, Onufry Moroz, Smugiewicz, Sylwan Bobidski, Erazm Dobrowolski tworzyli w 1840 roku pa- tliotyczną organizację polską. w Wilnie, za co zostali wydaleni z Akademii Me- dyko-Chirurgicznej. Zebrania odbywaly się w mieszkaniu Chodžki, czytano tam�podburzające, utrzymane w rewolucyjnym duchu wiersze Wozniakowskie- go" (poemai Poiępiehcy, Odę do Boga, Wilianki i in,). Organizacja miala powią- zania ze studentam] z Dorpatu i shižącymi w wojsku rosyjskim Polakami z Wi- lenszczyzny (CPAHL, f. 378, z. 1840, nr 30, s. 145-148 i in.).
O zawartosci ideowej czytanych dziel dokument poHcyjny donosil, iž ce- chuje je: �I. Niespožyta nienawisc i zlošč ku wszystkiemu co rosyjskte, jak i ku tym, ktorzy obojętnie patrzą na istniejący stan rzeczy, nie nie przedsiąbiorą w celu odbudowania Polski; 2. Szczegölna nienawiäd do cara rosyjskiego; 3. Ludzie, ktorych dzialania budzą wstręt autora to: arystokracja, osobnicy mer- kantylni, pustoglowi i mnisi; 4. Autor przepowiada rewoluejs, mającą zniszczyč despotyzm i arystokrację, wprowadzic braterską rownosö między ludžmi, spro- wadzic niebo na ziemię� (CPAHL, f. 378, z. 184Ö, nr 30, s. 174-177).
31 grudnia 1842 roku heroldia wilenska zatwierdziia genealogię rodu Sie- maszköw herbu Nalęcz z powiatu wilkomierskiego, wlascicieli majątku Gru- dziszki. Zatwierdzone takže wowezas drzewo genealogiczne tej rodziny przed- stawialo pięč pokolen - 20 osob ptei męskiej (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 590). W 1851 roku herotdia w Kiszyniowie potwierdzila rodowitosc szlachecką Miko laja Siemaszki, pochodzącego z gubemi podolskiej (Aifawitnyj spisok dwo- rianskim rodom biessarabskoj gubemii, s. 20). Spis szlachty tidzkiego powiatu z 1855 roku stwierdzal, že zamieszkiwalo tam 24 Siemaszköw, wpisanych do szostej ezęsei (szlachta starožytna) ksiąg szlacheckich gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 391. z. 4, nr 1692, s. 123-125).
W 1861 roku opinia publiezna Wilna zbulwersowana byla wiadomoseią o - jak donosit dokument policyjny - �roždienii dworiankoju Feliciannpju Siemasz- kownoju niezywogo biudno prižytogo jeju riebionka� (CPAHL, f. 3 91, z. 4, n r 2643, s. 77). Reakcja ta nie dziwi, gdyž dom Siemaszköw byl powszechnie zna- ny i szanowany, a takie wydarzenie w dziejach sziacbeckiej rodziny bylo czyms szokującym.
60

Szlachcic z powiatu lepelskiego Stanislaw Siemaszko, syn Jozefą, w latach 1863-1868 byl pod tajnym nadzorem policji i chociaž w owczesnym dokutnen- cie zaznaczono: �na czyj rozkaz i za co nie wiadomo�, to niewątpliwie chodzilo o powstanie polskie j �nieprawomyslnosc polityczną� (CPAHL, f. 378, z. 6, nr 64, s. 21). Po 1863 roku za potityczną nieprawomyslnosc zwolniony zostal zpracy w gubemi kowienskiej m.in. �radca tytulamy Romuald, syn Jana, Sie- maszko, wlasnosci nie ma�, w powiecie zaš n o woaleksandrowskim - �sekretarz kolležski Ignacy Siemaszko, ma dom w NowoaleksandrowskiT (CPAHL, f, 378, z. 1866, nr 181, a. 25).
Siemaszkowie herbu Labędž posiadali przez wieki majątnošč Siemaszki w powiecie grodzienskim. Odgalęzili się tež na powiaty pinski, oszmianski, dzisnehskį, minski, zawilejski, wilenski, trocki, wilejski oraz wilkomierski, gdzie posiadali majątek Pielanka. Jak wynika z przekazow archiwalnych, brali oni žony z iakich domow, jak: Czekonscy, Narymowie, Muraszkowie, Marei- nowscy, Bogdanowiczowie, G^dzwiHowie, Tolloczkowie, Tietianiecowie, Cie- chanowiezowie, Dogielowie.
Dose wczesnie odgalęzil šią ten rod takže na Rosją, gdzie cieszyl šią row- niež wielkim szacunkiem, Ksiąžę Piotr Dolgorukow (Rossijskaja rodoslownaja kniga, Petersburg 1854, cz. 1, s. 39) pisal o Siemaszkach jako o rodzinie znanej w Polsce i Litwie jeszcze przed rokiem 1600, a więc naležącej do starožytnej szlachty.
S1EMIELEWICZ (Semelevičius) herbu Cyrenberg. Posiadali dobra ztem- skie w powiecie szawelskim na Žmudzi.
SIEMtENOWICZ (Semenaviiius) herbu Radwan odm., Szeliga, Syro- komla. Hipolit Stupnicki w trzecim tomie Herbaria polskiego i imionospisu w Polsce ludzi zaslusonych (s, 33) pisal: �Siemionowicz, herbu Radwan, z tą odmianą, že miasto šredniej poly u chorągwi kladą gwiazdą o szesciu granach, a na hehnie trzy piora strusie. Kazimiera, wyksztalciwszy się w sztuce artyleryi w Holandii, wydat pierwszy z Polakow w tym przedxniocie dzielo uezone, prze- tlumaczone požniej na wszystkie jązyki. Za Wtadyslawa IV zawiadowal urząd pulkownika artyleryi Siemionowicz herbu Szeliga na Žmudzi�.
Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. VIII, s. 339) wywodzil Siemionowiczow herbu Radwan z powiatu oszmiaAskiego; wspominal tež, že odgalęzieni od nich Siemionowiczowie herbu Szeliga mieli dobra na Žmudzi. Natomiast nic nie mowit o odmianie nazwiska Siemienowicz, chociaž jest niewątpliwe, že byla to jedna rodzina z Radwanczykami oszmianskimi. Identyczną informaeję podal ten autor w dziele Korona Polska (t. IV, s. 83). �Siemienowiczowie w Ksiąstwie Žmudzkim tegož herbu Szeliga� - zanotowal lapidamie profesor Wojciech Wijuk Kojalowicz w Herbarz u z XVH wieku. Siemienowiczowie herbu Szeliga od XVII wieku posiadali majątek Dabsze w powiecie rosienskim na Žmudzi. Drzewo genealogtczne tego rodu, zatwierdzone przez heroldię w Sankt Petersburgu w 1902 roku, przed- Stawialo 10 pokoleh (38 osob plci mąskiej) tej galęzi Siemienowiczow. Heroldia zas wilehska potwierdzala rodowitosc szlacheckątego domu w latach 1804, 1832, 1853,1882,1894 (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 173).
61

Rodzina ta pienvotnie uzywala zmodyftkowanej wersji herbu Radwan, kla- dąc zatniast šredniej poly u chorągwi pięcšograniastą gwiazdq, Zatnieszkali na Ukrainie Siemienowiczowie takže pieczętowali się herbem Radwan (por. W, Lukomskij, W. Modzalewskij, Malorossijskįj gierbownik, s. 163), W. Wittyg (Nieznana szlachta polska i jej herby, s. 288) pisat, že Siemionowiczowie užy- wali herbu Syrokomla i zamieszkiwali vv powiecie wilkomierskim. Informacji o nich nie spotyka się jednak w materialach heroldii wilehskiej. Bartosz Paproc- ki w dziele O herbiech ksicįiąt i rycerstwa Wielkiego Księstwa Liiewskiego z 1584 roku, podając wizerunek wlasnego herbu Siemienowiczöw, zaimažal: �Siemionowiczowie w osznrianskim powiecie tego herbu užywają, domy staro- dawne�.
Siemionowiczowie Radwanczycy licznie mieszkali we wtasnych zascian- kach w powiecie dzisnebskim, gdzie byli spokrewnieni z Fursami, Sorokami, Karczewskimi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117,11). Jedna z galqzi tego rodu prze- niosfa się do powiatu szawelskiego. Ich przynaležnošč do stanu szlacheckiego pDtwierdzily heroldie wiienska i kowiehska w roku 1855 (CPAHL, f. 39], z. 4, nr 2859). Siemienowiczowie herbu Radwan posiadali takže majętnosc Užumi- dzie w powiecie widuklewskim w Księstwie Žmudzkim. Wskazany w Wywodzie familii urodzonych Siemienowiczow Kononowiczöw z 19 III 1804 roku za proto- plastą Adam Siemienowicz mial synow trzech: Andrzeja, Kazimierza i Konona. Od tego ostatniego wywodziii sie Konowiczowie zamieszkali w powiecie gro- dziehskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 992, s. 160).
Franciszek Piekosinski w Herbarzu witebskim zanotowal: �Kononowiczo- wie z familii Siemionowiczöw herbu Radwan, czyli Siemienowicz, to jest cho- rągiew žolta o dwoch polach z frędzlami, miasto zaš trzeciey šredniey poly gwiazda o 6 graniach; na wierzchu chorągwi krzyž w polu blękitnym; w helmie tizy piora strusie, dając wywöd rodowitosci szlacheckiey, okazali, iž Woyciech Siemionowicz obywatel Xiqstwa Žmudzkiego, w powiecie widuklickim mając dziedziczną substancją, Uzumendzie nazwaną, mial syna Adama, ktörego prö- bowatio testamentem 1640, rozporządzającym majętnošc Uzumendzie na synöw swych Andrzeja, Kazimierza i Konona, z ktörego to Konona Siemionowicza wszczęla się familia Konowiczöw.
Ten Konon, opusciwszy kraj swöy, osiadl byi w powiecie grodzienskim; synowie jednak tegož Konona informowani o familii w Xiqstwie Žmudzkim, powrocili w powiat widuklicki y tam od familii poznani, w sukcessji majętnosci Uzumendzia zaspokojeni zostali. Do tego oraz z dlugoletniey stužby u xx. bi- skupöw wilenskich Eustafi, syn Konona, otrzymal prawem wieczystym dworek w Wilnie, a prawem dozywotnim majętnošč Warliszki z döbr kapituly wilen- skiey odlączoną. Dowody na to, chociaž autentyczne byfy, pod cięžką jednak calego miasta Wilna w roku 1737 konflagratą, we dworku dziedzicznym tychže Kononowiczöw z calym ich majątkiem splonęfy". Czlonkowie tej rodziny spra- wowali rožne funkcje w dobrach biskupa wilehskiego Zienkowicza oraz u ksią- žąt Ogihskich i Massalskich.
Dekret Sądu Ziemskiego Prowincjonalnego Witebskiego z roku 1775 wymie- niai szlachcicöw Bogusiawa, Antoniego, Joachimą, Kazimierza, Tomasza, Jozefą, Stanislawa, lgnacego, Adama i Macieja Siemionowiczow-Kononowiczow. W 1835
62

roku heroMia wilenska odnotowala, �že familia Siemionowiczów-Kononowiczów wywiodla się w roku 1804 marca 19, do którego dekretu Józef Tadeusz, syn Józefe Antoniewicza, Siemionowicza-Kononowicza, mieszkającego w powiecie wilejskim gubemi miñskiej w majątku Wojcieszach, za ¿wiadectwem marszalka oszmiaúskie- go, a zas Maciej, syn Tomasza, z synami Tadeuszem Narcyzem i Aleksandrem Franciszkiem, dwuimiennymi, oraz Józefem Marcinem Franct$zkiem, trzyimien- nym, Siemionowiczowie-Kononowiczowie, w míesete Kownie mieszkający, są dolączeni do tego dekretu przez rezolucją dnia 22 Ustopada 1832 roku zapadlą� {CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2641).
W zbiorach Archiwum Narodowego Bialorusi w Minsku znajduje šią wy- wód genealogiezny rodziny Siemionowiczów herbu wlasnego z 1819 roku. Za protoplast^ tej linii uznano Jana Samuelowicza Siemionowicza, žyjącego w wie- ku XVII, który mial synów Hrehorego, Maxyma, Michata; wnuków Marcina, Symona, Stefan a; prawnuków (w koncu XVIII wieku) Jana, Daniela, drugiego Jana, Hrehorego, Qnufrego, Alexandra, Miehala, Wincentego (Archiwum Naro- dowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3987, s. 5).
Od 1729 roku Siemionowiczowie byli wlascicielami majątku dziedzieznego Kaczyn w powiecie nowogródzkim, który w 1793 roku sprzedali Andrzejowi Lopuszynskiemu, sami przenieáli šią do powiatów braslawskiego, wilejskiego, wileñskiego, mmskiego, W roku 1852 Wileñskie Zgromadzeme Szlacheckie potwierdzilo, \i Siemionowiczowie �pochodzą z byiej szlachty polskiej� (,,iz bywszej polskoj szlachty�), ale do ksiąg szlacheckich ich nie wpisano, dąžąc, zgodnie z wytyeznymi cara, do zepchniącia zbiednialego rycerstwa w masy ciemnego chlopstwa (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z, 2, nr 3987, s. 19-20).
Wzmianki o pnzedstawicielach tego rodu w zbiorach archiwalnych są nader liezne. Wynika z nidi, že u zarania swych dziejów niektóre odgalązienia tego rodu tialežaly do zamožnej szlachty. Pauperyzacja nastąpiia dopiero pózniej, zwykle w wyniku dziejowej zawieruchy i celowej polityki rządow pañstw zaborezyeh. Zachowal šią dokument z XIV wieku, który poswiadeza znakomitą kondycję mate- rialną ówczesnych Siemionowiczów: �Dwor Zubrowicze, dwor Chimy, ziemia pusta Dubrowieriska, dwor Bychowo, dwor Dabosna, Dabosna danniki w Turcy - kniaž Dmitr Siemienowicz dobra wyzey opisane kniehini Zophij y jey dzieciom y potomkom wszystkim daje, daruje, y zapisuje wiecznym prawem darowtzny, maja 31, 1392 roku� (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 20).
Žrodla z 1409 roku wspominają Jana Siemienowicza ze Žmudzi, okoliczne- go smolenskiego, oraz Borysa Siemienowicza, starostę wilkomierskiego (por. Valerija Semenavičiute-Damašiene, ,J)idžiojo artilerijos meno" autorius - Lietuvos bajoras, Lietuvos Bajoras, 1998, nr 3, s. 4-5). Jur Siemienowicz �kniaž�, szlachcic z ziemi molodeczañskiej, figuruje w przywileju wielkiego księcia li- tewskiego Kazimierza Jagielloñczyka z roku 1443 [Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 99, 183 i in.). Siemienowtczowie (Szeymyonovyczy) z po- wiatu nowogródzkiego wymieniani są w zródlach pisanych z roku 1437 {Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileñskiej, 1.1, s. 170).
Wsród elity szlacheckiej Wielkiego Księstwa Litewskiego występują w roku 1432 ksiąžąta Iwan Putiata Siemienowicz, Wasili Siemienowicz (I. Danitowicz,
63

Skarbiec dyplomatow, t. II, s. 133), W 1441 roku pod przywilejem krola Kazimiera, nadającym liberalne prawa miastu Wilnu, widnieje wsrod innych podpis Jerzego Siemienowicza {ibidem, s, 175). Kniaž Jerzy Siemienowicz wspomniany zostal w przywileju krola Kazimierza Jagiellonczyka z 1450 roku. W roku zaš 1484 wymieniają zapisy archiwalne kniazia krolewskiego Iwana Siemienowicza (Akty otnosiaszciijesia k ištarti Jugo-Zapadnoj Ross ii, t. f, s. 68,92 i in,).
Jur, Andrzej i Semen Siemienowiczowie, kniaziowie z Holszan, figurują w przywileju księcia Semena Romanowicza Kobryriskiego z 1 pazdziemika 1456 roku (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t, XV, s. 231). 24 tnarca 1470 roku Kazi- mierz Jagiellonczyk podyktowal w Wilnie list, ktorym �dobra wszystkie, na kto- rychkolwiek z dawna xiąžą Dmitr Siemienowicz w spokojney possessy byl, žonie tegož Dmitra potwierdza� (ibidem, s. 243). 19 lipca 1473 roku tenže ksiąžą Alek- sander Siemienowicz z Holszan �dobra swoje Swierany, dziedziczne, kiedy do Pol- ski jechal na poselstwie, kosciolowi sw. Stanislawa zapisal� (ibidem, s. 245).
�Kniaž Andriej Siemienowicz a brat jego kniaz I wan, a u niego try syny� przed 1482 rokiem shižyli na ziemi smolenskiej krolowi polskiemu (ibidem, s. 286). Dworzanin wielkiego księcia Iitewskiego Aleksandra Jagiellonczyka Mitko Siemienowicz otrzymai od swego pana w 1499 roku Danilką Toporowa zbracmi i gruntam! (ibidem, s. 535). 20 lipca 1503 roku pan Borys Siemienowicz procesowal šią z krewnymi swej žony z domu Gstafjewiczowny o częšč majątku Uzda (Sbontik matierialow otnosiaszczichsia k istorii Partow Rady Li- towskoj, s. 288-290). W 1526 roku jeden z edyktow krola Zygmunta 1 pošwięcony byl skardze mieszczan z Kamienca Litewskiego Ostaszki Polakowicza i Miszki Siemienowicza (AWAK, t. IT, s. 207),
Wedlug listy z 1528 roku pan Andrzej Siemienowicz mial w razie potrzeby wojennej stawic pod bron pjąciu konnych rycerzy; Lenart Siemienowicz Z Ostrynia mial stawac do wojny sam, Mikolaj Siemienowicz z Wolkowyska, Zenko Siemienowicz z Trok - tak samo (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1427). Uchwala sejmu wilenskiego o pospolitym ruszeniu z 1 maja 1528 roku postanawiala m.in. že �pani Borysowa Siemienowiczowa majet stawiti odinnadcat koniej�. Andrzej Siemienowicz z Pienian stawal w tymže roku sam do pospolitego ruszenia w Wilnie. 7 lipca 1539 roku �bojar hospodarski� Pawel Lyczko zaskaržyl poddanych pana Daniela Siemienowicza w sądzie grodzien- skim, že oni �žonę onego przejąwszy - a ona swiniey z žyta gnala - zbili i zra- nili�. Niewiasta okazywala potem rany i since panu Danielowi, lecz on �spra- wiedliwosci uczynič nie chciai�, z tego to powodu sprawa musiata trafič pod rozwagq panow lawnikow w Grodnie (AWAK, t. XVII, s. 12).
W Regestrze popisania majętnoici, zamkdw y dworow naležących do dome- ny rodziny Gasztoldbw, sporządzonym okolo roku 1550, znajduje šią następują- cy fragment: �Cztemasty Andrzey Siemienowicz, Maciey i Epimach Bohdano- wiczy, Wasko Andrzejewicz, Nikifor Siemienowicz, Iwaszko, Wasko, Sienko Sawiczy, Ulas a Marcin Kondratowiczy, každy z nich osobliwym domem mieszka, majątnošc u nich oyczysta Siemienowszczyzna [Siemienowszczyzna to wies szlachecka niedaleko miasteczka Traby na Oszm ianszczyžn i e], gruntu oromcgo na wszystkie trzy lata na beczek dziesiąč, sianožęci na wozow dwa- dzieicia, lasu zarošley na beczek pięč� (AWAK, t. XXIV, s. 122).
64

Zachary Siemienowicz, �ziemianin hospodarski� z ziemt žmudzkiej, prze- zywany Uzpiawnickim, zamieszkaty w powiecie widukliskim, nabyl gruntą od Stanislawa Stiebuklaitisa, tež bojara, sądząc z nazwiska, Litwina (AWAK, t. XXIV, s. 243). Dmitr i Iwan Siemienowiczowie, krewni podskarbiego dwor- nego litewskiego lwana Andrejewicza, wspommani są 24 sierpnia 1554 roku w testamencie tego dygnitarza (Archiwum Sanguszköw, t. VI, s. 14-16). W 1567 roku w ochotfliczym regimencie starosty orszanskiego Filona Kmity Czamobyl- skiego ciągną przeciw Moskwie �pacholek Wasko Siemienowicz, na nim pan- cerz, przylbica, szabla, tarcza, drewko; kon pod nim bialy z piętnem". Na Ga- bryeln zas Siemienowiczu byla �zbroja blachowa�, a pod nim �kon gniady� (Archeograficzeskij sbornik dokumentüw, t. TV, s. 218).
Jesko Semenowicz, podsędek grodu luckiego, zaskaržyt w sądzie wlodzi- mierskim 2 X 1570 księžnę Hannę Zbaraskąo nieprawne zabranie mu wsi Szek wowa (Archiwum Sanguszköw, t. VII, s. 372). Jakub Siemienowicz byl kapla- nem �Preczistenskoj Cerkwj� w Nteswiezu od 1577 roku. W tyrn czasie w Brze- iciu sprawowai poshigę kapfen prawoslawny Demian Siemienowicz (AWAK, t, III, s. 11-12). Szlachcic Olechno Siemienowicz z majątku Zboromirza, naležą- cego do Tyszkiewiczöw, zaskaržyl w kwietniu 1577 roku w sądzie grodzkim brzeskim niejakiego Demiana Hebnią o napad i grabiež. W tym czasie Andrzej Zdzitowiecki oskaržal ziemianina Dymitra Siemienowicza ze Zdzitowca o grabiež pięciu koni. Trzeba zaznaczyč, že ten pan Siemienowicz w ogöle się wy- rožnial sklonnošctą do zwady i bojek, a imiįjego wiele razy pojawia się w księ- gach sądu brzeskiego.
Nazwisko Siemienowicz spotyka się często w aktach archiwalnych dotyczą- cych wschodniej częsci Bialorusi. 13 tnaja 1577 roku �przyszediszy przed urząd wojtostwa mohylewskoho Maryna Zydkaja, karczmarka, opowiedala, i to sama jawnie i dobrowolnie wyznala, iž že pierwiej wyciskala ona z chahipki, w pobli- žu domu jej zbudowanej, mieniąc pod nią będący plac byd swoim wiasnym, Lewona Siemienowicza rzeczy i naczynia jego domowe precz byla wymiatala, ktöry placyk on byl trzymal od pana Pawla Chojeckiego. Ale będąc ona niewia- stą chrzescijanską, a mając bacznošč i wzgląd na uböstwo jego, j už jemu wiecz- nie ten plac postupiia i nįgdy jego ruszač i przekazy w dzierženiu czyniė nie miata. Co i do knih urzędu wojtostwa mohylewskoho zapisač daia� (Istoriko- juridiczeskije matieriaty izwleczionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj, t. XXX, cz. 2, s. 62-63). Tenže obywatel mohylewski Lewon Siemienowicz odnotowany zostal w kilku innych zapisach o podobnym �mająt- kowym� charakterze.
W roku 1577 w mohylewskich księgach grodzkich wspomniany zostal Moj- iesz Siemienowicz (najprawdopodobniej albo kalwin, albo prawoslawny, može zresztą i katolik) �mieszczanin hospodarski mohylewski�, mający �dom swoj ojcowski w miešcie mohylewskim za Dubrownią ležący� (ibidem, s. 74), Za- chowalo się Swiadectwo, že �przyszediszy pnzed urząd wojtostwa mohyiewskie- go, krawiec z Dubrowny Danilo Mikiticz, opowiedal i to sam jawnie a dobrowolnie wyznal, iž prodal mieszczaninu hosudarskomu mohylewskomu Oleksieju Siemienowiczu konia swojego, kotorogo i przed urzędem stanowil i pokazywal, sierscią. ciemnoryžego, nieprzykowanego, grzywa u niego na prawą stronę� (ibi-
65

dem, s. 88). Innym znow razem Fedzko Siemienowicz, mieszczanm mohylew- ski, zeznai przed urzędem grodzkim, iž �prodat placu swojego dziadžku swoje- mu Daszku Stefanowiczu� (ibidem, s. 93).
W tyrn czasie występuje w. zapisach archiwalnych cata rzesza mieszczan mohylewskich o nazwisku patronimicznym Siemienowicz: Borys, Iwan, tukasz, Jacek, Jakub, Ždan, Naum, Roman, Adam, Longin itd. Byli oni uczestnikami najczęšciej rožnycb procesow majątkowych, o czym ¿wiadczy np. Skarga do sądu Awerka Siemienowicza na swego rodzonega brata Aleksego z grudnia 1577 roku o niezwrocenie dlugu {ibidem, t. XXXII, s. 235-236). Archiwalia zroku 1583 wspominają m.tn. o panu Janie Siemienowiczu, �ziemianinie ho- towczynskim� z okolic Mohylewa.
W ogoie nazwisko Siemienowicz w XVI wieku byto niezwykle rozpo- wszerfmione wirod mieszczan mohylewskich i witebskich {AWAK, t, XXXIX, s. 15, 70, 122, 270, 446, 618 i in.). W roku 1580 np. występują wsrdd mieszczan mohylewskich; Sienka Szostakowicz, Tiszko i Maksym Siemienowicz, Arefa Zenowioz, Ochromej Bobrowicz, Oleksy Zdanowicz, Kome] Klimowicz, Taras Abakumowicz, Stefan Dawidowjcz, Charko Maksymowicz, Jennota Mikotaje- wicz, Otroszko Babinicz, Ždan Bohdanowicz, Iwaszko Lawrynowicz. �Siemienowicz� bodaj nigdy nie byto w MohyJewie rzeczywistym nazwiskiem, a tylko imieniem �po ojcu�: Siemienowicz, czyli syn Siemiona. Niekiedy obok niego wystąpuje nazwisko lub przezwisko, wskazujące najczęšciej na zawod, miejsce zamieszkania iub cechę szczegolną nosiciela: Ciszka Siemienowicz Lyczek itp. Widocznie w tym czasie ksztaltowaly się owe biatoruskie i polskie nazwiska �odojcowskie�: Bohdanowicz, Janowicz, Pawtowicz itp.
Zachowalo się interesujące podanie do magistratu mohylewskiego, pisane przez mieszczanina Maksyma Siemienowicza 27 czerwca 1577 roku: �Przyszedt- szy do urzędti wojtostwa mohylewskiego, mieszczanin hosudarski Maksym Siemienowicz opowiedal tymi stowy, iž będąc dnia dzisiejszego w zamku tutejszym mohylewskim nie w jakich inszych potrzebach, jeno biesiady sobie za sw6j grosz užywając, rniod pitetn w skiadzie iwanowskim, ktory miat pan Dmitr Waskowicz, podstarošci mohylewski, wedtug starodawnego obyczaju sycič i dzieržyč. Tam nie wiedziec jak z traftmku sygnet srebmy, w ktorym byto zototnikow potczwarta pod herbem takim, ktorego on do tych czasow uzywal i wszelkie listy nim pieczętowat, z palea miezinnego ręki lewej spadt i zginąt. I prosit, aby to opowiedanie jego do ksiąg zaptsane byto. Co urząd zapisad kazat� {Istoriko-juridiczeskije matierioty izwleczionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj, t. XXX, cz. 2, s. 104),
Wjednej ze skarg z roku 1577 do magistratu brzeskiego wspomniany zostat kapian prawostawny Damian Siemienowicz, ktory �wyszedlszy z cerkwi, poszot dej byl za bydlom swoim, dorogoju dobrowolnoju, i buduczy jeszcze niepodaio- ku domu swojego, gdy ziemianin tegož powietu bieriestejskogo Rafal Lenko- wicz Niepokoyczycki, sam osoboju swojeju, z stugami i pomocznikami swoje- mi, popa tego perieniawszy na dorozie dobrowolnoj, zbil i zranil� (AWAK, t. III, s. 11-12).
Helena Siemienowicz herbu Szeliga byta w latach 1566-1580 zoną Teodora Chrapowickiego, chorąžego witebskiego, bohaterskiego obroncy ziem Rzeczy-
66

pospolitej przed naježdžcą moskiewskim (Rummel, Gotubcow, Rodoslownyj sbomik ntsskich dworianskich familij, Petersburg 1887, t. II, s. 594), 29 marca 1578 roku mieszczanin hosudarski miasta Mohylewa Onufry Siemienowicz oskarial przed urzędem grodzkim swych mlodszych braci Uiasa, Konona i Ku- rylę o to, iž po šmierci ojca wychowal i wykarmil swe ratodsze rodzenstwo, ktore, podroslszy, klucze mu pozabieraio, zažywając wesotosci, przepijając do- bytek, jego pracą zgromadzony. Niesfomi podopieczni pozbawili go wszelkich naležtiych mu dobr (Zstoriko-juridiczeskije matieriafy tzwleczionnyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogiiewskoj, t. XXXII, cz, 2, s. 126).
Wsr6d bojarow i szlaehty trabskiej {Traby to miasteczko niedaleko Oszmia- ny) w 1581 roku wzmiankowany jest Hryn Siemienowicz, ktoremu wojewoda wilenski Gasztold, w zamian za majątnošč Lyntupy, nadal Hrykowszczyznę. Szlachcic ten mial: �ziemi wszystkiey dwomey na beczek sto dwadziescia trzy, sianožęci na wozow szeščdziesiąt, do puszczy trabskiey ustęp; poddanych jego nie wypisujq; do woyny konia stawia� (AWAK, t. XIV, s. 232). Pawel Siemienowicz, wozny powiatu minskiego, figuruje w księgach sądowych tego miasta z 1582 roku. Abram Siemienowicz by! �ziemianinem hospodarskim� z powiatu trockiego wedhig notatki z roku 1591 (AWAK, l, XXX, s. 101, 103). Iwan Si- mienowicz, �ziemianin hospodarski� z powiatu grodzienskiego, wystąpil jako swiadek na posiedzeniu grodzienskiego sądu ziemskiego 9 stycznia 1591 roku (AWAK, t. XXXI, s. 76). Bohdan Siemienowicz, wlasciciel niwy Zajcowskicj, wzmiankowany jest w minskich księgach grodzkich z roku 1592. 13 lipca 1592 roku swiadek w trackim sądzie podkomorskim Zacharyasz Siemienowicz, �umocowany pana starosty punskiego, powiedziat. iž sianožęč Szermuksznia wlastna jest pana Wolka� (AWAK, t, XXX, s. 111).
15 wrzesnia 1593 roku do ksiąg minskiego sądu grodzkiego wpisano nastę- pujące zeznanie: �Ja, Pawel Siemienowicz, wozny wojewodztwa minskiego, zeznawam tym moim kwitem, iž roku teražniejszego po narodzeniu Syna Bože- go 1593, miesiąca Septembra 18 dnia (...) oglądalem w miešcie grodzkim min- skim, w domu Tatarzyna grodzkiego wojewodztwa mscislawskiego Bohusza rwanowicza Soltanowicza, wielmi szkodiiwie zranionego (...), widziatem w glowie jego ran trzy ciętych krwawych, bardzo szkodiiwych, až mozg z nich szedl; a na ramieniu lewym raną krwawą ciątą, z ktorych to ran ten Bohusz Sol- tanowicz, žyw byč nie može, gdyž j už i mowę zawarf� (A WAKt t. XXXI, 233).
W roku 1594 w przywileju, podpisanym przez �Annę, krolowę Polski, wiel- ką księžnę litewską; panią ruską, pruską i mazowiecką� figuruje �pop ruski z siela tewelowskiego [w okolicy Kobrynia] na imię Matwiey Siemienowicz� (AWAK, t. III, s. 199). Szlachcice Jan Siemienowicz i Stanislaw Krupski wymie- niani sąjako swiadkowie w jednej ze spraw sądowych, toczącej się w Wilnie we wrzesniu 1601 roku (AWAK, t. VIII, s, 488). tukasz Siemienowicz, lawnik wi- lehski, w 1608 roku byi poslancem od mieszczan tego miasta do metropolity prawoslawnego I. Pocieja w sprawie zagwarantowania swobod temu wyznaniu (Archeograficzeskij sbornik dokumeniow, t. VI, s. 112). Andrzej Simienowtcz, prawosiawny mieszczanin wilenski, jest wzmiankowany w dekrecte krola Zyg- munta III z 11 kwietnia 1613 roku jako czlonek cerkiewnego Bractwa sw. Jerze- go. Natomiast w dekrecie tegož monarchy z 8 sierpnia 1618 roku znajdujemy
67

nazvviska Jana i Mikolaja Siemienowiczow, czlonkow tegož bractwa (ibidem, t. X, s. 247).
�Ziemianin hospodarski� z ziemi žmudzkiej Adam Siemienowicz figūroje w księgach Giownego Trybunaiu w Wilnie w zapiste z 21 ljpca 1615 roku (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 258). Hryszka Sieimenowicz, bojar z powiatu slonimskiego będący na službie u ksiąžąt Czaitoryskich, wspomnianyjest pnzez žrodla archiwalne z 1616 roku (ibidem, 1.1, a. 248). W 1618 roku vvBrzešciu odnotowany zostal duchowny prawoslawny Marcin Siemienowicz (AV/AK, t. II, s. 48). W 1633 roku w przywileju krola Wladyslawa IV nadającym ziemią jednej ztrzech cerkwi grodzienskich zostal wymiemony pan Bogdan Siemienovvicz, sziachcic, �ziemianin kulbacki naszego gospodarskiego powiatu grodzienskiego� (AWAK, t. I, s. 61). W 1634 roku burmistrzem mohylewskim byl Gizegorz Siemienotvicz.
General Jego Krolewskiej Mošci wojewodztwa wilenskiego Marcin Luto- stanski zeznawal przed magistratem 5 kwietnia 1637 roku: �Chodzilem do mo- nastyra Trdyce Žwiętey cerkwi, na Ostrey ulicy ležącey, gdzie przyszedlszy na cmentarz, widzialem podle dzwonnicy usadzonego y kfodkę na szyję zamknio- nego Pawla Siemienowicza, kusznierza, przy bytnošci wielu ludzi y czemcow trojeckich (...), Tamže, gdym w niego pytai: za co by go wsadzono? tedy mi na to powiedzial, že niewinnie, bez wszelkiey przyczyny, idącego ulicą dnia dzi- sieyszego mimo mur tego monastyra panienskiego, za processyą pogrzebową do cerkwi Šwiętego Duoba, tamže wpad!szy, znac z woli y wskazania samego star- szego oyca Dubovvicza, diak z niektoremi oycami Tr6yce Šwiętey y inszemi pomocnikami z wielką gromadą pospolstwa5 z processyi pogrzebowey porwaw- szy mnie, pięsciami w szyję bili, mordowa!i, y tu mię gwaltem zaprowadziwszy, do kunicy wsadzili, grožąc biciem postronkami, kažąc mi siq przyznawač, žem gwalt uczynit y zakazując mi do cerkwi Šwiętego Ducha chodzič.
Od ktdrey mowie, zaraz tamže będąc, zwyž pomienieni oycowie poczęli z fuiyą mowič przy mnie, jenerale: nich ei popi, schizmatycy, u/iedzą, že y sa- mym im to niezadtugo będzie: skoro w dzwon uderzymy, wnetže ich ze wszyst- kim z gruntu wywrbcimy. Co wszystko przede mną, jeneralem, ten sluga jego- mosė oswiadczyf A potem ja, jeneral, zostawiwszy pomienionego Paw)a Sie- mieitowicza w kunicy, sam precz odszedlem. Za tem tegož dnia, w godzin kilka, ten pomieniony Siemienowicz, z kunicy wypuszczony, przyszediszy do mona- styra cerkwi Švviętego Ducha, powiedzial, že go postronkami Fiedor Brastawicz, diak, z niektoremi oycami Troyce Šwiętey i inszemi pomoenikami bito, mordo- wano y do cerkwi Šwiętego Ducha chodzič zakazywano. Jakož dnia wyžey tnia- nowanego, za okazywaniem tego Siemienowicza, widzialem grzbiet y wszystko cialo sine zbite, krwią šciekle; ktore to bicie mietui sobie byd stale postronkami od pomienionego diaka y niektorych oycow Troyce Šwiętey�.
Po kilku dniach do magistratu wilenskiego wptynęla tež Skarga od prawo- slavvnych księžy cerkwi Siviętego Ducha na unickich, greckokatolickich ksiįžy z košeiola Trojcy Šwiętej, iž ei ostatni, zlapawszy Pawla Siemicnovvicza, kušnte- rza wiIeėskiego, �u siebie w więzieniu mąjuczy, postronkami bili, mordovvali� (AWAK, t. Vili, s. 123-125).
Najprawdopodobniej byl Siemienowicz katolikiem, ktory z jakichš wzgledo w (matženskich, materialnych lub innych) przeszedl na prawoslawie, stąd tež
68

spadla na mėgo zawzięta mšciwosč ze strony bytych wspolwyznawc6w. Inaczej trudno bytoby wytlumaczyc ten eksces, gdyž \v Wilnie mieszkaly wowczas ty- siące prawoslawnych, ktorym nikt nie wzbranial chodztč do ich swiątyn.
W roku 1641 w brzeskich księgach grodzkich wymieniany jest Kaiich, czyli Kalikst $iemienowicz, mlynarz z Okczyna (AWAK, t. VI, s. 399). Wiosną 1658 roku w raportach dowodztwa rosyjskiego z terenu dzialan wojennych na Ukia- inie wspomniano Daniela (Danilę Siemienovvicza, sotnika wieprynskiego od- dziaiorv kozackich (AJZR, t. XV, s. 27). Zachowat šią jego list do pulkownika poltawskiego Marcma Puszkara, z ktorego wynika, že Siemienowicz ten pozo- stawal na shižbie carskiej i byl wyznania prawosiawnego: �Nam wszechmilo- šctwy pulkovvniku poltawski wojska zaporoskiego Jego Carskiej Mošci i dobro- dzieju nasz. Wtadomo nam uczynilo się dokladnie o Wyhowskim, nieprzyjacielu naszym, ktory porywa się na naszą wiarę chrzescijafiską, že w czasach niniej- szych byl nasz mieszkaniec wieprycki w Czomuchach obyczajem targowym z handlem rozmaitem, i powiadają, že iwan Doniec, ktory w pošlech byl u �� (...), zbiegt. Potem, nikczemnicy, czytač zaczęti uniwersaty Wyhowskiego, radį zebrawszy, by žadnych bunt6w przeciwko Wyhowskimu nie czynili. Takže wymienia w tym uniwersale 18 000 Lachow jako sojusznikow. A pulk niežynski w Lochwice stač [ma] do tegož czasu. Dan z VViepryka 12 marca roku 1658. Waszej Mošci, dobrodziejowi naszemu, we wszystkim žyczliwy i do ushig po- wolny Daniel Siemienovviez, sotnik wieprynski� (AJZR, t XV, s. 38-39).
W marcu 1668 roku mieszczanie z Kopyla: Hrehory Szpatovvski, Wasilij Sie- mienowicz, Jan Horbaczewski t inni zaskaržyli przed sluckim sądem grodzkim mieszczan ze Shicka o wspolpracę z nąježdžcą moskiewskim i o przeszkody czy- nione im w handlu. Pisarzem sądowym, ktory tę skargę zanotowaf, byl Mikolaj Krakowski (AWAK, t. ��, s. 81-82). W roku 1664 w Rrzyczewie mieszkal Wasyl Siemienowicz, ksiądz unicki; w Orszanskiem - szlachcic Jan Siemienowiczl w Witebskiem - Wlodzimierz Siemienowicz Ųstoriko-juridiczeskije matieriaty izwlecziomyje iz aktowych knig gubemii witebskoj i mogilew$kaj, t. XXIV, s. 459- 460, 505).
Hrehory Siemienovviez, rzemiešlnik wilenski, odnotowany zostal w ksią- gach magistratu tego miasta w styczniu 1666 roku (Ą\VAK, t. X, s. 311). Drobny szlachcic z Wilenszczyzny Antoni Siemienorvicz, będący na ushigach bardziej majętnego obywatela ziemskiego Stefana Barszczewskiego, wraz z niejakim Samuelem Marcinkiewiczem, gdy w grudtliu 1688 roku prowadzil do miasta furmanki z towarami, zostal napadnięty �na piaskach wilenskich�, ograbiony i pobity przez grupę Tatarow z powiatu trockiego (AWAK, t. XXI, s. 397-399).
W 1670 roku w aktach G16wnego Trybunalu Litewskiego odnotowany zo- Štai Mikolaj Siemienowicz, ,jenerat powiatu oszmianskiego� (AWAK, t. XV, s. 255). Wšrod mieszczan osiadlych na Krzywcowym Posadzie nad Džvviną, w majętnošci Jana Przeždzieckiego, dokument z 1667 roku wspomina Michala Siemienowicza (istoriko-juridiczesfdje matieriafy izvtleczionnyje iz aktowych knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XXVI, s. 450). W roku 1668 wšrod mieszkaiicorv mąjątku Obole na Polocczyžnie wymieniani są m.in. �Andrzej Siemienovviez z zoną Katiuszą� oraz �Pawluk Siemienowicz z zoną Prosinią� (ibidem, t. XXVIII, s. 269).
69

�Matheusz Jozaphat Siemienowicz, pisarz kancellaryey metropolitanskiey, manu propria� podpisat przywilej metropolity kijowskiego, halickiego i wszyst- kiej Rusi, Cypriana Zochowskiego, nadany klasztorowi chehnmskiemu 28 stycznia 1690 roku, dotyczący nowicjatu (AWAK, i. XXIII, s. 358). 27 sierpnia ] 709 roku mieszczanin z Kobrynia Antoni Semenowicz zaniost skargę przed radcow magistratu � pobicie go przez czterech wspotobywateli w karczmie, ktorzy - jak informuje zapis w kobrynskich księgach grodzkicb - �z impetem na niego wszyscy skoczyli, jako jacy zapamiqtali, porwawszy za teb, o ziemię ude- rzywszy, okrutnie zbili kijami, skaleczyli, zmordowali, košei poprzebijali, wfosy z glowy powyrywali, po ziemi wiocząc. Y gdyby Iudzkiego ratunku nie byio, podobno by žatującego albo zabili, albo wiecznym kaleką uczynili, gdyž się juž na to byli zasadzili y mieli to wykonac šamą rzeczą, jakož do tego czasu jeszcze się tym cblubią, codziennie czyniąc pochwatki�.
Specjalnie mianowany šSedczy zbadal uwaznie zasadnošč tej skargi i w sprawozdaniu odnotowat, iž podczas wizyty u Semenowicza �widziat razy tyraus kt e zbite, to jest, na gtowie znaki krwawe, spuchie, krwią naciekte, kijem pobite; na ežele rana kijem rozbita, krwią naciekta; twarz poszarpana; plecy wszystkie potfuczone, znaki krwawe, sine, spuchie, kijem pottuczone, po nogach takže znaki krwawe, spuchie, sine, kijem pottuczone, niemitosiemie wszystek pobity, owo zgota tyransko zbity, skaleezony y zmordowany� (AWAK, t. IV, s, 513-514).
W latach 1712-1720 brat zakonny, jėzuitą Prokop Siemionowicz jest wzmiankowany jako Praeses Bursae, Musices et Chori, czyli prefekt bursy mu- zykow, ktory znakomicie wywiązywal się z powierzonych mu obowiązk6w; wspdtczesny historyk nazywa go postacią �bardzo zaslužoną dia rozwoju muzy- ki w Akademii Wilefiskiej� (L. Piechnik, Dzieje Akadetnii Wilehskiej, t. III, s, 41, 42). Jan Siekierz Siemienowicz byi regentem grodzkim Księshva Žmudz- kiego w roku 1777 (AWAK, t. XXXIII, s. 198). Z tej, jak widzimy, licznej i roz- galęzionej rodziny pochodzil m.in. wybitny teoretyk balistyki i artylerii Kazi- mierz Siemienowicz.
Siemienowiczowie w owym czasie posiadali folwark Dziehiele w powiecie oszmianskim, Zachowat się testament Jana Siemienowicza z lutego 1737 roku, w ktdrym czytamy: �A iž každy cztowiek mieszkający na tym swiecie nie ma nic pewniejszego nad šmierc, a nic nayniepewnieyszego � niewiadomszego nad godzinę šmierci, na �� každy pamiętając, powinien byč na wszystko gotow, przeto y ja, Jan Siemienowicz, upatrując takową niepewnoic požycia naszego cztowieczego w tey peregrynacyi swiatowey, lecz natenezas będąc od Pana Bo- ga chorobą obložną nawiedzony, jednakož przy zupetnym rozumie y dobrey pamięci, ten testamnet ostatmey woli mojey czynię.
A naprzod, gdy mią Pan Bog z tego swiata do chwaty swey šwiętey powota y wziąė będzie raczyt, tedy duszę moją grzeszną poruezam wszechmocnemu milosierdziu y tasce Pana Boga Wszechmogącego, prosząc, y tę nadzieję mając, iž jako Pan Dobrotliwy, nie pomnąc na wielkosc grzechow moich, ale na swoje nieskonezone milosierdzie, duszę moją grzeszną do chwaty swey šwįętey przy- jąvvszy, a ciato moję grzeszne ma byc pogrzebione w Gtębokim przy košeiele farnym parafialnym (...).
70

Naymilszey malžonce mojey Malgorzacie do dlugiego jej zywota przezna- czam y zapisųją majątnošč moją wieczystą Dziahiele, w powiecie oszmiariskim ležącą, w polowie, tudziež potowicę majątku wszystkiego ruchomego�. Po šmierci žony caly mąjątek mial przejsė w rące jego naturalnych sukcesorow - synow Hrehorego i Maksyma (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f, 319, �. 2, nr 2947).
W XIX wieku Siemienowiczowie uzyskali potwierdzenie Szlacheckiej ro- dowitosci od Zgromadzenia Deputatow Szlacheckich w Minsku 31 grudnia 1843 oraz 16 grudnia 1852 roku {Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 3987),
SIEMIRADZKI (Semirackis) herbu Trzaska. Na Šląsku pisali šią Siomo- ruditzky � uzywali wlasnego godla (J. Siebmacher, Wappenbuch, s. 93). W po- wiecic radomskim istniala ongiš wieš Siemiradz. W jednym z zapisow archiwal* nych z l wrzesnia 1500 roku figumje nobilis bonus Joannes de Siemiradz (Ar- chiwum Sanguszkdw, t. V, s. 32). Kasper Niesiecki skrotowo zanotowal o nich w Koronie Polskiej (t. IV, s. 83): �Siemiradzki w sandomierskim wojewodztwie. N. Siemiradzki, pisarz grodzki radomski w roku 1660. Wojciech, kanonik kra- kowski, deputat naTrybunal Koronny 1714�.
W. Nekanda Trepka uwazal ten r6d za plebejski, w Liber generationis ple- beanorum {s. 361) pisal: �Siemiradzki nazwal šią ze Lwowa mieszczanek. Ten zajechal byt do Rzymu z panem Srnoguleckim anno 1628. Tam w Rzymie chcial zostač doktorem turis. Kazano mu na katedrze na obiekta respondowac, aie bis patiebatur repulsam ob non exactam titulorum turis cognitionem. Potem we Lwowie bawil šią. Siemiradzką zwano tež dhigo mieszczką w Krakowie na Grodzkiej ulicy",
W lišcie rządu Rzeczypospolitej do bojarow moskiewskich z 1608 roku wymieniony jest �Mikolaj Siemiradzki izo Lwowa, jubiler korolewskij�, ktory w Moskwie zostal �ze wszystkich zywotdw swoich ograbiony� (Akty otnosiasz- czijesia k ištarti Jugo-Zapadnoj Rossii, t. III, s. 302). Jozef, Bieniasz, oraz dwuimienny Maciej Jan Siemiradzcy (ten ostatni stolnik lidzki) figurują jako strony w przewodzie sądowym w Nowogrodku, rozpoczętym 28 XI 1612 raku (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 236-244). Hieronim Siemiradzki podpisat w 1697 roku od wojewodztwa sandomierskiego elekcją �� Augusta II (VL, t. V, s. 426). �Jegomošc pan Siemiracki na �� piowym, z szablą, pi- stoletami, z GHndzicz� stawif šią 5 paždziemika 1765 roku do popisu szlachty powiatu grodzienskiego.
Znaczne siedlisko tego rodu powst&lo przed wiekami na Nowogrodczyznie. Franciszek Siemiradzki, ziemski namiestnik wojewodztwa nowogrodzkiego, w marcu 1797 roku wzraiankowany jest w księgach Glownego Trybunahj Litew- skiego. Eleutery Siemiradzki w tymže roku byl przewodniczącym nowogrodzkiego sądu ziemskiego (AWAK, t, XXXVIII, s. 345). On tež byl wlascicielem dobr Jaro- szyce i petnil ftinkcję obožnego nowogrodzkiego. Wiadyslaw Siemiradzki, pomoc- nik kierownika rady akcyzowej w Besarabii, byl w 1863 roku Šledzony przez poli- cją rosyjską, poniewaz podejrzewano go o sprzyjanie polskim powstancom (Archt- wum Narodowe Moldawii w Klszyniowie, f. 2, z. 1, �� 7643, s. 47).
71

W zbiorach Archiwum Narodowego Bialorusi w Minsku znajdują się ob' szeme materiaty pošwięcone dziejom rodu Siemiradzkich herbu Trzaska (f. 319, z. 2, nr 2946). Pierwotnie dom ten uzywal tutaj nazwiska Romaszkiewicz Siemi- radzki i zamieszkiwat w wojewödztwie nowogrödzkim. Na Minszczyžnie Siemi- radzcy posiadali dobra Zabielin (Spis ziemian minskiej guberni, s. 217). Proto- plasta rodu, Samuel Romaszkiewicz Siemiradzki, oženiony z panną Moszyhską, zostawil dwöch synöw: Hieronima i Kazimierza, od ktorych rozrosly się dwie Jiezne galęzie rodu. Žony brali Siemiradzcy wöwezas z takich rodzin, jak: De- neykowie, Brzoskowie, Lopattowie, Miecznikowscy, Karpiowie, Rostoccy, Kurczowie, Kulbinscy, Kiemowscy, Jesmanowie. Drzewo genealogiczne, spo- rządzone w Minsku w pierwszej polowie XIX wieku, przedstawia pięč pokolen tego rodu - dwadziescia osob.
SIENIAWSKI (Seniauskas) herbu Kotwica Wiązana. Znani byli na Litwie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 176).
SIENICKI (Senickas) herbu Bohcza (na ziemi chelmskiej), Krzywda (na ziemi nurskiej) i Wierzbięta (na ziemi sandomierskiej).
SIENKIEWICZ (Senkevičius) herbu ßawola Gtowa, Boncza, Kosciesza, Labędž, Leliwa, Oszyk, Prus, Wenda, Tamawa, Siemieta. Polska encyklopedia szlachecka (t, IX, s. 50) mfornnije o Sienkiewiczach herbu Leliwa i Oszyk. O tych os t at n ich podaje: �Sienkiewicz herbu Oszyk, 1775 nb.; Sienkiewicze trockie, podoiskie, Krolestwo Polskie. Galąž rodziny tatarskiej osiadlej na Li* twie, przyjęla chrzest i uzyskala nobilitaeję z herbem Oszyk w osobie Michafa Sienkiewicza. Z tej rodziny: Henryk, 1847-1916, powiesciopisarz�. M. Paszkie- wicz i J. Kulczycki (Herby rodöw polskich, s. 459) wspominali tylko o Sienkiewiczach herbu Kosciesza [V, Leliwa i Oszyk, co w žadnej mierze nie odzwier- ciedla faktu szerokiego rozgalęzienia tego rodu.
Wzmianki w przekazach archiwalnych o reprezentantacb tego domu spotyka się juž od wieku XV. Pan Olechno Sienkiewicz 12 kwietnia 1474 wystąpil w Ostrogu jako swiadek transakeji finansowej księcia Konstantego Ostrogskiego {Archiwum Sanguszköw, t. I, s. 68). Maciek Sienkiewicz jest wspomniany w ksjędze wydatköw Wielkiego Księstwa Litewskiego z lat 1506-1511 (Rus- skaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s, 650), Na początku XVI wieku (1511 rok) w Polocku odnotowany zostal �putny� szlachcic Jacko Sienkiewicz (por, A. Choroszkiewicz, Polocktje gramoty od XIII do początku XVI wieku, Moskwa 1985, s. 116). Hryhor Sienkowicz z Ejszyszek, Szymko i Stanislaw Sienkiewi- czowie z Žyžmor stawali w 1528 roku do pospolitego ruszenia (A WAX, t. XXIV, s. 44-67),
W jednym z przywilejow krola Stefana Batorego z 1579 znalazta się wztnian- ka o bojarach jezioroszczanskich z Witebszczyzny: �Bili nam czolem poddani nasi Awdcj Marcinowicz, Lukasz Sienkowicz, Andrzej Nikoforowicz, Mikula Wasile- wicz� (Archeograficzeskij sbonük dokumentow otnosiaszcnchsia k istorii Zapad- noj Rossii, t. III, s. 247). Symon Sienkiewicz byl kaznodzieją ewangelickim w Kownie w 1584 roku. Stanislaw Jurijewicz Sienkiewicz i Stanislaw Sebastiano-
72

wicz Sienkiewicz, �ziemianie hospodarscy" z powiatu trockiego, zostali odnoto- wani ponownie w zapisach z roku 1597 (AWAK, t. XXX, s. 186,190).
Wsr6d oddziaiöw polskich zajmujących w 1612 roku Moskwq znajdowai się �puik pana Sienkiewiczöw�, liczący 1473 konie (Arckeograficzeskij sbomik dokumentow, t. IV, s. 315). Dawid Sienkiewicz, bojar z powiatu trockiego, od- notowany zostal w archiwaltach z roku 1612. Jarosz Sienkiewicz, rotmistrz krö- lewski, wojski mozyrski, walczyl przeciwko Moskwie w 1616 roku. W roku 1626 pan Hrehory Sienkiewicz byl wlascicielem majątku Ostrowce Okulowicze w wojewödztwie nowogrodzkim (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 325). Jakub Sienkiewicz w roku 1635 peinil obowiązki bunnistrza Wilna (AWAK, t. XX, s. 315).
W tomie czwartym zbioru dokumentow Istoriko-juridziczieskije matierialy izwleczioimyje iz aktowych knig gubernii witebskoj i mogilewskoj czytamy: �Za- piacili za želazo, szto na mieskuju potrebu brano u pana Hryhoryja Sicnkiewi- cza, fimtow trynadcač i pöi�. Mikoiaj Sienkiewicz, szlachcic brzeski, byl jednym ztych, ktörzy podpisali w 1661 roku instrukcję dla posiöw udającym šią na sejm do Warszawy (AWAK, t. III, s. 385). Trockį pieczątarz ziemski Marcin Piotr Sienkiewicz zapisany zostai w žrodlach w roku 1663. Kniaž Mustafa Sienkiewicz, Tatarzyn trocki, wspomniany zostal w ksiągach sądu trockiego 23 kwiet- nia 1665 roku.
24 sierpnia 1665 roku do ksiąg sądu w Trokach wniesiono nastąpujący za- pis: �Ja Roman Sienkiewicz, rotmistrz Jego Krolewskiey Mosci kozackiey cho- rągwie, ziemianin wojewödztwa trockiego, zeznawam y jawnie czynię tym moim listem dobrowolnym, zapisem komu by o tym wiedziec naležalo, ii ja pojąwszy za się w stan swięty malženski malžotlkę moją milą panią Ajszą Aziulewtczowną, bywszą Karacewiczową, a doznawszy po niey wszelką miiošc, uszatiowanie, uslugowanie, y chcąc ku dalszemu uszanowaniu miiošc ku sobie pociągnąc, y nagradzając tež miley malžonce mojey, co mi zapisala z wniesieniu swego w dom m6y, do majątnošci mojey, nazwaney Trokiele Sienkiewicze w w- wie trockini ležącey, [dozwalamj polowicą majątnoįci mojey z pizykupami do niey naležącymi dzieržyč y uzywac, požytkami z niey przychodzącemi wedlug woli swey szafowad� (AWAK, t. XXXI, s. 370). Z tego tekstu dowiadujemy się röwniez, že w owym czasie Sienkiewiczowie trzymali w zastawie od Jerzego Korsaką miejscowosc Poporcie,
Tatarscy kniaziowie Sienkiewiczowie wielokrotnie wspominani są w doku- mentach archiwalnych (ibidem, s. 371-375). W roku 1668 w aktach Glownego Trybunatu Litewskiego zapisany zostal Aleksander Sienkiewicz, czeiadnik pana Jana Kwasnickiego-Zlotego (AWAK, t. XV, s. 244). Niepismienni szlachcice brzescy Jan Sienkiewicz i Jakub Krzysztofowicz wspomniani są 22 marca 1669 roku w zapisie do ksiąg grodzkich tego miasta (Archeograficzeskij sbomik do- kumemow, t. XI, s. 29). W 1675 roku w aktach dyplomatycznych odnotowany zostai Jwan Sienkiewicz, ataman czyhirynski, podwladny zaporoskiego hetmana Piotrą Doroszenki (Akty otnosiaszczijesia k istorii Jugo-Zapadnoj Rossii, t. XII, s. 388-403).
Venerabilis pater Benedictus Sienkiewicz, ordinis consultor superior Žy- rovicensis wzmiankowany jest w 1709 roku. W tnarcu 1709 roku w księgach
73

buchalteryjnych Mohylcwa zanotowano: �Odebralismy od pp, Afanasa Sienkie- wicza y Jana Kalinowskiego, pospolitych mobyiewskich, powtdmego poboru na chorągwie imci p, regimentarza Chmary, co wybterali na owies, na siano, y na inne rzeczy, zlotych 531� (Istoriko-juridiczeskije matierialy izwleczionnyje iz aktowyeh knig gubemii witebskoj i mogilewskoj, t. XVI, s. 5). Symon Siąkie- wicz, podpisal w Brzesku uchwalq szlachecką w 1713 roku,
Longin Sienkiewicz, syn Stefana, studiowal fizykę w roku szkolnym IS]9/20 w jezuickiej Akademii Poiockiej (CPAHL, f. 72], z. 1, nr 1083). Jan Sienkiewicz podpisai 23 czerwca 1764 roku w Warszawie uchwalę koronnej konfederacji generalnej (Publiczna Biblioteka Miejska i Wojewödzka w Rze- szowie - Dzial rękopis6w; Rk-3, k. 177). Karol Sienkiewicz 13 maja 1832 roku otrzymal z zamkniętego juž Uniwersytetu Wilenskiego swiadectwo ,,o przeslu- chanych tu przezeh kursach� (CPAHL, f, 721, z. 1, nr 839, s. 78). Szlachcic Wincenty Sienkiewicz zostal w 1861 roku oskaržony w lidzkim sądzie powia- towym o podburzenie chlopow panszczyžnianych z majątkow Stare i Nowe Pielasy, Przyborze i Zablocie przeciwko hrabiemu Potockiemu (CPAHL, f 381, z. 19, nr 1501), W 1872 roku heroldia wileiiska potwierdziia rodowitosc szla- checką Jan Sienkiewicza (CPAHL, f. 391, z. I, nr 186, s. 20-21). Matka jego Dorota byla z domu Zaborowska.
Wywod familii urodzonych Sienkiewiczaw herbu Labędž, zatwierdzony w heroldii wilenskiej 3 grudnia 1798 roku, stwierdzal m.in., iž �dom wspomnio- nych Sienkiewiczöw od naydawnieyszych czasöw mający swoje dziedziczne posessye, a szczegölnie w powiecie trockim, rožne urzęda posiadając, užywa!i prerogatyw stanowi szlacheckiemu przyzwoitydi. Z tych wziMikoiaj mial kilka corek, Fiedor zaš splodzil syna Mikolaja, a ten synow: Jarosza, Stanislawa i Jana, o tem naymocniej upewnil dekret Bohdana Oginskie- go, podkomorzego trockiego, w roku 1590 Oktobra 16 dnia zapadfy, ktorym majętnošč Krywany i Poporcie między c6rki Mikolaja i bratanki Jarosza, Stanislawa i Jana na rdwne częšci podzielil Z tych wspomniony Stanislaw Mi- kolajewicz zostawil synöw dwöch: Jerzego i Mikolaja. W dalszey kolei Mikoiaj Stanislawowicz mial syna Jana, a ten zostawil po sobie synow: Marcina, Samu- ela, Michala i Rafala, ktorzy dziedzicząc po oycu majątek, prawem intercyzyj- nym w roku 1713 zrzekli się na brats rod20nego Samuels mąjętnosci Krywan alias Poporc. Samuel, zostawszy jeden aktorėm Krywan po braciach swoich i mając procz tego jeszcze rožne przykuple, splodzil corkę Annę, ktöra będąc w zaniqsciu za Bielskim, sprzedali Marcinowi Krywany Jerzy Stanislawowicz mial syna Krzysztofa, a ten Jozefą, Michala i Jana. Jözef Krzysztofowicz, dziedzic częžci döbr oyczystych, wydal ¿wiatu synöw dwoch: Franciszka i Dominika�.
W owym czasie Sienkiewiczowie brali žony m.in. z Ktmbaröw, Hermanöw, Kuleszöw, Szpinköw, Karpiow, Poradniköw, de Raessöw. Posiadaü majętnošci
74

Wilkiszki, Szukaciszki, Kurowszczyznq i inne. Byli miecznikami i stolníkami, rotmistrzami i sędziami powiatowymi, chorąžymi wojska polskiego. W XVlíI wieku osiedlili šią w gubemi poíockiej.
W 1819 roku heraldía wileúska potwierdzila rodowitoéc Franciszka � synem Bartlomiejem, Wincentego z synem Bonifacym, Stanislawa, Jakuba, Adama Sienkíewiczów, uznają ich wg tradycyjnej formuly za �rodowitą y starožytną szlachtą polską�. Wpisano ich do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litew- skiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2636, s. 84-85).
Wywód familii urodzonych Dubmwskich Sienkíewiczów herbu Labędi z 3 sierp- aia 1805 roku podawal, že protoplasta rodu Zygmunt Sienkiewicz, wíasciciel ma- jątku Aleksandryszki w powiecie wilenskim, mial pięciu synów: Krzysztofa, Trojaną, Kazimierza, Stefana i Michala, którym w roku 1680 zostawil tą majętnašc w spadku. Mial on brata Jakuba, po którym pozostalo dwóch synów: Jan i Micha! (wedhig testamentu z 1682 roku). W 1805 roku Deputacja Wywodowa Wileñska uznaía za �rodowitą y starožymą szlachtą polską� Jer2ego (z synami Józefem, Szymonem, Kazimierzeni i Ludwíkiem), Karola, jana i Stanislawa (z synem Zygmuntem) oraz Piotrą (z synamį Kajetanem i Justynem) Sienkíewiczów (CPAHL, f. 391, z. L, nr 1539, s. 93-94),
Wywód familii urodzonych Sienkíewiczów herbu Labędi z 1817 roku stwierdzaí, že rodzina ta od roku 1544 posiadala majątki Poporcie i Krywany w województwie trockini. Protoplastą rodziny mial byc Jakub Sienkiewicz, ktd- ry pozostawil dwóch synów, Fiedora i Mikotaja, z których pierwszy mial syna Mikoląja, drugi zaš doczekal się trzech dziedziców: Jarosza, Stanislawa i Jana (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 13-14).
Wywód familii urodzonego Sienkiewicza herbu Labędi, przedstawiony w Wilnie 27 lutego 1835 roku, wskazywaí majętnosč Krywany jako dziedziczną posiadtošč tej rodziny. Na podstawie wykazanej ciągtosci pokoleniowej uznano Jozefą Jana Nikodemą Sienkiewicza za �rodowitego i starožytnego dworzanina� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, s. 35-37; 86-87).
Wywód familii urodzonych Sienkíewiczów kerbti Wenda z 1819 roku podawal, že; �familia urodzonych Sienkíewiczów w Królestwie Polskim tak jest dawna i starožytna, že jej początkowego nastania z pewtiošcią. dosledzič niepo- dobna; to tylko pewne, že od najdawniejszych czasów prerogatywami szlachec- kimi zaszczycona, ztemskie majątki dziedzictwem posiadająca - z wielu szla- chetnych domów famíhami polączona - i w czas pózniejszy licznie rozkrzewio- na, po ražnych panstwa polskiego rozsiedlila šią prowincyach, mianowicie w Xięstwie Litewskim, jego województwach i powiatach, gdzie z jej potomków wiele z czasem uformowafo się domów, których w jedną fącznie od pienvszego jej krzewu doprowadzac rzeczą jest trudną, z racyi przez rozne w czasie inkur- syów wojennych zdarzenia i przypadki ogniów, utraty pism, dowodów.
Zatem wywodzący šią, zostawiwszy možniejszetnu któremu z familii szpe- ranie pierwiastkowego onej nastania, sami zas poczyniąją tylko od Teodora Piotrą Sienkiewicza, który jako rodowity ze starožytnej familii szlachcic za przy- wilejem najjašnicjszego Wladyslawa IV w roku 1639 (...) byl zaszczycony wož- niostwa powiatowego generalstwem, jak o tym upewnil tenže przywilej królewski (...) w ziemstwie oszmíanskim sądownie do akt wniesiony. Po którym
75

to Teodorze Pietrze (...) wielu byla znac braci w województwìe dawniej wilen- skim Sjenkiewiczów; Zygmunt na Aleksandryszkach i Bujdaliszkach, Jakub na Jasìenìszkach i Majliszkach, czyli Gojliszkach.
Z tych pierwszy Zygmunt Sienkiewicz pomienione Aleksandryszki spad- kiem przyrodzonej sykcessyi, mając na nich zabezpieczone od žony Maryanny Rymwidówny Mickiewiczówny sobie dozywocie, zostawil one w dziedzictwie pięciom z niej sptodzonym synom: Trojanowi, Krzysztofowi, Stefanowi, Kazi- mierzowi i Michalowi, jak o tytn dostatecznie przeswiadczyl matki pomienionej Zygmuntowej Sienkiewìczowey testament 1680 Januaryi 12 czyniony�. Z tych danych wynika więc, že ta sama krew piynęla w žylach dwóch polskich mi� strzów pióra - Adama Mickiewicza i Henryka Sienkiewicza.
Pózniej jedna z galęzi Sienkiewjczów osiedlila się w powiecie kowienskim, gdzie dziedziczyia majątek Nowa Wola, czyli Czerwony Dwór (Raudondwaris); inna zamieszkala na Zmudzì, gdzie dziedziczyia wies Gojzewo; jeszcze inna posi adai a Grodziewszczyznę w województwìe wìlenskim. Sienkiewiczowie z tych odgalęzien rodu kojarzyli malzenstwa m.in. z pannami z Giedrojciów, Michniewiczów, Lyczkowskich, Sasmowiczów, Adamowiczów, Kukowiczów, Janowiczów.
W 1819 roku m.in. Teodor, Tadeusz, Mikotaj, Gabryel, Hilary, Franciszek, Leon, Jan, Andrzej, Onufry, Jerzy, Stefan, Bazyli, Kazimierz Sienkiewiczowie zostalì uznani przez Deputację Wywodową Wilebską za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� i wpìsani do klasy pierwszej ksiąg szlacheckich guberni litew- sko-wilenskiej (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1061, s. 681-684). Wedfug oficjalnego wywodu heroldii wilenskiej z lat 1845-1868 ta galąž rodziny początek wzięla od Jerzego Sienkiewicza (wìaiciciela Grydzewszczyzny w powiecie wìlenskim), który po synu Stanislawie miai wnuków: Jerzego, Piotrą, Ignacego i Michala. Z nich zaš w pierwszej polowie XIX stulecia za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� uznano až 33 potomków pki ttięskiej {CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1405, s. 1-324).
Wywódfamilii urodzonych Sienkìewiczów herbu Wenda z 1819 roku stwier- dzal, iž rodzina ta byla �dawną i starožytną�, i wywodzil ją od Teodora Michaj- ìowicza Sienkiewicza, od 1710 roku dzìedzìca dóbr Smogury w wojewódzlwie wìlenskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 44-45; 282-287).
Sienkiewiczowie herbu Prus wtadali wówczas m.in. folwarkiem Ciszkiewi- cze w powiecie wilkomierskim, byli domem bardzo patriotycznym i znanym na Kresach Wschodnich. Gdgalęzili się tež na powiaty kowienski, trocki, oszmian- ski. Ich wspólnym przodkiem byl Zygmunt Sienkiewicz, wlasciciel majętnoscj Aleksandryszki alias Lawnicc w powiecie wìlenskim (pózniej wilkomierskim). Jak informują przekazy archiwalne, �miai on liezne pici męskiej potomstwo�. Szlachecką rodowitosc jego następcow wielokrotnie potwierdzala heroldia wi- lenska i ione. Ci Sienkiewiczowie spokrewnieni byli poprzez branie žon m.in. ze Smolkami, Rakowskimi, Koutrymowiczami, Malinowskimi, Walentynowicza- mi, Swietlikowskimi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2636).
Sienkiewiczowie Prusowie zamìeszkiwalì tei w Mazuryszkach pod Wilnem. W 1851 roku heroldia wilenska odnotowala, že Mikotaj Sienkiewicz dzierzawi žiemiu w majątku Rostyniany naležącym do ziemianina Kostrowìckiego
76

(CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2636, s. 102). W tym czasie Adam Sienkiewicz miesz- kai w majątku Uzusole, stanowiącym wtasnosc ziemian Meysztowiczow, zaS Romuald - w Jasieniszkach dzierzawionych od Ledochowskich; Zygmunt - w folwarku Pukimie ziemian Tyzenhausdw,
Drzewo genealogiczne Sienkiewiczdw herbu Tamawa z 1908 roku przed- stawia siedem pokolen (17 osdb) linii dziedziczącej dobra Milejki w powiecie rosienskim. Od nich odgalęzili się ei, ktorzy od XVIII wieku zamieszkali w So- morokowszczyznie wpowiecie witkomierskim (CPAHL,f. 391,z, II,nr 175).
Sienkiewiczowie herbu Boricza rod swoj wywodzili od Adama, w polowie XVIf wieku wlasciciela majątku Chocianowicze w powiecie lidzkim, ktory, oženiony z Reginą Nieburdowską, pozostawif syna Jana. Ten zas doczekal šią synow Wojciecha i Jana. W 1796 roku Sienkiewiczowie nabyli od Szyszkdw mąįątkek Dylewo, a w roku ] 797 Siemtakowszczyznę. Spokrewnieni byli m.in. z Kozakowskimi, Drzewo genealogiczne rodu, zatwierdzone przez heroldię wi- [ehską w roku 1832, przedstawialo szešč pokolen - 14 osob pki męskiej (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 591).
Sienkiewiczowie herbu Boncza, z ktorych pochodzil general armii rosyj- skiej Jan Sienkiewicz, wladali majątkami Radziwilowicze, Majewskie Kolo- myckie oraz Lotowiany na Wilenszczyznie. Spokrewnieni byli z Leszkiewicza- mi, Wilbikami, Jastrzębskiml, Zapašnikami, Bykowskimi. Nie naleželi do szlachty tzw. starožytnej, Jeez ich rodowitosc potwierdzala wielokrotnie heroldia wiletiska w XVIII i XIX wieku (CPAHL, f. 391, z, 10, nr 346).
Sienkiewiczowie herbu Bawola Glows posiadali majątek Pikuny na Wi- lehszczyznie. Spokrewnieni byli z K-ontrymowiczami i Stnoikami (CPAHL, f. 391, z- 10, nr 346). Wywod familii urodzonego Sienkiewiczft herbu Siemieta z 1819 roku wyprowadzal tą rodzinę od Michala Sienkiewicza, ktory w 1717 roku nabyi od Siemaszkow majątek Polomienie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 57-58). Sienkiewiczowie spod Lucką pochodzili �ex Judeis�, jak swiadezy metryka chrztu Jana Sienkiewicza z 1762 roku. Wszelako tnatkąjego byla dobra szlachcianka Anna Karnicka (CPAHL, f. 391, i. 4, nr 2636, s. 5).
Tak więc možna stwierdzic z calą pewnošcią, že istnialo co najmniej kilka, a može i kilkanaicie rodžio kresowych, užywających nazwiska Sienkiewicz, lecz pieczętujących šią odmiennymi herbami, co pošrednio swiadezy o ich rožnym pochodzemu. Sienkiewiczowie zapisali šią chlubnie w dziejach nie tylko PoJski i Litwy, ale tež Rosji i nadal odgrywają znaezącą rolą w wielu dziedz'mach zycia spoteeznego i polityeznego. Mieczystaw Sienkiewicz, znany naukowiec, byl np. w latach 1991-1999 ambasadorėm Federacji Rosyjskiej w Tadžykistanie.
SDENNICKI (Seimickas) herbu Klamry. Dziedziczyli dobra ziemskie w oko- licach Lwowa.
SIERADZKI (Serackas) herbu Ostoja. Zamieszkiwali we Wschodniej Matopolsce.
SIERAKOWSKI (Serakauskas) herbu Dolęga, Gryf, Lubicz, Prawdzic. Bartosz Paprocki XVI wieku pisal o nich: �Dom Sierakowsktch (herbu Ogoh-
77

czyk) siarodawny i zashižony dla Rzeczypospolitej. Byl wieku mėgo Jan, ktory šią pisat z Boguslawic, wojewodą lęczyckitn� Mikotaj Sierakovvski z Czesiawic, pisarz ziemi krakowskiej, 15 pazdziemika 1540 roku potvvierdzil w grodzie kra- kowskim rodoįvitošc Sianisfavva Czychowskiego (por. W. Semkowjcz, Wywody sziacheckie). Jak wynika z wywoddw W. Dvvorzaczka (Geneatogia, t. II, s. 136), Wladyslaw Sierakowski w XVII stuleciu pošlubil Katarzynę Krasinską herbu Šlepowron, corkę Franciszka, wojskiego rožanskiego.
Sierakowscy przez kilka stuleci stanowili nader rozbudowany dom szla* checki, znany we wszystkich dzielnicach dawnej RzeczypospoJitej; wywodzący šią jednak z centralnych poiaci Korony Polskiej. Užywali herbow Dolęga (z tych pochodzil Zygmunt Sierakowski, žyjący w latach 1827-1863, wodz naczelny powstania styczniowego na Lttvvie, stracony przez Rosjan w Wilnie), Gryf, Lu- bicz, Ogoriczyk (hrabiowie, gatąž z ktorej wywodziio się wielu wybitnych du- chownych, biskup6w i arcybiskupow); Prawdzic - licznie osiedleni na Litwie {CPAHL, f. 391, z. 11, nr 177).
$1EREWICZ vėl SEREWICZ (Serevičius) herbu Trąby. Zamieszkiwali na Wilehszcyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
SIERHIJEWICZ (Sergievičius) herbu Šlepowron. Stanowili najpewniej odgalęzienie staropolskich Šciborow, Michal Sierhijewicz, �pan szlachetny�, byl prowizorem szpitala przy wilenskim košciele Šwiętej Tr6jcy okoto roku 1640. Stanislavv Dziadulev/icz podawal w swym herbarzu (s. 435), že byli tež Sierhi- jewiczowie Tatarzy.
W 1851 roku heroldia wilehska potwierdzifa rodowitosc szlachecką Michala Franc]'szkowicza Sierhijev/icza, jego syna Stanistawa i žony Franciszki z Ry- chlickich, zamieszkatych na dvvoch wl6kach ziemi we wsi Klyny w powiecie wilejskim, Heroldia mihska potwierdzila zas przynaležnošc tego rodu do stanu szlacheckiego w latach 1802 i 1844 (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2637).
SIEROMSKI (Seromskis) herbu Jastrzębiec. Ich rodowe siedziby znajdo- waly się w Nowogr6dzkiem (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 206). Inna galąž tej rodziny pieczętowala się godlem Brodzic (M. Paszkiewicz, J. Kulczycki, Herby rodow polskich, s, 459).
SIEROSZEWSKI (Seroševskis) herbu Nabram. Znani byli w minionych wiekach na Žmudzi, Podlasiu, Bialej Rusi.
SIERPSKI (Serpskis) herbu Leliwa (Malopolska) i Prawdzic (Mazowsze). Kasper Niesiecki (Herbarz polski, t. VIII, s. 368) umiešcil gniazdo rodzinne Sierpskich herbu Prawdzic w wojew6dztwie piockim, doszukując się wzmianek o nich jeszcze w roku 1408. Wspoininal tež o Sierpskich herbu Leliwa. Tenže autor w d2iele Korona Polska (t. J V, s. 104) zanotowal: �Sierpski herbu Leliwa (...). Sierpski herbu Prawdzic w piockim w-wie. Jedenže dom z Gulczevvskiemi y Niszczyckįetni y inszemi. Jędrzey z Gu]czewa( kasztelan ptocki, 1408 podpisal przywiley Jastrzębczykom dany od Ziemowita, xiąžęcia mazowieckiego.
78

Jądrzey Sierpski, wojewoda rawski, starosta plocki, swiat ten požegnal W roku 1572, wieku swego 78, w Plocku przy katedrze pochowany koscioi jeraielnicki wystawil y przystroil w apparat košcielny. Zydow, ktorzy pošwiąco- ną šwiętokradztwo pokhili hostyą, na ogien skazaf, žadnym, choč wielkie pod- trącali, nie dawszy się ublagac komipcyom. Tamže w Plocku ležy y zona jego Katarzyna z Trzciany Trzcinska, wojewodzianka rawska, zmarla 1556 Felix Sierpski, brat rodzony Jędrzeja, kasztelan rypinski, mial za sobą Annę Kier- snowską Prokop Sierpski, starosta plocki, trzeci brat Jędrzeja, Urszula, dziedziczka Sierpska. Jan, kanonik plocki. Ten dora zszedl juž w Polszcze�.
Feliks Sierpski figuruje w aktach kapituly wloclawskiej z roku 1544. Andrzej Sierpski z Golczewa, wojewoda rawski i starosta plocki, w 1564 roku pod- pisal przywilej kröla Zygmunta Augusta O Xię$twie Oswięcimskim y Za tors kirn {VL, t. II, s. 36). Pan Andreas Sierpski spod Rawy wspomniany zostal w lišcie kröla Stefana Batorega, pisanym w Wilnie 9 paidziemika 1598 roku (Akta meilyki koronnej co wazniejsze z czasöw Stefana Batorego, Warszawa 1882, s. 312). Wladystaw Sierpski z wojewödztwa sandomierskiego w 1697 roku pod- pi sal eiekcję kröla Augusta IT (VL, t. V, s. 426),
Hipoiit Stupnicki (Herbam polski i imionospis w Polsce zashdonych ludzi, 1.111, s. 58) pisal o tej rodzinie: �Sierpski herbu Prawdzic. Jądrzej, wojewoda rawski, starosta plocki, fundowal szešdu missyonarzöw przy katedrze taraže, Pamiętnym jest takže z nieublaganego sądu wydanego na Žydow, przekonanych o šwiętokradztwo, 1572. Sierpski, herbu Leliwa. Sierpski Wojciech, doktor teo- logii, akademik krakowski; mowy piękne i ulamki poezji jego są po rožnych dzielach; zm. 1620�.
Tomasz Swi^cki (Historyczne pamiąlki znamienitych rodzin i osöb dawnej Polski, t, JI, s. 93) zanotowal: �Sierpski Andrzej herbu Prawdzic, z Sierpca w Piockiem, wojewoda rawski, starosta plocki, zszedi 1572 roku w wieku swym 78 lat, W Plocku przy katedrze pochowany, gdzie kaplicę wymurowal. Skazal on wyrokiem swoim na spalenie kitku Zydöw o poklucie hostii oskaržonych. Wojciech, uczony akademik krakowski, wydat chwaloną rozprawc De causiis malorum praesentis soeculi et eorum remedits 1592 roku�. Dom ten mial wedlug tego autora wygasnąė w Polsce w XVIII wieku.
O Sierpskich herbu Leliwa i Prawdzic wzmtankowal tež Boleslaw Starzyn- ski w swym niewydanym herbarzu, ktörego rękopis przechowywany jest w dziale rqkopisöw Biblioteki Jagiellonskiej w Krakowie.
SIERZPUTOWSKI (Sežputauskas) herbu Dąbrowa. Pochodzili z wojewödztwa lomzynskiego, gdzie od kilku wieköw istnieją osady Sierzputöw, Sie- rzputy Stare itp. O Sierzputowskich užywających herbu Dąbrowa Herbarz rodzin szlacheckich Krölestwa Polskiego (cz. 1, s. 146-147) informowal: �Sierz- putowscy, w dawnej ziemi lomžynskiej osiedli. Adam Jerzy z Sierzputowa Sierzputowski, podstarosta grodzki lomžyhski, w roku 1639 nabyl dobra Pącz- kowiznę, Boguszyce i Smlodowo z przyleglošciami, z ktörymi dobra Smlodowo syn jego Jan Sierzputowski w roku 1661 sprzedal, Adam, takže z Sierzputowa Steizputowskt, w roku 1727 dobra Romaszki posiadal�, Dane o tym rodzie za- wiera takže Spis szlachty Krölestwa Polskiego (s. 220),
79

Kasper Niesieckí (Herbarz polski> t. VIII, s. 370) pisa! o Sierzputowskich tak oto: �Sierzputowski herbu Dąbrowa, \v ziemi lomžynskiej i mozyrskiej. Stanislaw Sierzputowski, podczaszy mozyrski, którego synowie Adam i Mikola], 1691. Kazimiera Sierzputowski podpisai elekcyę Jana Kazimierza, króla. Ma- tyasz Sierzputowicz, ziemianin woíynski 1528. Metryka woiynska. Adam, pod- starosci lomžynski 1648�.
W dziele Korona Polska (t. IV, s. 105) tenže autor zanotowal: �Sierzputowski herbu Dąbrowa w ziemi iomžynskiey y mozyrskiey. Stanislaw Sierzputowski, podczaszy mozyrski, którego synowie Adam y Mikofay, 1691. Kazimiera Sierzputowski podpisai elekcyą Jana Kazimierza, króla. Matyasz Sierzputowicz, ziemianin wolyñski 1528. Adam, podstarosci lomžynski 1648�.
Ignacy Kapica Milewski w swym Herbarzu (Krakow 1870, s. 370) podawal: �Dom Sierzputowskich herbu Dąbrowa. Dobra Sierzputy Stare Dąbrowa, Sierz- puty Mlode w ziemi lomžynskiej, powiecie lomžynskim, parafíi szczepanow- skiej; Sierzputy Stare, Sierzputy Marki w powiecie lomžynskim, parafn smlo- dowskiej. Znani jeszczeprzed 1421 rokiem�.
Sierzputowscy herbu Dąbrowa przez caly wiek XIX z&mieszkiwali w ro- dzinnych posiadlosciach kolo Lomžy i Zambrowa (por. Materíafy do bibliograßi genealogii i heraldyki polskiej, t. VI, s. 248-249). Znani tež byli na Bíalej Rusi i Litwie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7). Posiadali m.in. dobra Janówka, Skoki, Klo- nowicze w województwie brzeskim-Jjtewskim, majątek Czmiele w powiecie borysowskim w gnbemi miftskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 3353, s. 57-61). Spo- krewnieni byli poprzez branie žon z takimi rodami, jak: Czyzewscy, Bogdasze- wscy, Gintowtowie, Wolscy (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 2915).
W žrodlach pisanych odnotowywani byli Sierzputowscy juž w wieku XV. Derslaw Sierzputowski de Sierzputt herbu Dąbrowa figūroje w przywileju ksią- čia Konradą Mazowieckiego z 3 maja 1466 roku (W. Semkowicz, Wywody szla- chectwa, nr 138). Brzeskie ksiągi podkomorskie z lat 1623-1625 wielokrotnie įvymieniają nazwisko czionka rady miejskiej Stanislawa Sierzputowskiego. Zmarl on po 1636 roku (A WAX, t. VI, s. 247, 249, 251, 257,258, 267,273). Jak wynika z zapisu do ksiąg sądu brzeskiego z 3 stycznia 1636 roku, Stanislaw Sierzputowski byl wlascicielem majętnošci Terebuñ kolo siota Kostycz, będące- go w zastawie u Jerzego Szujskiego. W 1648 roku Adamus Georgius Sierzputowski, vicecapitaneus castrensis lomzensis, oraz Jan od ziemi lomžynskiej, a Kazimiera w imieniu szlachty ziemi minskiej podpisali elekcją króla Jana Kazimierza {VL, t, IV, s. 130, 115).
W polowie XVII wieku o jednej z galęzi tego rodu napastliwie pisal Wale- rian Nekanda Trepka (Liber generations plebeatwrum, s. 364), posuwając šią nawet do znieksztaleenia ich nazwiska, by pasowalo do jego wywodu: �Sier- pultowski nazwal šią sierp pul [pot]. Ten jest miejski synek z Krakows. Byl za pacholka w ekspedycyjey inflanckiej circa 1598. Zdobywal šią rozmaitemi spo- soby, že ini ai na kilkadziesiąt tysiący. Udawal, aby go rozumiano za sziachcica, že sobie byl kūpi! nobilitacyą u króla Zygmunta 111, a nie widzíal tego u niego nikt. Umarl steriliter. Siostra jego rodzona pobrala sukcessyą po nitn w Krako- wie�.
80

W brzeskich aktach grodzkich z 1669 roku figuruje jako posel na sejm Stanislaw Sierzputowski, podczaszy mozyrski (AWAK: t. IV, s. 67). W 1679 roku zostai on obrany przez szl achtę brzeską na poborcę podatkow. Wzmiankowany jest tež w innych dokumentach z tego okresu (ibidem, s, 189, 237). Mikoiaj Sierzputowski 3 sterpnia 1702 roku zložyl podpis pod laudum brzeskiego sejmiku popisowego. �Adam Sierzputowski - podczaszy mozyrski, marszalek seymikow rocznych wojewödztwa brzeskiego� podpisal laudum sejmiku szlacheckiego 23 grudnia 1712 roku (ibidem, s. 373, 402, 410,418,430, 431, 436, 437, 449, 450, 502).
W brzeskim akcie sądowym 13 wrzesnia 1726 roku zapisano, že �na rocz- kach septembrowych grodzkich brzeskich, porządkiem prawa statutowego przy- padlych y sądownie w Brzešciu odprawowanych, przed namt, Franciszkiem z Chrzanowa Chrzanowskim, iowezym y podstaroscim, Adamem z Sierzputowa Sierzputowskim, miecznikiem y sędzią, et Pawlem Košciuszkiem Siechnowic- kim, pisarzem, urzędnikami sądowemi grodzkiemi wojewödztwa brzeskiego� , rozpatrywano sprawę dotyczącą okolicznosci zgonu kaplana unickiego Tomasza Krymskiego, ktöry pil w karezmie z chlopami, zostai przez nich moeno potur- bowany i po trzech dniach zmarl.
Zona zmartego zaskariyla przed sądem zaröwno bezposrednich sprawcöw nieszczęšcia, chlopöw bialoruskich Jachima Jaroszuka i Samka Nowika, jak i ich patronöw, pahstwa Jarzynöw, öwczesnych wlaicicieli miejscowosci Lyszczyce, gdzie stala cerkiew unicka. Na procesie jako ¿wiadkowie występowali drabni szlachcice Stanislaw, Antoni, Mikoiaj i Bonifacy Lyszczynscy (Lyszczyccy), z pewnošcią z tej rodziny co slawetny Kazimierz, ateistą, jedna z niewielu ofiar polsko-litewskiej inkwizycji,
Strona skaržąca twierdzila, že w karezmie dwaj wymienieni chlopi potrak- towali prezbitera Krymskiego �nie jako kaplana, ale jako hultaja nielitosciwemi, zetzywerru, honorowi y charakterowi kaplanskiemu liieprzyzwoitemi [slowy], dyffamowaJi, mowiąc te formalia, že naši panowie ani popow, ani x?ęžy žadnych nie potrzebują (...). W czym xiądz prezbiter ze wszclką submissyą upraszal, aže- by onego zaniechali, a pomienieni chlopi obadwa obeesem rzueiwszy się, xięd2a prezbitera lyszczyckiego porwawszy, bezbožnie, a prawie niemilosiemie o kadž uderzyli, že y z mieysca wstac nie mögl; y tam drugi raz porwawszy się, jak cisnęli, to karkiem sainym o prög uderzyli, že kark natychmiast z miejsca zru- szyli�
Bojka się rozpoczęla - wedtug jednego z zeznających - gdy kaplan probo- wal powšciągnąč chlopöw, ktörzy na to odpowiedzidi, iž �tu popa w karezmie nie masz. Z czego sic, gdy halas stanąl y za uderzeniem nieboszczyka laską chlopa nazwanego Jawchima, nieboszczyk pchnięty zostai o rog kadzi, a potem przez prog uderzony na wznak padi o ziemię�. Inny swiadek, zeznając na nieko- rzysč skaržących, przypomnial, iž zdarzaio sic, že öw duchowny, �przyjechaw- szy pijany do niego, dokucza y kaže sobie gorzatki dawač".
Tą dragą poszla argumentaeja oskaržonej rodziny Jarzynöw, czesniköw gra- bowieckich, ktörzy zeznawali o przedwezesnie zmariym prezbiterze, že �naybar dziey rad byl gorzaiką sic zalewac, tak y natenczas, jadąc przez wies Kapu- stycze, gorzaiką się spil�, a zajechawszy do swego kolegi �y tam u jegomosci
81

xiędza prezbitera gorzatkę bez pomìarkowania žadnego y folgi zdrowiu swemu zbyiecznie pii y byl ochoczym, na zdrowie absolutnie się nie uskaržal, obiad z apetytem dobrym jadt, y gdy się gorzaiką tak zbyiecznie y piwem, pomiesza- nemi trunkanti, tak utraktowal y zatrudnil, iž ruszyč się zza stola nie mògi, y wsparlszy się w gorącey ìzbie na stót, zasnąt, až nierychto sam się obalit. Co widząc, satn prezbiter tameczny y domowi onego, i i zbytecznie się spii, podey- tnowac rzucili się, až w tym punkcie od gorzaiki ten swiat požegnač mūšiai".
Barwny ten opis w sposób przemyslany zmierzai ku wnioskowi,, jako z tega éwìata zejšč mūšiai nie z zadanych sobie bojów, lecz szczególnìe z pomie- nionych trunkow, gdy się nareszcie tak dalece spii, že kilkanascie razy budzony wstaó y ruszyc się nie màgi, mowiąc te formalia: dycie mi pokóy, niech się wy- špię, až od takowego trak tame ntu z swojey ochoty Panų Bogu ducba addai�. Pod owymi zeznaniami zložony zostal podpis: �Adam Sierzputowski, miecznik y sędzia grodzki województwa brzeskiego�. Dodajemy na marginęsie, že sąd skazai jednego z chiopów na gardio i na tym skonczyta się sprawa (A WAK, t. III, s. 152-161).
W raku 1734 w księgach surrogatorskich województwa wilenskiego wzmian- kowany jest notariusz Sierzputowski (AV/AK, t. XX, s. 530). Adam z Sierzputowa Dąbrowa Sierzputowski byi miecznikiem i brzeskim sędztą grodzkim w 1746 roku (ìbidem, s. 202, 206). Przed 1774 rokiem ksiądz Floryan Sierzputowski byi ordy- naryjnym kaznodzieją.w klasztorze ojców Bazylianów w Poiocku.
22 marca 1777 roku do akt klasztomych Šwiętęj Trójcy w Wilnie wpisano następującą notatkę: �Na obligacyą panów Wazynskich, podkotnorzych powiatu oszmianskiego, wyjechal do Kiemowa jegomašč xiądz Flawian Sierzputowski, kaznodzieja šwiąteczny, dia shichania spowiedzi y komtmìkowania ludzi ob- rządku ruskìego, w znaczney tam liczbie znaydujących się, których wielmozni podkomomicy bez cerkwi y parocha ruskiego w obrządku greko-unickim do- tychczas utrzymują i na zawsze jegomosč xiędzem proboszczem utrzymaó chcą� (Archeografìczeskij sbomik dokummtow, t. X, s. 320).
Adam Sierzputowski od roku 1784 byi gubematorem Księstwa Biržanskie- go panów Radziwiitów (Biržų dvaro teismo knygos, s. 448). W roku 1797 Karo] Sierzputowski petnil funkcję rotmìstrza powiatu starobinskiego, Jakub - rūtmi- strza orszatiskiego, Ludwik byi kapìtanem wojsk polskicb, Józef - chorąžym tychže wojsk.
W 1824 roku Deputacja Wywodowa Szlachecka w Minsku wydaia za- swiadczenie, w któiym czytamy: �Po sprawdzeniu z dzieiami okazalo się, že jašnie wielmožny pan Kazimierz syn Karola Sierzputowski, sędzia graniczny siucki, jest osiadiym obywatelem powiatu shickiego oraz przez Minską Wywo- dową Deputacyą w roku 1800 sierpnia 7 dnia do xięgi szlachty gubemi minskiej częsci pierwszej wniesiony�. Z tego dokumentu wynika tež, že w 1675 roku podczaszy mozyrski Stanìsfaw Sierzputowski miai synów Adama (posla na sejm) i Mikoiaja, który wladai dzìedzicznym majątkiem Skoki w województwie brzeskim.
13 lutego 1805 roku �Deputacja Wywodowa Wìlenska rozstrząsala wywód urodzonych Sierzputowskich z powiatu telszewskiego, których ìmionami, w protokole wyrazonych, do księgi szlachty gubemi litewsko-wileftskiej pierw-
82

szej klassy zapisano� (CPAHL, f. 291, z. I, nr 985, s. 49). Wedfug dokumentow z 1812 roku Franciszek Sierzputowski by! wtaAcicielem majątkow Wol i Czmiele na Minszczyznie (A WAK, t. XXXVII, s. 365).
Franciszek Sierzputowski byt podkomisarzem policji kantonu ziembinskie- go na Minszczyznie, jednostki administracji polskiej, tworzone] przez Napole- ona na terenach Biatej Rusi po usunięciu Rosjan {ibidem, s. 269, 284, 434). W jednym ze sporządzonych przez niego dokumentow czytamy: ,,Od podkomi- sarza kantonu ziembinskiego. Raport, Bląkającego šią žolnierza francuskiego bez žadnego pisma, wskutek zalecen, pod stražą odsylam do Kommisyi powiatu borysowskiego dta wyexaminowania y odestania tam, dokąd naležy. Datt 1812 roku Augusta 21 dnia. Franciszek Sierzputowski� (ibidem, s. 311).
Inny z Sierzputowskich, Kazimiera, by! komisarzem lustratorem dobr po- wiatu borysowskiego, na ktorym to stanowisku poczynal sobie nieraz nader zdecydowanie. Oto wedtug relacji owczesnego dokumentu 31 sierpnia 1812 roku: �O godzinie piątej lub szostej po pohidniu wielmozny Sierzputowski, praybywszy do dworu majętnošci Cholopienicz z woj skową pomocą, postai dwoch žotnierzy do stancji w. Reuta, aby mu wyznaczyt kwaterę i kazal obiad zgotowac, co spetnic Rent, administrator, przez oficjalistę p. Romualda Reuta zalecit. Wtem Sierzputowski, spostrzeglszy tegož pana Romualda i uzywszy tonow, zabrai go do swej stancyi dla pisania niejakichsci kominunikacyow, po napisaniu ktorych raz i drugi zdzieral, a nie trafiwszy na sens, uwolnil go od tej czynnosci.
W kolei tego dany byt obiad, po skonczeniu ktorego, wztąwszy na siebie czujką i kapelusz i wziąwszy trzech ztiajdujących się z sobą žotnierzy, poszedt do stancyi administratora Reuta, gdzie znalazlszy landwojta Podgorskiego, ma- jąc juž do niego gniew schwyciwszy onego za piersi, na stojący przy šcianie kufer osadzit i plecami o ¿cianą uderzyt, przytem tymže žolnierzom bič i wiązač kazat, wolając, nie wiedzied do kogo, podania powrozow.
Gdy administrator Reul zacząt perswadowac Sierzputowskiemu, ižby nie czynit tego onemu, gdyž jest wystanym od swego podkomisarza, wowczas Sierzputowski obrocii wszystek gniew swoj na niego i žotnierzom bic i wiązač Reuta kazat, woiając powrozdw�. Wywiązata šią w wyniku tych dziatati bojka miądzy szlachtą a žotnieraami i o mato nie skonczyto šią powaznym przelewem krwi. �W kone u czego przybyt do stancyi administratora wielmozny Boguszew- ski, podezaszy witebski, przed ktorym Reut wymawiat Sierzputowskiemu nie- oznajmienie - zaczym przyjechat i czego žąda, a potem zlecit ekonomowi podač klueze Sierzputowskiemu dla obejrzenia mających šią zapasow tywnosci.
A wychodząc, Sierzputowski zostawit dla aresztu Reuta u drzwi dwoch žol- nierzy z karabinatni, ktorzy stati az do polnocy. Nazajutrz i dale] warty przy nim juž nie byto, a wyszedtszy rozkazat wziąė wtasną bFyczkę Reuta i na onej wyslat do Borysowa žolnierza, z ktorą tenže powrociwszy, zupetnie pobitą od nieuwaz- nego jechania zostawit. A lubo Sierzputowski niemal caty tydzien bawit wChotopieniczach, jednak jaką mianowicie zajmowat się czynnoscją w swojej kwaterze, nikt mnie nie zawiadomit. O czem podprefekturze mam honor do- niesc. Jozef Bielikowicz, podkomisarz kantonu uchwalskiego. R. 1812 Septem- bra 11 dnia" (A WAK, t XXXVII, s. 384-385).
83

W 1832 roku administracja bylej Akademii Wileñskiej wystawila następują- cy dokument w języku tacmskim: Auspiciis augustissimi et paternissimi Imperatoris Nicolai /, Russorum Autocratoris etc,, etc., etc (...į. Singutis, quorum intere st, notum testatumque facimus. Cum nobilis Emilianas Joannis filius Sierzputowski, studiorum curriculo in Gymnasio Grodnensi emenso, in Civium hujus Caesaraea Litterarum Universitatis Vilnensis numerum adscriptus, primum in Ordine Professorum scientiarum Physico anathema tica rum, Physicae, Chemiae, Botanicae, Mineralogiae et Linguae Latinae spatio unius armi; postea in Ordine Professorum scientiarum Ethico-Politicarum Juri tum Romano, tum Criminali veterum et recentiorum gentium, tum Patrio, Historiae juris Romani, Oeconomiae publicae, Historiae universa// et Statisticae generali, Statisticae Rossici Imperii et Diplomadas, per biennium, multam et assiduam operam dederit, atque in examinibus diligentiam suam et Processus Praeceptiribus suis adeo probaverit, ut ad formulam legis �22, de conferendorum honorum aca- demicorum rationae modoque die XXVIII.
Martii Anni MDCCCXXXII. suffragiis Professorum Facultatis Juridicae Studiosi actualis gradum et honorem meruisse judicaretur; Nos proinde, ea, qua pollemus auctoritate, eumdem Emilianum Sierzputowski Studiosum actualem in Facultate jurudica renuntiamus ac declaramus, atque XII-ae Civium Classi ad- scriptum, cunctis juribus atque commodis huic loco et ordini propriis, eumdem gaudere testamur. In cujus rei fidem Litteras has Patentes Caesareae Litterarum Universitatis Vilnensis sigillo munitas, subscripsimus. Vilnae in Aedibus Academicis Anno MDCCCXXXII die V mensis Aprilis. N. 837" (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 839* s. 53).
Franciszek Sierzputowski, ekskapitan wojska polskiego, znajdowaí stę pod nadzorem po lieji od 21 lutego 1820 roku (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 1, z. 2, nr 1469). Zamieszkiwai on w powiecie kobrynskim kolo Brzescia Litewskiego. Arendowal majątek Antonowo i mieszkal w nim razem z rodziną: zoną, corką i synem. Žadnych �zlych czynów� w tym okresie (do roku 1829) - wedhig da- nych polieji - nie popehui (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 1, z. 3, cz. 52, nr 540). Odeslany zosial z Warszawy w rodzinne strony 2a tzw, �fatszywe donosy� i �kmąbmy charakter�, to jest za skargi na samowolę urzędnikow i za samo- dzielnošč usposobienia.
W 1829 roku pod nadzorem polieji znajdowaí się takže Jan Sierzputowski, adwokat glównego sądu grodzienskiego. Najprawdopodobniej za nieprawo- myšlne wypowiedzi. Z dokumentu dowiadujemy się tež, že w tym czasie jego dziewiętnastoietm syn z pierwszego maízeñstwa EmiSian studiowal na Uniwer- sytecie Wjleñskim (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 1, z. 3, cz. 52, nr 540, s. 98). Antoni i Stanislaw Sierzputowscy, wlasciciele dóbr Sierzputy w powiecie bory- sowskim w guberni miñskiej (85 dusz), mieszkali w 1835 roku w majątku Orío- wo w powiecie lidzkim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 129, s. 66).
4 maja 1839 roku wileñski wojskowy general-gubemator kazal roztoczyé nadzór policyjny nad mieszkañcem gubemi podlaskiej Walerianem Sierzputow- skim, na czas jego pobytu w gubemi grodzienskiej i miñskiej. Z listu do generala Wsttgensteina (CPAH Bialorusi w Grodnie, f. 1, z. 20, cz. 4, nr 80) dowia- dujetpy się, že podezas powstania 1830 i 1831 roku byl ów Sierzputowski po-
84

rucznikiem, a następnie kapitanem oddzialow polskich. Po klęsce polskiego zrywu niepodleglosciowego znajdowat się w Warszawie, gdzie zmuszony zostal do zlozenia powtomej przysięgi na wiemosc cesarzowi rosyjskiemu. Mimo to uwazano itadal, ze jest politycznie niepewny.
Postanowienie ,,o ustanowieniu obserwacji nad Aleksandrem Sierzputowski m� wydal zarząd wilenskiego generai-gubematora 7 grudnia 1842 roku. Wy- nika z tego tekstu, przechowywanego w Grodnie w CPAH Biaiorusi (f. 1, z. 20, nr 746), že Aleksander Sierzputowski, szlachcic z gubemi podlaskiej, powiatu radzyminskiego, gminy Komarowka, shižyl w 4. Pulku Ulanow korpusu general Rybinskiego jako podoficer. Jego brat Tadeusz byl �oficerem rebeliamow�.
W 1860 roku heroldia wilenska odnotowala w powiecie lidzkim Jozefą, sy- na Stanislawa, Sierzputowskiego (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 77, s. 8), 5 marca 1861 roku w košctele rzymskokatolickim w Kužnicy ochrzczony zostal Julian Kazimiera, syn Jdzefa Leonarda Henryka i Kamilli z Korzybskich, Sierzputowski. W roku zaš 1917 zamieszkaly w Horalu Julian Kazimierz i jego syn Andrzej Sierzputowski ponownie uznani zostali za rodowitych szlachcicdw przez herol- dię grodzieiiską (CPAH Biaiorusi W Grodnie, f. 332, z. 1, nr 29).
Lista wzqdnikow wyznania rzymskokatoliddego, zwolnionych ze stužby ze względu na potityczną nieprawomyslnosi od roku 1863 i zamieszkatych w gabenti grodzienskiej z pojasnieniem, jokie kaidy z nich ma srodki do žycia z listo- pada 1866 roku zawiera m.in. informację, že w powiecie sokolskim: �zamiesz- kuje podporucznik Jozef, syn Jana, Sierzputowski, byly czlonek grodzienskiej gubemialnej komisji do spraw budownictwa i drog�, a w powiecie wolkowy- skim - �asessor kolležski Stefan Sierzputowski�, ktory ,jest na utrzymaniu krewnych� (CPAHL, f, 378, z. 1866, nr 181).
5 lipca 1864 roku grodzienski wydziat rosyjskiego ministerstwa zostal wprawiony w zaklopotanie faktem, že ziemianin powiatu sokolskiego Jdzef Sie- raputowski, wfasciciel wsi Wyzgowka, postanowil nadač przydziaty gruntow ,,bez wszelakiego za to wynagrodzenia� dwom chlopom panszczyžnianym, bį- dącym jego wlasnošcią, Maciejowi Mazanowiczowi i Janowi Matoszce (CPAH Biaiorusi w Grodnie, f. 10, z. 14, cz. 9, nr 101), W koncu wtadze w Petersburgu zabronily tego, bo prawo nie przewidywalo uwalniania chtopow panszczyžnia- nych �bez wynagrodzenia�,
SIESICKI (Secickas) herbu Hipocentaurus. Pradawny rod osiedlony na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2636).
SIESTRZENCEWICZ (Sestšenceviiius) herbu Siestrzencewicz. Znany od wiekow dom szlachecki na Litwie i Bialej Rusi.
SIEWRUK (Sevrukas) Kerbu Lubicz. Polska encyclopedia szlachecka (t. XI, s. 58) informuje o Siewrukach herbu Gozdawa, znanych od okolo roku 1600 w powiecie nowogr6dzkim. Wywod famiiii urodzonycft Siewrukow herbu Lubicz z 1835 roku jako protoplast^ rodu wskazal Jana Siewruka, kapitana w chorągwi rajtarskiej księcia Mikolaja Faustyna Radziwilia, miecznego Wiel- kiego Księstwa Litewskiego, ktory w 1712 roku od tegož księcia za zaslugi bo-
85

jowe otrzymal majątek ziemski. Jego syn Bartiomiej Siewruk byi roimistrzem powiatu wilkomierskiego, dziedzicem folwarku Mojgie razem ze wsią o lakiej nazwie, Syn Bartlomieja, Stefan, wlašciciel majątkow Szyiy i Kunigiszki, rot- mistrz wilkomierskj, byl ojcein Ludwika Sievvruka, w žylach ktorego ptynęla (po kądzieli) m.in. krew Sarbskich, Straszewiczow, Lukianskich, Wspommany wywod m.in. podaje, že �Ludwik Siewruk po ukoriczeniu nauk szkolnych, do- skonaląc się w Uniwersytecie Wilenskim w przedmiocie medycznym, zyskat stopien lekarza pierwszej klasy� (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1047, s. 38-40).
SIKORSKI (Sikorskis). Ten starožytny i liczny rod byl obecny nie tylko we wszystkich dzielnicach dawnej Rzeczypospolitej, ale odgalęzii się na kraje oscienne: Niemcy, Węgry, Rosję, Rumunię; a jego przedstawiciele osiedlili się takže w USA, Kanadzie i innych krajach zachodniej polkuli,
Mieczyslaw Paszkiewicz i Jerzy Kulczycki (Herby rodow polskich, s. 459) wspominali o Sikorskich herbu Cietrzew, Jastrzębiec, Kopasina, Lis, Slawęcin, Sikorski. Podobne informacje zawiera Polska encyklopedia sziachecka (t. XI, s, 58-59). Natomiast Spis szlachty Krolestwa Polskiego (s. 220) wzmiankuje tylko Sikorskich herbu Kopasina i Lis. W. Wittyg (Nieznana szlachta polska i jej herby, s. 289-290) stwierdzil, ¿e Sikorscy z Podlasia užywali herbu Slawęcin, z Krakovv- skiego - herbu wlasnego, z povyiatu wilkomierskiego - Jastrzębiec odm.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, L IV, s. 107) podawal: '�Sikorski herbu Cietrzew w Prusiech (.,.). Jan Sikorski, kanonik kujawski 1586. Jan, pisarz grodzki malborski, deputat na Trybunal Koronny 1723, Sikorski herbu Kopasina w podlaskim wojewčdztwie. N. Sikorska byla za Janem Konopką, Jan z Kopa- szyna Sikorski, na seymik liwski 1652 od krola pose). Sikorski herbu Lis w wo- jewddztwie sandomierskirn. Sebastyan Sikorski mial za sobą Annę Ryszczew- ską, syna z nią Gabryela�. Tenže autor w Herbarzu polskim (t. VIII, s. 372) stwierdzil podobnie: �Sikorski herbu Cietrzevv w Prusiech. Jan Sikorski, kanonik kujawski 1586. Jan, pisarz grodzki malborski, deputat na Tybunal Koronny 1723, posel na sejm 1730. Sikorski herbu Kapasina w podlaskim wojewodztwie. Jan z Kopaszyna Sikorski, na sejmik liwski 1652 od krola posel. Sikorski herbu Lis w wojewodztwie sandomierskirn'�.
Ignacy Kapica Milewski (Herbarz, s, 372) pisal o tym rodzie: �Dom Sikorskich herbu Kopasina. Dobra Sikory w ziemi bielskiej ležą i są te: Sikory Pawlowięta, Sikory Bartkowięta, Sikory Tomkowięta, Sikory Pietrowięta, Sikory Wojciecho- więta, Sikoiy Janowięta, Sikory Bartki, Sikoiy Jochile, Sikoiy Jakuszki, Sikory Kupnina, Sikory Losiowizna, ktore to dobra od imion swoje nazwiska wzięly�.
Sikorscy znani byli juž przez 1421 rokiem. Nobilis Johannes Sykorski (Sy- kora) wspominany jest kilkakrotnie w księgach sądowych Lwowa w roku 1444. W polowie XVI wieku Sikorscy herbu Jastrzębiec odm. posiadali m.in. dobra Boszkowszczyznę nad rzeką Swislocz w pewiecie grodzjenskich (CPAHL, f, 391, z. 9, nr2782, s. 208), Spokrevraili się ze Strękowskimi, Wilczostanskimi, Milewskimi, Babihskimi, Kapicami, Makowskimi. Po pewnym czasie rodzina ta rozmnožyla się szeroko na ziemiach kre$owycb.
W 1576 roku poslem krakowskim na sejm byl zacny pan Sebastian Sikorski. Aleksander i Jan Stanislaw, lwowski pisarz grodzki, Sikorscy w 1648 roku pod-
86

pisali w imieniu szlachty wojewodztwa ruskiego elekcję krola Jana Kazimierza. Cztery lata požniej tenže Jan Stanislaw Sikorski figuruje w przekazach žrodlo- wych jako halicki pisarz grodzki (Akta grodzkie i ziemskie z Archivs um Ziemskiego wc Lwowie, t. XXIV, s. 86, 96,97).
Niektörzy czlonkowie tego rodu popadti najwyrazniej w nielaskę najbar- dziej zjadliwego plotkarza I Rzeczypospolitej. W, Nekanda Trepka w Liber ge- neraäonis plebeanorum (s. 364) wspominal bowiem o licznych plebejuszach noszących to nazwisko: �Sikorski nazwal się bękart Prceclawa Palczowskiego w Rudach u Zatora i u niego się wycliowal. Služyl potem panu Palczowskiemu Gabryjelowi w Zatūrskim. Pojąl byt dziewkę bednarzowę w Zatorzc circa 1620; miai synöw kilku Sikorski nazwal šią Jan, syn zagrodnika powroznika w Dębnie u Wojnicza, Na stužbę šią byt ūdai, potem w Wteüczce mieszkal; tamže z Wieliczki mial i dragą zoną, z obiema miai potomstwo. Byl zaš od roku 1628 w wiezach u Wieliczki pisarzem soli skarbowej warzonej. Sikorski nazwal się Jan. Ociec jego forman byi w Modlnicy, chtop, mila od Krakowa. Kupil byl domėk na KJeparzu Sikorski zwat się Stanislaw, mieszczanin w Krakowie. Jest nota o nim, co go jako civem famatum pozwano na ratusz o niewydanie donatywy anno 1630. Na Slawkowskiej ulicy mial częšc w kamienicy, byl i anno 1639 na sw. Jana ulicy. Sikora ojca jego zwano i tego zową�\ Wątpliwe, czy ktötes z tych pomöwien o jest choc w znikomyrr, stopniu poparte faktami. Byli bowiem Sikorscy licznym, dzielnym i palriotycznym rodem, przejawiają- cym röznorakie uzdolnienia i wielkie zalety charakteru.
Antoni Sikorski w 1654 roku byl wtascicielem majętnošci Kuznierowa na Smolenszczyžnie i brat udzial w obronie tego miasta przed nawatą moskiewską Wielmozni panowie Adam i Remigian Sikorscy 26 czerwca 1669 stawali do popisu ziemian sanockich pod Jabtonicą. Jan Sikorski, podchorąžy szwadronu dragoiiskiego pana Potockiego, stražnika Wielkiego Księstwa Litewskiego (1773), zbierat podatki w wojewödztwie witebskim.
Jeden z punktöw konstytucji sejmu ekstraordynaryjnego warszawskiego z 1775 roku oznajmiat: �Mając wzgląd na zastugi urodzonego Antoniego Sikor- skiego, sekretarza pieczęci wielkiej koronnej, od roku 1745 w Kancellaryi Ko- ronney pracującego, ktöry na kupno wsi naszej krölewskiej Jeziorowice nazwa- nej w w-wie krakowskim, a powtecie lelowskim ležącej, i przyprowadzenie jej do lepszej pory znaczną suminę wyloiyl, jemuž, malžonce jego i sukcessorom de lumbis na rzeczonej wsi Jeziorowicach suinmę 40 tysięcy zlotych polskich przyznajemy i possessyą tejže wsi do lat czterdziestu ubezpieczamy, in elapsu ktörych nie wprzod z possessyi tej krolewszczyzny moderni donatoni lub suk- cessorowie ich ustąpič obligowani będą, lecz dopiero jak im summa wzmianko- wana 40 tys. z skarbu Rzeczypospolitej będzie wyplacono� (Vi,, t. VIII, s. 133). Funkcję pieczętarza koronnego i sekretarza Jego Krölewskiej Mosci Antoni Sikorski pelnil w latach 1756-1778. W öwczesnych rękopisach byt nazywany sacme regiae majestatis et sigilli regni secretarius.
�Jegomošc pan Andrzej Sikorski, z karabinem, pieszy", stanąl 5 pazdziemi- ka 1765 roku do popisu szlachty powiatu grodzienskiego. Akt konfederacji ziemian hahckicli z 5 czerwca 1767 roku �za wiarę šwiętą rzymską į wolnosc� przeciwko zagroženiu wschodniemu podpisat m.in. Mikolaj Sikorski. Ignacy
87

Sikorski w 1794 roku mianowany zostaJ przez T. Kosciuszkę na cztonka komisji porządkowej ziemi stęžyckiej i powiatu garwolinskiego (��. �� powstania Kosciuszki, t.1, cz. 1, s. 274).
Sikorscy herbu Kopasina �� najmniej od XVII wieku, a z pewnošcią i wcze- šniej, byli posiadaczami majçtnosci Sikory Blade w powîecie drohiczynskim na Podîasiu. Za protoplastę tej galęzi heroldia wilenska w 1833 roku uznala Stani- slawa Sikorskiego, ktôry zostawil po sobie synôw Jam i Tomasza. Wnuk zas tego ostatniego, Krzysztof, zostal posiadaczem dôbr Ziemionisze w powiecie lidzkim (1811). Jego zaš syn Ludwik oraz wnukowie: Aleksander, Francîszek, Jan i Rudolf zoslali w 1833 roku potwierdzeni jako rodowici szlachcice polscy przez heroldię wilenską (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 1788). Sikorscy z tej galęzi rodu byli spokrewnieni poprzez brante ton z rodzinami Dogielôw, Dowgirdôw, Czajkowskich, Ciechanowiczôw, Michaiowskich, Biszewskich, Jotejkôw, Ci- chowtçzôw, Arcimowiczôw (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 129, s. 65). Gatąž osiedlo- na w powiecie rzeczyckim w Latgalii spokrewnila siq natomiast z Przyboranti, Wystouchami, Hurkami, Hlaskami, Knikowskimi.
Piotr Pawel Sikorski, syn Jakuba Franciszka, zamieszkaly w miescie po- wiatowym Rzeczycy, napisal w 1839 roku do heroldiî miiiskiej pismo, w ktoryin starai się wykazaé ciąglošč pokoleniową Sîkorskicb i wytuszczal przyczyny klopotôw genealogicznych dotyczących zresztą większošci rodzîn szlachty kre- sowej: �Famiiia nasza urodzonych Sikorskich užywająca herbu Kopasina (...). Jan z Kopasina Sikorski na seymik liwski 1652 roku od krôla posel. Ktôren Jau Sikorski posel Krôlestwa Polskiego, szczycąc siç kleynotem szlachectwa y bę- dąc osiadlym obywatelem w ziemi liwskiey, lubo jest antecessorem domu na- szego Sikorskich (...). Jednak w czasie nieszczegâlrtych rewolucji pod napadnie- nie Tatarôw U lutego 1695 roku pod Lwowem i w 1699 wydarzonych (...), niszcząc wszystko Ogttîem i mieczem, pozbawili érzodkow proszącego, acz w pôtnym dopiero wieku przedstawic niemylne na to mote dowody�.
Jan Sikorski zostawil syna Macieja, 6w ~ Kazimierza, a ten - Benedykta i Dominika. Benedykt nabyl gruntą w ziemi drohiczynskiej, Dominik wladal majątkiem Glinki. Mial on syna Jakuba, ktôry byl ojcem Piotrą Pawta, �subiekta farmacji, czyli podaptekarza� z Rzeczycy (ôw pan Sikorski ukonczyl Uniwer- sytet Charkowski w 1890 r.). Syn Franciszka Jakuba Sikorskiego Jôzef byl �asessorem kolležskim� powiatu borysowskiego, urzçdowo uznanym za rodo� witego szlachcica, lecz jego syn Wiaczeslaw, zamieszkaly w Czemihowie, po- twierdzenia szlachectwa od wtadzrosyjskich w 1871 roku nie uzyskal.
Do konca XIX wieku Sikorscy raczej bez powodzenia starali się u wtadz carskicb � potwierdzenie swego szlachectwa. Biurokracja rosyjska w ten sposôb starala się zmusic szlachtę polską do zlania się ze spolecznošcią rosyjską - i nie bez skutku (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 2963).
Sikorscy herbu Kopasina posiadali rowniez liczne dobra na Žmudzi w po- wiatach szawelskim i poniewieskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 1694, 1752, 1786, 2157). Ich przynaležnosc do stanu szlacheckiego potwierdzana byla przez herol- die w Kownie, Wilnie i Sankt Petersburgu w latach 1799, 1812, 1838, 1843, 1841, 1857, 1859, 1861, 1873, 1905. Dwie spokrewnione ze sobą gatęzie tego rodu zamieszkiwaly w powiatach nowogrodzkim - starsza - i w upickim - mtodsza (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 181).
88

9 grudnia 1819 roku heroldia wileiiska potwierdzita rodowitošč szlachecką Jdzefa Adamovdcza Sikorskiego z synami Adamem Janem i Szymonem Stani- slawem, mieszkanc6w powiatu zawi!ejskiego (CAPH Litwy w Wilnie, f. 391, z. I, nr 919, s. 100). W XIX wicku Sikorscy wilenscy miewali klopoty z po- tvvierdzemem swej szlacheckiej rodowitošci, gdyž w wiąkszošci przypadkow wlasnosci ziemskiej nie posiadali, nie mieli tež dawnych papierow, mieszkając w Wilnie, parali šią rozmaitym rzemioslem. Žywa byla natomiast w tym rodzie patniąc o rycerskim rodowodzie, stąd ich ciągle boję z urządami rosyjskimi, dąžącymi do zepchniącia zbiedniaiej szlachty polskiej do masy chlopskiej.
W 1820, 1837 roku heroldia midska potrvierdzita rodovvitošč szlachecką Jozefą Sikorskiego, wlasciciela folwarku Laskowka, oraz jego synow Antoniego, Stefana, Edwarda i cdrek Antoniny, Karoliny, Anieli (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 486, s. 1820). Jak šią wydąje, częšc z tych Sikorskich przyjąla prawoslawie. Wedtug Spisu ziemian minskiej guberni (s.52 i in.) Sikorscy posiadali tu dobra Laskowka, Kniahinicze, Olesin, Mikulicze.
Jednym z gniazd rodowych Sikorskich byl zašcianek Pokorze w powiecie trockim. W 1851 roku heroldia wj|enska pohvierdzita szlachecką rodowitošč Joze- fata Stanislawa i Jerzego Alberta Sikorskich, dzieržavviących folwark Bortkiszki w powiecie oszmianskim; Cypriana, zamieszkalego w Oszmianie. W 1854 roku heroldia wilenska rozpatiywala kwestią rodowitošci Sikorskich z Kowna, spokrevv- nionych zresztą z wyžej \vymienionym. W 1870 roku odmowiono (byl okres re- presji popowstaniowych) uznania szlachectwa kowienszczanina Foitunata Aleksandra Sikorskiego, ktorego zapi šatro do �mieszczanskogo roboczago ktassa�. Dopiero 18 wrzešnia 1872 roku heroldia wilenska potvvierdzila jego rodowitošč szlachecką (CAPH Lit\yy w Wilnie, f. 391, z. 1, nr 186, s. 37).
22 vr.arca 1852 roku heroldia Krolestv/a Polskiego potwierdziia szlachecką rodowitosč Jaua Stanislawa Sikorskiego i jego syna Stanislawa Rafala, urodzo- nego z Maryantiy Zaleskiej, zamteszkalych w Tykocinie w guberni augustow- skiej; w tym czasie potwiedzono rowniež przynaležnošč do stanu szlacheckiego Franciszka Sikorskiego z Ciechanowca. Wszyscy oni pochodzili z tniejscouošci Sikoty Pawlowiąta (CPAHL, f. 1094, z. 1, nr9, s. 1-10).
Spis szlachiy powiatu lidzkiego z roku 1855 stwierdzil obecnošč tam sied* miu Sikorskich, wptsanych do pienvszej cząsci ksiąg szlacheckich guberni wi- lenskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 1692, s. 153-154). W 1860 roku heroldia wi- lenska odnotowala w powiecie lidzkim szlachcicow Aleksandra, Franciszka, Jana, Rudolfą, Wincentego Sikorskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 77, s. 8).
Sikorscy herbu Mzura pisali šią �z Sikorzyc� i došc licznie zamieszkiwali na ziemi lwowskiej i sanockiej. Ci, ktorzy pieczątowali šią herbem Lis, užywali przydomku Dumicz. Przynaležnošc do stanu szlacheckiego Sikorskich z tych gatązi rodu potwierdzil Galicyjski Wydzial Stanow (Poczet szfachty galicyjskiej i bukowinskiej, s. 224, 330).
Sikorscy chlubnie šią zapisali w dziejach kultury i nauki wielu krajow. Z tej rodziny pochodzili Joząf Sikorski (1813-18%), znakomity kompozytor (kantata Radosi, Dzwon)t i historyk muzyki polskiej Kazimierz Sikorski (1895-1986), profesor lodzkiego konserwatorium, slynny kompozytor (symfonie, suity, Stabat Mater etc.). Od 1935 roku dziala w Berlinie i Hamburgu znana firma wydaw-
S9

nictw muzycznych �Sikorski�, založotia przez pochodzącego z Poznania Hansa Sikorskiego {ur. 30 vvrzešnia 1899), jedna z najbardziej renomowanych oficyn tego profilu na šwiecie. Wybitny polski mąz starui, general Wtadyslaw Euge- niusz Sikorski (ur. 20 maja 1881 - zginąt, najpewniej w zamachu, 4 iipca 1943
r.) pocbodzil z galįzi rodu pieczętującej się herbem Kopasina.
SILICZ (Silicius) herbu Korczak odm. Dziedziczyli majątki w wojewodz- twie kijowskim.
SIMONOVVICZ (Simonovičius) herbu Radwan. Osiedleni byli na ziemi minskiej i witebskiej.
SINCILLO (Sincilas) herbu Brodzic, Ich rodowe dziedziny to powiaty ro- sieAski, kowienski i inne.
SINICKI (Sinickas) herbu Dąbno odm. i Top6r. Byli tež Siniccy herbu Klamry. Posiadali oni dobra ziemskie na ziemi lwowskiej, wilenskiej, kowien- skiej. Bolesfaw Starzynski (Familie liiewskie, t, X, s. 70) umiescil ich wšrod tzw. szlachty maloruskiej (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie - Dzial rąkopi- sow, 7015-III).
SINKIEWICZ (Sinkevičius) herbu Tamawa. Dziedziczne posiadtošci mieli w powiatach wilenskim, rosienskim i szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 18, 707).
SINSKI-CZYKINSKJ (Sinskas-Čikmskas) herbu Odrowąž. Miejscem ich osiedlenia byl powiat telszewski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
SIPAJLLO (Sipailas) herbu Boleszczyc. Przynaležnošč tego rodu do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia witebska w 1835 roku.
SIPKO (Sipkas) herbu Radwan. Od wiekow dziedziczyli majętnošci Utano- wicze w wojewodztwie witebskim, potem zamieszkiwali tež w Starym Sieliszczu. Odznaczyli się zashigami w shižbie wojskowej Rzeczypospolitej. 20 paždziemika i 31 sieipnia 1820 roku uznani zostali przez heroldię wilenską za rodowitą i staro- žytną szlachtę polską i wpisani do pierwszej częšci ksiąg gencalogicznych gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, S. 21-23,325-328).
SIPOVVICZ (Sipavičius) herbu Poraj i Lis. Mieli drobne posiadlošci ziem- skie vv powiecie bras)awskim, wilenskim i na Žmudzi. Posiadali tež folwark Szlagieryszki w powiecie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2451, s. 33). 31 sieipnia 1820 roku uznani zostali przez heroldię wilenską za rodowitą i starožyt- ną szlachtę polską (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 310-311; f. 391, z. 9, nr 2782, s. 208).
Tomasz Swjqcki {Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osob damiej Polski, t. II, s. 95) podawa) o nich: �Sipowicz Gabryel herbu Lis, w Księstwie
90

Litew$kim, księdza Sarbiewskiego uczeii; w 17 roku žycia rak daleko w filozofii postąpii, že magistrėm tejžc byl ogtoszony; byl on potem pisarzem ziemskim žmudzkim�.
SIROTOWICZ (Sirotavičius) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedlenia byl powiat telszevvski na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 18).
SITKO (Šilkas) herbu Nowina. W žrodiach archiwalnych notowani byli od poiowy XV wieku.
SIUCILLO (Siucilas) herbu Lubicz. Dziedziczyli mająfki na Wilenszczyžnie.
STUNKIEWICZ (Siunkevičius) herbu Drzevvica. Zamieszkiwali na Wi- lehszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1055).
SIWACHO (Sivachas) herbu Grzymala. Ich dobra rodowe znajdowafy się w powiecie oszmianskim.
SIWICKI (Sivickas) herbu Korczak. Užywali przydomku Dyrmont. Polska encyklopedia sziachecka (t. XI, s. 63) podaje o nich: �Sivvicki-Dyrmont herbu Korczak odmiana; nobilitowani w 1500�, Ci Siwiccy osiedleni byli na Wolyniu į w powiecie dzisnenskim, gdzie spokrewnili się z Juszkiewiczami, Szeniawski- mi, WrobIewskimi (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117, II). Siwiccy herbu Paprzyca mieszkali natomiast w powiecie borysowskim. Przedstawiciele tego rodu dzier- žawili liczne folwarki i zašcianki takže w powiecie zawilejskim od tamtejszych ziemian: Sulistrowskich, Chomskich, Abramowiczow, Czechowiczdw i in.
Siwickich odnotowywano rovvniež w powiatach ivilehskim, wilejskim, alek- sandrowskim (w gubemi kowienskiej), w Wilnie. Spokrewnieni byli tutaj z Mi- lewskimi, Ginvinami, Gembowiczami, Urbanowiczami, Walewskimi, Pupkiewi- czami, Bienkowiczami, Szuszkiev/iczami, Malinowskimi, Kuczynskimi, Juchnie- wiczami, Huszczami. Bobrowskimi, Obolewiczami, Czermawskimi, Sktnderami, Rodziewiczami, Jankowskimi, Kojrowiczami, Gierwiatowiczami, Siemaszkami, Michniewiczami, Falkowskimi, Bohatkiewiczami (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2658,
s. M3).
SIWKO vėl SIWKOWICZ (Sivkovlčius) herbu Poraj. W koncu XVI wie- ku notowani byli w žrodiach archiwalnych w powiecie kobrynskim i innych (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782. s. 208).
SIVVOCHO (Sivokas) herbu Jasienczyk. Potwierdzenie rodowitošci szla- checkiej uzyskali z heroldii witebskiej w 1835 roku (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 609, s. 145).
SKALSKI (Skalskas) herbu Suchekomnaty. Jan Skalski, zacięžny rycerz pobki, nazywany tež w žrodiach pruskich Schalskenn, wielokrotnie vvspomina- ny jest w zapisach dotyczących Prus Krolewskich z lat 1482-1485 {Akta stanow
91

Prus Kr6lewskich, 1.1, s. 134,330 i in.). Kasper Niesiecki {Korona Polska, t. IV, s. 109) podawal o nich: �Skalski herbu Suchekomnaty w krakowskim woje- wodztwie, z ktorych niektorzy w Prusiech osiedli. Jan Skalski, kanonik plocki, proboszcz btonski, mąž pobožny, žyl lat 88, przeniosl šią na nieumierające žyde vv roku 1632�. Polska encyldopedia szlachecka (t. XI, s. 64) informuje o Skal- skich herbu Mieszaniec (1700, Galioja), Morą (1460, powial opatowski), Poraj (1600, powiat wišlicki), Rogala (1600, powiat krakowski i Prusy), Suchekom- naty (1600, powiat borszczowski), Szeliga(1650, wojewodztwo mazowieckie).
Antoni Skalski od wojewodztwa betskiego podpisal w roku 1697 sufragią krdla Augusta II (VL, t. V, s. 439). Kazimiera Skalski, skarbnik orszanski, zložyl w 1764 roku podpis pod aktem warszawskiej konfederacji generalnej (VL, i. VII, s. 66). Charakterystyczny dokument z początku XVIII wieku wspomina o jed- nym z przedstawicieli galęzi, zamieszkalej w wojewodztwie brzesko-litewsk�m. W listopadzie ] 701 roku do ksiąg magdeburgii brzeskiej zostala wpisana Skarga szlachcica A. J. Skalskiego na k aha! miasta Brzešda: �Na urządzie burmistrzow- skim y radzieckim w miešcie lėgo Krolevvskiey Mošci Brzešdu Litewskim (...) žalowal y pro t esto w ai solennie pan Andrzey Jakub Skalski na caty kahal nie- wieraych Žydow starszych, mianowicie na niewiemych Matysa Lapicza, krawca Jozepha y syna jego, Žydow brzeskicb, y na niewiemego Žydą Jontofa z Tere- spola takowym sposobem: iž žalujący imč pan Skalski wprzod dawszy na zapis pewny temų kahalowi cztery tysiące pięčset zlotych polskich", obral sobie tež za faktūra Judką Izraelewicza, biegtego nadzwyczaj w sprawach finansowych, a przy tym uchodzącego za lojalnego takže w stosunku do chrzešcijan.
Žyd ten, jak donost dalėj przekaz arcbiwalny, �byl szczery nie tylko žalują- cemu panų Skalskiemu, panų swemu, ale y innym rožnym ichmošciom szlach- cie, obyvvatelom wojew6dztwa brzeskiego, w pokazaniu sposobow do fortu ny, za ktorą szczerošč nieraz grozili starsze Žydzi onemu klątwą y šmiercią, aby chcial tego zaniechač (...). Trafilo šią pomienionemu Žydowi Judce byč w tažni z starszym Žydėm, wyž obžafowanym Matysem, ktory mu rzekl w te slowa: že Judko bądziesz wykląty, že hultajowi szlachta wierzą pieniądze za to, že im szczerze pokazujesz požytki, a nam nie chcą požyczač, zaniechay ty tego, bo y sam nie bądziesz wiedzial, gdzie šią podziejesz�.
Dalėj wydarzenia potoczyly šią, jak następuje: �Caty kahal y wyž rzeczeni osobliwie Žydzi, uczyniwszy pochvvalką, ustawicznie na pomienionego faktora ludką lzraelowicza czyhali, jak by to go zabic, zagubiė, zamordovvač lub jakim sposobem z tego svviata zgladzič�. Až wreszcie 26 listopada 1701 roku �w so- botę, po sabacie, gdy pomieniony Judka ze szkoly (to jest z božnicy) swey iy- dowskiey wyszedl, idąc z sobą incognito ze starszemi Žydami calego kahalu braeskiego, mający na niego zasadzkę, nic sobie niewinnego cziowieka, jeno szczegolnie dlatego, že byl szczerym krwie chizešcijanskiej, zastąpiwszy na dobrowolnej drodze, tyransko, okrutnie, niemitosiemie zbiwszy, stiuklszy, sktuwszy, zadusiw$zy, juž niežywego w wodą utopili pod mtynami�.
Zaraz potem, jak glosila skarga pana Skalskiego, �wrzekomo nie wiedząc ni o czym, napadli na mieszkanie jego, z Žydow kto mogt co zarwač, jako sami niezly sobą oglaszają y m6wią, brali co komu upodobalo�. Zagrabiono przy okazji 140 tysiący talarow naležących do pana Skalskiego, co tež byto istotnym motywem
92

zwrócenia się do sądu. Jeden z czlonków komisji obdukcyjnej relacjonowal na na- stępny dzien po odnalezieniu zwlok: �Widziaiem Žydą Judkę Izraelowicza okrutnie, tyrañsko, memilosiemíe zbítego, oczy krwią naciekly, prawie na wierzch Iba wy- ležlt, takže boki, pleca y wszystkie cíalo zbite, zeknvawione, skhite� (AWAÍI, t. VT, s, 472-274). Jak wynika z innych przekazów archiwalnych, grabiezcy i mordercy rúe poniesli žadnej kary, a pan Skalski mūšiai się dtugo starac, zanim wyrokiem pizekupnych sądow odzyskal znikomą częšč utraconego mienia.
Wywód familii urodzonych Skalskick herbu Suchekomnaty z 17 grudnia 1S19 roku stwierdzaí, že �familia Skalskich od dawnych czasów w dostojno- šciach starožytnego szlachectwa zostająca, urzędami cywilnemi zaszczycona, dziedziczyla dobra ziemskie�. Rodzina ta zamieszkiwata m.in. od dawna w fol- warku Sowczyna w powiecie oszmianskitn, a spokrewniona byla z rodami Bla- zewtczów i Szczerbickich. W 1819 roku heroldia wileóska uznala Antoniego, Aleksandra Hipólita i Jozefą Benedykta Skalskich za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pierwszej częici ksiąg szlachty gubemi litew- sko-wileñskíej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 100-101).
Podūbnie Wywód familii urodzonych Skalskich herbu Suchekomnaty z 1836 roku informowat, ii: �familia Skalskich od najdawniejszych czasów szczycifa stę dostojnošcią dworzanską (...). Przodkowie familii, jako aktualni i rodowici dworzanie, mieli udzial w pehiieniu rožnych urzędow publicznych w kraju temų stanowi odpowiednich, a mianowicie Antoni Skalski, za protaplastę do niniej- szego wywodu biorący się, pelnil urząd jenerala, czyli woznego Jego Królew- skiey Mosci jako obywatel į dworzanin województwa nowogródzkiego, zapew- nia o tym przywilej najjaániejszego króla polskiego Augusta 11 z roku 1719� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1055, s. 7-9).
Syn protoplasty rodu Jan Jakub Skalski byl stolnikiem czemihowskim i dzier- ¿awil dobra Lewkowicze w województwie brzeskim. Jego zas syn Jakub Józef pelnil w roku 1787 funkeję podczaszego brzeskiego i mial trzech synów: Jana (ur. 1791), magistrą filozofíi, który ukonczyí studia na Uniwersytecie Wileñskim; Igna- ccgo (ur. 1796), kandydata füozofii tejže Wszechnícy, i Józefa (ur. 1798), regenta upickiego sądu granieznego. Pózniej Jan Skalski byl nauczycielem fizyki i mate- . matyki w niemirowskiej szkole powiatowej (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 26, s. 19).
Jednym z najslynniejszych reprezentantów tego rodu jest podporucznik Stanislaw Skalski, który zestrzelí! w 1939 roku 41 samolotów niemieckich i naležy niewątpliwie obok Wlodzimierza Giedymina (31) i Czeslawa Glowczynskiego do najlepszych lotniczych asów polskich z okresu II wojny áwiatowej (por. Raymund Szubañski, IV obronie polskiego nieba, Warszawa 1984, s. 196).
Día porównania przypomnijmy, ¿e rosyjski as powietrzny A. I. Pokryszkin mial wykonac ponad 600 lotów bojowych, podezas których strącil 59 samolotów niemieckich, w wyniku czego zostal trzykrotnym Bohaterem Związku Radziec- kiego. I.M. Kožedub w 330 lotach bojowych mial zestrzelic 62 samoloty Niem- ców i tež zostal potrójnym Bohaterem ŽSRR. Trudno dziš powiedzieé, czy licz- by podawane przez prašę radziecką odpowiadaly istotnie rzeczywistosci, bo niewykluczone, iž chodzito i w tym przypadku o propagandowe kreowanie �przykladów godnych nasladowania�, o kolejne wcielenie brygadiera gómików Stachanowa, wykonującego plan miesięczny w ponad 3000%.
93

Ješli natomiast wziąė pod uwagę oficeröw niemieckiej Luftwaffe, to np. w ciągu II wojny swiatowej Erich Hartmann zestrzelil 352 samoloty przeciwnika (w tym 347 radzieckich), Gerd Barkhorn - 301, Erich Ruderdorf - 222. �4 pilotow Niemiec hitlerowskich strącilo ponad 100 samoiotöw przeciwnika kaz- dy. Z 45 tysięcy samoiotöw ZSRR znis2Czonych w starciach powietrznych, 24 tysiące zostaly zcstrzelone przez 300 niemieckich lotnikow (por. Argumenty i Fakty, 1990, nr 16 (497).
SKAPIEWICZ (Skapevičius) herbu Bogorya. Miejscem ich osiedlenia by{ powiat rosienski na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
SKARADKIEWICZ (Skaredkevičius) herbu Prus I, Ich dziedziczne po- siadlošci znajdowaiy šią na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1947).
SKARBEK (Skarbekas) herbu Abdank, Jelita. Starožytna rodzina wielko- polska, ktöra wzięfa swe imię od miasta Skarbimierza. Za Piastöw uzywala ty- tufu �comesöw z Göry" oraz przydomk6w Kosmider, Boguszko, de Szumlo, Bowiczynski, z Bogdanowa. Skarbkowie mieli röwniez nadany tytul hrabiow austriackich (1778) i rosyjskich (1821, 1846). Byl to röd silny i wysoce uzdoi- niony. Dal początek m.in. Ankwiczom, Hromykom, Radonskim, Thichowskim, Burzynskim, Skarbiewskim, Dolinianskim itd. Na Kresach Skarbkowie mieszkali w powiecie Irockim.
SKARBEK-ROHOZINSKI (Skarbekas-Rogozinskis) herbu Abdank. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie oszmianskim.
SKARBEK-WAZYtöSKl (Skarbekas-VVažinskis) herbu Abdank. Posiadali majątki w powiatach oszmianskim i wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 347).
SKARŽYNSKJ (Skaränskas) herbu Boncza. Pochodzili ze Skarayna w Pol- sce srodkowej w ziemi lomžynskiej. Notowani byli w zradfach pisanych od roku 1436. Informiye � nich röwniez Spis sziachty Krölestwa Polskiego zroku 1851 (s. 221). Profesor Aleksander Wlodarski (1935) pisal o tym rodzie: �Skaržynski herbu Boncza. Jan Boncza ze Skaižyna Skaižynski, syn Pawla, podwojewodzego i sądziego grodzkiego wiskiego, posla na sejm 1613 roku, a deputatą na Trybunal Koronny, dziedziczyi na Skaržynie Starem i Lesnem, Woli Skartynskiej, Broku, Gumowie i innych; towarzysz husarski, wojowal przeciwko Tatarom, Szwedom za Jana Kazimieiza, a następnie za Sobieskiego pod Chocimiem 1673 roku; elektor 1674 roku, podpisal manifest sziachty lomžynskiej przeciw zasiadaniu dysydentöw na sejmach (...). Z žony Magdaleny Grabowskiej, h. Jastrzębiec, stolnikowej pioc- kiej, pozostawil cörki Maryanną, Magdaleną � synöw: Stanį slawa, Stefana, Szymo- na, rotmistrza wojsk koronnych 1613 roku, Feliksą",
Jak wynika z zachowanych przekazow, byiy dwie wielkie linie tego rodu, Malzenstwa zawierali Skaržynscy zpannami z takich domöw, jak: Stempowscy, Bratoszewscy, Kucharscy, Naoreeey, Kor wi n- Kochano wscy, Podczascy, Rem- bielinscy, Oborscy, Gliszczynscy � in. Zapisy archiwalne pozwalają stwierdzid,
94

že Skaržynscy byli rodem patriotycznym i brali udzial we wszystkich polskich powstaniach.
Wywod familii urodzonych Skaržynskich herbu Bohcza z 28 VIII 1820 roku stv/ierdzal, že �familia urodzonych Skaržynskich od dawna w wojewodztwie i powiecie trockim ziemskie dobra posiadala, a z niej Marcin Skaržynski za pra- wem zizecznym od Woydagow Zahorskich i Sawiczowien w roku 1690 majęt- nošci Pomusia i folwarku Karklan w powiecie trockim sytuowanych byt dzier- žącym (...), a od Leona Kazimierza Oginskiego, podstolego litewskiego, prawem wieczystym roku 1700 w Paszkiszkach wlok szesc tnorgow siedem nabywszy, synom swym Piotrowi i Dominikowi Skarzynskim zostawii�.
Dominik zostal zabity, a Piotr mial syna Jozefą, ktoiy dzierzawil folwark Ola- ny w powiecie oszmianskim i zostawii po sobie synow: Wawrzynca, Anloniego, Bartlomieja, Wincentego i Kazimierza oraz Jerzego. W dalszym ciągu rodzina licznie šią rozkrzewila po calej Wtlenszczyznie, posiadając i dzieržawiąc tnnogie dobra. W 1820 roku heroldia witeiiska uznaia Marcina, Tomasza, Jozefą, Antonie- go, Symona, Andrzeja, Wincentego, Jerzego i innych Skaržynskich za ,/odowitą i starožytnąszlachtę polską�, wpisując ich do częšci pierwszej gubemialnych ksiąg szlacheckich (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 258-260). W roku 1844 heroldia wilenska odnotowaia w powiecie trockim Ignacego, Tomasza, Jerzego, Jozefą, Antoniego, Wiktora, Aleksandra, Michala, Jana, Benedykta, Ferdynanda i innych Skaržynskich (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 18, s. 49-50,61 -62).
Ambrožy Boncza Skaržynski by! szefem szwadronu gwardii francuskiej za cesaiza Napoleona 1 (AGAD w Warszawie, Inwentarz heroldii Kr61estwa Pol- skiego, s. 4, K. 37-57). Za bohaterstwo monarchą Francji nadal mu specjalny herb i tytul baron a. Ksawery Skaržynski okolo 1850 roku by! profesorėm Uni- wersytetu Petersburskiego.
W Polskich rodach szlacheckich Andrzeja Kulikowskiego czytamy o jednej z galęzi tej rodziny: �Protop!asta rodu: Sobieslaw ze Skarzyna (I pokolenie), žonaty z Jadwigą Grabowską h, Jastrzębiec (Akta stemiradzkie 1398-1405), Wy- rožniający šią przodkawie: Aleksander (XI pok., zm, 1786) s. Stanislawa (Xpok.), Jerzy (XII pok., zm. 1818) s. Aleksandra. Od Jerzego wywodzi się kasztelanska linia rodu. Piotr (XII pok., zm. 1824) s. Aleksandra - szambelan Stanislawa Augusta, sędzia pokoju w Gostyninie, wlasciciel dobr Studzieniec, Laziska i in. � rozpoczyna linię szambelanską (ze Studzienca), wygastą 1950. Maksymilian (XIII pok., 1786-1913) s. Jerzego - posel na sejm Księstwa War- szawskiego, protoplasta odnogi hrabiowskiej. Ambrožy Mikolaj (XIII pok., 1787-1868) s. Jerzego. Kazimierz (XIII pok., 1790-1856) - general brygady WP i dowodca dywizji kawalerii w powstaniu 1831. Feliks Jan Nepomucen (XIII pok, 1795-1862) - puikownik WP w powstaniu 1831, žonaty z Teresa z Zabo- krzeckich h. Sulima (1808-1872); po nich odnoga pulkownikowska. Leopold (XIII pok, 1796-1854) - posesor dobr Księstwa Lowickiego, wlasciciel mająt- kow Suserz, Zabrzusnia i Lubiankow. Žonaty z Nepomuceną z Leskich. Po Le- opoldzie odnoga suserska, bezpošrednio po nim liczne c6rki i 2 syn6w: Henryk (1829, Mrsich - 1889, Suserz) i Aleksy Antoni (ur. 1837, Zabrzusnia).
Dobra ziemskie i glowne siedziby: Studzieniec, pow. gostyiiski - palac zbu- dowany 1792 przez Piotrą - szambelana, W 1807 r. w palacu leczyl rany mar-
95

szalek napoleonski Lannes, przywieziony przez swego adiutanta Kazimierza Skarzynskiego. Palac byl odbudowany w latach 80. XX wieku. Studzieniec w latach 1930-1940 nalezal do Wiesfawa (XV pok.) i liczyi wöwczas 940 ha (w 1882 wraz z folwarkiem Macocha - 1704 mörg). Gawlöw - wlasnoäc Jerze- go, kasztelana sochaczewskiego�.
SKAWll^ISKI (Skavinskas) herbu Rawtcz. Zamieszkiwali w wojewödz- twie wilehskim.
SKINDER (Skinderis) herbu Sreniawa. Dziedziczyli maj^tki w powiatach Hdzkim, oszmianskim i wileriskim.
SKIRGAJLO (Sklrgailas) herbu Promiehczyk. Miejscem ich osiedlenia byi powiat rosienski.
SKIRMÖNT vel SKIRMUNT (Skirmantas) herbu Godziemba, Przyjaciel i Trzy Lilie. Ich rodowe posiadloSci znajdowaly sie w powiatach dzisneriskim, telszewskim, rosieiiskim, szawelskim, oszmianskim, nowogrödzkim, wiikomier- sksm i pinskim.
Wywöd famihi urodzonych Skirmuntöw herbu Godziemba z 7 X 1819 roku stwierdzal: �Familia urodzonych Skirmuntöw od najdawniejszych czasow szczyc^c sie dostojnosci^ szlachecka, zawsze uzywala swoböd i prerogatyw temu stanowi wlasciwych oraz posiadata urzeda cywilne. Z jakowej to familii pierwszy przodek Maciej Skirmunt, nosz^cy w herbie d^b na trzy galezie roz- kwifiy, posiadai na mocy prawa szlacheckiego majetnosc Butkiszki zwanq, w Ksiqstwie Zmudzkim sytuowana i takow^ potem sptodzonemu synowi swemu Janowi Skirmuntowi prawem naturalnosci po smierci swej do sukcedowania zostawii, Ktory to Jan Skirmunt, dziedzic z glowy ojca Macieja döbr Butkis2ek, a potem nabytych za prawem zastawnym majetnosci Kolni i Paszkiewicz, splo- dzil synöw dwoch: Michala, w pozniejszym czasie wojskiego czemihowskiego, i Piotra, ktörym majetnoäc Butkiszki sukcesyjne, a Kolnie i Paszkiewicze za- stawne zapisal; jak o tem przeswiadczyly dwa prawa oryginaine intromisyjne, jedno 1676 na Butkiszki, drugie 1684 na Kolnie i Paszkiewicze uczynione�.
Micha) Skirmunt przeniosl sie do Inflant, gdzie stal sie posiadaczem Widony. ¿onaty z pann^ Halbrechterowna, pozostawit trzech synow: Zygmunta, Ka- rola i Boguslawa. To o nich podaje J.A. Hylzen (Inßanty, Wilno 1750, t. II, s, 24): �Skjrmuntowie. Z Litwy przyszli do Inflant, mianowicie z Pinskiego�. Skirmontowie sprawowali wysokie urzedy obieralne w Ksiestwie Inflanckim i zostawili po sobie liczne potomstwo meskie �Z tych tedy Skirmuntöw jedni zostali na rodzinnych siedliskach w lnflantach, drudzy czy w zyciu zostaj^ lub nie, nie wiadoino, a tylko pewno, ze Stefan Boguslawowicz Skirmunt, opusciw- szy rodzinne siedliska w lnflantach, przeniosl sie w gubemie wilenska do guber- nialnego miasta Wilna i tu, uzywajqc prerogatyw szlacheckich, pojql w zamescie urodzon^ Bogumile Sadowsk% a z niq. miedzy dobrem potomstwem splodzii synow trzech, to jest: Jana juz niezyjacego, Jozefa i Michala, teraz wywodza- cych sie, oraz cörke Felicjanne� - kontynuowal 6w historyk. Wszyscy oni zo-
96

stall uznani za �rodowitą i starožytną szlachtę polską� i wpisani do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi litewsko-wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 51-52).
Polska encyklopedia szlachecka (t. XI, s. 71) podaje o tyrn rod2ie: �Skir- munt, idą od nich Strawihscy. Herbu Przyjaciel odm., 1500; Skirmuntowo po- wiat oszmianski, pinski. Z tej rodziny Joachim, zm. 1718, biskup sufragan žmudzki. Skirmunt herbu wtasnego, czyli Dąb odm,, 1600; Skirmuntowo mih- ski, ostrogski�. Pr6cz Polakow byli tež ponoč Skinnuntowie (Skirmętowie) Ta- tarzy, zamieszkali w Malaszewiczach Malych na Podlasiu (por. S. Jadczak, Siūdami Tatarow na Podiasiu, s. 11, Lublin br,).
SKLINSlVfONT (Sklinsmantas) herbu Pob6g. Dziedziczyli posiadiošci w po- wiatach braslawskim i wiJkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 1, nr 2,100).
SKLODOWSKI vel SKLADOWSKI (Skladauskas) herbu Dotęga i Ja- strzębiec. Nazwisko wzięli prawdopodobnie od si ola szlacheckiego Sklody na ziemi podlaskiej. Jan Sklodowski od wojewodztwa sandomierskiego, Aleksan- der, Andrzej, Grzegorz, Jan Idzi, Leonard, Lukasz, Wojciech t inni Sklodowscy w imieniu szlachty ziemi nurskiej podpisali w roku 1697 elekcję krola Augusta 11 (VL, t. V, s, 426,452).
O Sklodowskich herbu Jastrzębiec Herbarz rodzin sziacheckich Krolestwa Polskiego z roku 1853 (cz. 2, s. 177) inforrnuje: �Sklodowscy. Z tej rodziny Seweryn w roku 1700 by! dziedzicem dobr Rząsnik w wojewodztwie plockiem lezących. Kazimiera zaš w roku 1729 posiadai dobra Sktody-Przyrusy w wojewodztwie podlaskim�.
W latach 1730-1745 ksiądz Sklodowski byl rektorėm nowogrodzkiego ko- legiurn Societatis Jesu. Okolo roku 1750 Franciszek Sklodowski, jėzuitą, byl rektorėm kolegium nieswieskiego (K. Čepiene, I. Petrauskiene, Vilniaus Akademijos spaustuves leidyniai, s. 295). W XVIII stuleciu Skladowscy posiadali ma- jętnošci Czaplin, Mince, Barszczowka, Niewodnica, Boraglyniec Lacki w po- wiatach brahskim i mielnickim, ktore w r. 1766 i 1789 sprzedali. Byli potwier- dzani jako rodowjta szlachta przez heroldie bialostocką (1818, 1837), kowienską (1851, 1865) i wileiaką (1865) (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 188).
SKOBEJKO (Skabeikys) herbu Šlepowron. 21 mama 1819 roku Skobej- kowie, mieszkający w dziedzicznych dobrach Skobejki w powiecie lidzkim, uznani zostali przez heroldię w Wilnie za radowitą i starožytną szlachtę polską oraz wpisani do pierwszej częšci ksiąg genealogicznych gubemi litewskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 32-33).
SKOBEJKOWICZ (Skobeikovičius) herbu Kordysz. Zostali nobilitowani w 1678 roku (Biblioteka Jagiellonska w Krakowie- Dziai rękopis6w, 7020-III, s. 38).
SKOCZYIVSKI (Skočinskas) herbu Boncza. Ich posiadlošci znajdowaly się w wojewodztwie wilenskim oraz powiatach wolkowyskim i lidzkim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2702). Skoczyhscy zamieszkali na Podolu i na Wolyniu pieczętowali się
97

herbem Rola (Panstwowe Archiwum Obwodowe w Žytovnierzu, f. 146, z. 1). Spis szlachty Krfilestwa Palskiego (s. 222) infbnnowaf o Skoczynskich herbu Grzymata. Dane te potwierdzili M. Paszkiewicz i J. Kulczycki (Herby rodöw polskich, s. 460). Hipolit Stupnicki zanotowal w swytn Herbarm (t. 111, s. 61): �Skoczyhski Roman, kapian greckökatolicki w Braclawiu, odniost šmierč męczehską przez zamordowa- nie przez hajdamaköw oslawionego Gonty na Ukrainie roku 1768�.
SKOKOCK1 (Skokockas) herbu Jelita. Dziedziczyli dobra ziemskie w po- wiecie dryznehskim (CPAHL, f, 391, z. 9, nr 2780).
SKOLIMOWSKI (Skolimovskis) herbu Kuczaba, Leszczyc, Radwan. Mi- kolaj Skolimowski herbu Kuczaba odnotowany zostal w zapisie do drohiczyh- skich ksiąg ztemskich z 26 wrzesnia 1558 roku (W. Semkowicz, Wyivody sda- chectwa, nr 345). Urodzony Jeremiasz Skolimowski w 1613 roku byl poborcą podatköw na ziemi mielnickiej (VL, 1.111, s, 116).
SKOLNICKI (Skolnickas) herbu Rola. Miejscem ich osiedlenia byt powiat zawilejski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr7, 16).
SKOLSKI (Skolskas) herbu Rogala. Posiadali majętnošci w powiecie dzi- sneiiskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
SKOP (Skopas) herbu Trąby. Znani byli na Kresach Pölnocno- Wschodnich. Niekiedy uzywali tež odmiany nazwiska Skopnik (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 189; f. 708, z. 2, nr 688, 846, 1752, 3928).
SKOROBOHATY (Skorobogatas) herbu Kruczyn i Radwan. Ich dobra ro dowe znajdowaiy się w powiecie wolkowyskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 106!, s. 699). �Skorobohaly herbu Kruczyn (krzyz na tarczy), pierwotnte na Litwie, skąd Stanislaw w Zakonie Jezuitöw zaslynąl šwiątobliwym žyciem, zm. 1668� - pisaf Hipolit Stupnicki w trzecim tomie Herbarza polskiego. O Skorobohatych tego herbu wzmiankowal röwniez Boleslaw Starzynski w swym niewydanym herbarzu, pnzechowywanym w dziale rękopisow Biblioteki Jagiellonskiej w Krakowie.
SKORULSKI (Skorulskas) herbu Košciesza odm. Posiadali majątek Sze- welance w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 287). Protoplastą rodziny Skorulskich byl podobno Michno (Micha)} na Skorulacb, znany w XVI wieku. Jego syn Bartlomiej, oženiony z Dorotą Jodko (Jodkowicz) w roku 1571, posiada) podwtlenskie Wojtkuszki. Drugi syn Michaia, Wojciech, byl wlascicielem wsi Mejszagola. Wielmozny pan Kasper Skorulski, �ziemianin hospodarski� z powiatu kowienskiego, otrzyma) w 1539 roku w darže od krola dwie kamienice w Wilnie (AWAK, t. XX, s. 93-94). Jeden z tych domöw w 1597 roku przekazal swemu przyjacielowi Beniaszowi G^sierowskiemu (CPAHL, f. 391, z. 1. nr 1690, s. 121-122).
Pieczętarz i horodniczy grodzienski Marein Skorulski figūroje w zapisach archiwalnych z lat 1595-1597 {AWAK, t. XXXI, s. 245). W tym czasie wspomi-
98

�� jest rowniez w archiwaliach Jan Mikolajewicz Skorulski, ziemianin z po- wiatu kowienskiego, ktory nabyl prawem wjeczystym siodmą częšč Kulw i Bre- kliszek - majątkow polozonych w powiecie wilenskim. W roku 1595 odnotowa- ny zostal w tekstadi zridlowych Stanislaw Skorulski, ziemianin z wojewodztwa trockiego.
Ziemianin z powiatu wilenskiego Bartbmiej Skorulski (1596) by! wspol- wlascicielem majątku Aieksandryszki. W tym czasie Andrzej Skorulski mieszkal w powiecie kowiehskim, a Malcher Skorulski byl pisarzem grodzkim w Tro- kach. Z roku 1612 pochodzi natomiast wzmianka � Michale Skorulskim, kano- niku wilenskim. Jozef Skorulski, �professor filozofii extraordynaryjny i kazno- dzieja zwyczajny Akademii Wilenskiej� by! jednym z dalszych potomkow wspomnianego Bartlomieja, wlasctciela Wojtkuszek. Byl wi?c czlonkiem rycer- skiego rodu polskiego, pieczętującego się herbem Košeiesza odm., zwanym inaezej Strzegomia, przedstawiającym bialą strzalq ostrzem do gory, u dolu roz- dwojoną> a pošrodku przeciętą dwoma prostopadtymi liniami.
W 1623 roku jeden z przedstawicieli tego rodu by! namiestnikiem mohy- lewskim. W roku 1637 odnotowany zostal w archiwaliach Rafal Zygmunt Sko- rulski, podezaszy kowienski. Aleksander Skorulski byl kanonikiem wilenskim, Jan Skomlski (1696), marszalkowicz kowienski, byl sędzią kapturowym. On tež 6 marca 1698 roku podpisal instrukcj? szlachty wojewodztwa wilenskiego dla poslow udających si? na tzw. sejm pacificationis (AWAK, t. VIII, s. 345).
Drzewo genealogiezne rodu Skorulskich, sporządzone w Wilnie w 1829 roku, jako protoplast? rodu wskazywalo Ignacego Michala Skorulskiego, žyjącego w pierwszych dziesi?cioleciach XVIII wieku, dziedzica dobr Powejtubia, czyli Poszerszuwia i Mostejki w powiecie widuklewskim w Ksi?stwie Žmudzkim. Mia! on trzech synow: Antoniego (chorąžego kowienskiego), Wladyslawa (pul- kownika wojsk polskich), Andrzeja (kapitana wojsk rosyjskich), Po nich zas wnukow: Wincentego, Michala, Kajetana i Fortunata (CPAHL, f. 39], z. 1, nr 1775a, s. 101).
SKORYNA (Skorinas) herbu Druck, Sielawa, Kollątaj. Kasper Niesiecki w dziele Korona Polska (t. IV, s. 117) podawal lapidamie: �Skoryna w powiecie rzeezyekim. N. Skoryna deputat na Trybunal Litewski 1740�. Takže Polska encytdopedia szjachecka (t, XI, s. 77) wzmiankuje tylko Skoryndw herbu Kollątaj, znanych od okolo 1500 roku w powiecie stonimskim (wies Skorynki) oraz herbu wlasnego (Sielawa), zamieszkatych w powiecie rzeezyekim. Bardziej obszeme i dokladne dane przynoszą dawne zrodla archiwalne. Jedno z nich to Wywdd familii urodzonych Skorynow z początku XIX stulecia. Oto jego frag- menty: �Roku 1802 miesiąca Nowembra 24 dnia. Przed narni, Stanislawem Wankowiczem, marszalktem gubemskim minskim, kawalerem Ordcru Swi?tej Anny drugiej klasy, oraz deputatami z powiatow gubemi minskiej do odebratiia i rozstrząsania wywodow szlacheckich obranymi, zložony zostal wywod familii urodzonych Skorynow, z ktorego gdy si? okazato, že ta famtlia, užywająca herbu Druck (...), od najdawniejszyeh czasow klejnotem szlachectwa b?dąc za- szczycona, wzi?la początek w owych odlegiych czasiech, gdzie zaszczyt szla- checkiej dostojnošei za cnotliwe dla kraju zasiugi lub za dzieta rycerskie w
99

obronie ojczyzny okazane byt nagrodą i pochodzącym od siebie z przelewem krwi za nieodstępny obowiązek žycia wyrazali; ten istotny zamiar szlacheckiej dostojnošci w rozrodzonej familii Skorynow dopelniany, koleją splywając do dziš dnia, zasadę rodowitosci utrzymuje i gdy poprzedtvicy tego domu, posiada- jąc majątki w rzeczyckim powiecie wszelkie temų sianawi z prawa dozwoione, domierzając prerogatywy tak wojskowe, jak i cywilne posiadali urzęda.
Spomiędzy licznie rozmnožonej familii dziš wywodzący się Wincenty Ste- fanowicz Skoryna, koniuszy powiatu izeczyckiego, w pierwszym pokoleniu Iwana Skorynę za protoplastą wziąwszy, od niego spadkiem krwi pokoleniow po sobie idących, až do siebie i dziš žyjących następnie doprowadza. Že 6w Iwan spiodzil synow dwdch Fursjana i Jozefą, w dowod czego dokiada najprzod 1597 marca 27 list krola jegomošei Zygmunta III, že Iwan Skoryna mial syn6w Feli- ejana i Jozefą pošwiadczający (...).
W pokoleniu drugim Fursjan Iwanowicz bezpotomny. Jdzef lwanowicz splodzil syna Aleksandra. Tenže Aleksander, dziedzic majętnošci Turėk, byl pienv dworzanmem, potem posiem z powiatu rzeczyckiega, požniej podstolim rzeczyckim. Ow Aleksander w pokoleniu trzecim splodzil synow trzech: Jana, Stefana, Jerzego; dowodzi to fwydanyj 1699 maja 30 przywilej krdla Augusta ii, urząd horodniezego powiatu rzeczyckiego Jerzemu Skorynie konferujący�.
W kolejnych pokoleniach wielu ze Skorynow otrzymywalo od krolow pol- skich przywileje na rozmaite dobra i urzędy. Dawne przekazy zawjerają liczne wzmianki o przedstawicielach tego rodu. Alchim i Sawa Skorynowie, mieszkan- cy siota Dolec na Polocczyžnte, figurują w spisie hidnošei z 1601 roku. Stefan Skoryna, wojskt czerniecki, Jerzy Skoryna, miecztiik rzeczycki, Mikolaj Skoryna, horodniezy rzeczycki, podpisali w 1697 roku w Warszawie od wojewodztwa minskiego sufragię krola Augusta II (Vi,, t. V, s. 458).
Stefan Skoryna, namiestnik i regent grodzki powiatu rzeczyckiego, wspo- mniany jest w aktach spisanych okoto roku 1740. Jerzy Skoryna, posel powiatu rzeczyckiego, w 1764 roku podpisal w Warszawie elekeję ostatniego krola pol- skiego Stanislawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 131). Najslynniejszym przedstawicielem rūdų byt jednak Franciszek Skoryna (1486-1551), absolwent Uniwersytetu Krakowskiego, znakomity drukarz i lekarz, jeden z najwiqkszych luminarzy kultury biatoruskiej i wschodnioeuropejskiej. Wiqksza częšč rodu Skorynow poczuwata się jednak do związkow z narodem i kultūrą polską.
W 1802 roku heroldia minska uznala Jerzego, skarbnika rzeczyckiego, z sy- nem Feliksem; Piotrą, koniuszego rzeczyckiego; Cypriana, takže koniuszego rzeczyckiego, z synem Wawrzyricem; Wincentego z synami Maurycym i Stefa- nem, Skorynow za �rodowitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pierwszej ezęsei ksiąg szlachty gubemi minskiej (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2696, s. 2-3).

SKOTNICKI (Skoinickas) herbu Poraj. Ich rodowe dziedziny znajdowaly st? w powiecie wotkowyskim. Z tej rodziny pochodzi Tomasz Skotnjcki, dy- rektor Magness Arabians w Santa Ynez w Kalifomii. W Polsce przez wiele lat by! zastqpc^ dyrektora Stadniny Koni w Janowie Podlaskim. Dziqki aukcjom poznal Boba Johna Magnessa, mifiardera i potentanta telewizji kablowej. Ma-
100

gness namowil Skotnickiego na przyjazd do Ameryki. Tomasz Skotnicki kieruje jedną z najbardziej znanych na swiecie stadnitl arabow, osiągając znakomile rezultaty. Zaiiczany jest do wąskiego grona prawdziwych fachowcow w owej juž z samej natury elitamej profesji.
SKOWRONSKJ (Skavronskas) herbu Tępa Podkowa. Posiadali odwiecz- ne siedziby przede wszystkim w powiatach wilenskim i trockim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2695; f. 391, z. 6, nr 7, 707; f. 391, z. 7, nr 2855; f. 391, z, 8, nr 85, 92). Pochodziii prawdopodobnie z Wolynia. M. Paszkiewicz i J. Kulczycki {Herby rodow polskich, s, 460) wspommali o Skowrohskich herbu Lew, Prus I; Spis szlachty Krolestwa Pohkiego (s. 225) informowal o Skowrohskich herbu wlasnego. Byč može niektorzy z nich pochodzifi ze wsi Skowronki, znanej jesz- cze w sredniowieczu w powiecie gdahskim (elbląskim), pisanej tež z niemiecka: Vogelsang. W czasach nowozytnych Skowrohscy zamieszkiwali tež na Podolu (Spisok dworian podolskoj gubernii, s. 88, 311), Wykaz urzędowych nazw miej- scowosci w Polsce (t. Ill, s. 234) infonnuje o kilkunastu miejscowosciach w Polsce srodkowej, poludniowej i phlnocnej zwanych Skowrony, Skowronowka, Skowronki, Skowroniec, Skowronowo, Skowronek.
Kasper Niesiecki {Korona Polska, t. IV, s. 119-120) podawal o nich: �Skowronski herbu Tępa Podkowa, ale z tą odmianą, že powjnna bye podkowa barkiem prosto do gory postawiona, a we šrodku jey Prus 1 albo poltora krzyža. Tyru się herbem pieczętują Skowrohscy na Wolyniu, z ktorych Teodor, mąz rycerski pod pancemą chorągwią. Stanislaw 1689". W. Wittyg (Nieznana sdachta polska i jej herby, s. 293) stwierdzil natomiast, že Skowrohscy mieszkali w Wislicy i uzywali herbu Lew ukoronowany.
Opisanie procedencyi domu urodzonych Skowronskick z 1811 roku zaezyna się tak oto; �Przodkowie dopiero wywodzących się szezyeili się prerogatywą szlachectwa, petnili rozmaite obowiązki stanowi swemu przyzwoite, z ktorych Aleksander Sebastyanowicz Skowronski dziedziczyi w wojewodztwie trockim majątek ziemski Chorąžyszki nazywąjący się� (akt intromisyjny 1699). Procz tego posiadali Skowrohscy zašcianek Jelinka w powiecie grodziehskim i majątek Zagaje w wojewddztwie krakowskim. Spokrewmeni byli z Bobrukiewiczami, Turczynowiczami i inną szlachtą kresową (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2695). Na lišeie szlachty powiatu trockiego z 1844 roku figurują Jakub, Jozef, Franciszek, Andrzej Skowrohscy (CPAHL, f. 39], z. 8, nr 85, s. 52).
Drobny szlachcic, geometrą Skowronski, zamieszkaiy w miejscowosci Ta- tar-Bunar w Besarabii, by] šledzony w 1863 roku przez tajną polieję rosyjską, gdyž podejrzewano go o przerzucanie do Warszawy broni i zlotą dla powstan- cow (Archiwum Narodowe Moldawii w Kiszyniowie, f. 2, z. 1, nr 7643, s. 103).
Jedna z gatęzi rodo Skowrohskich osiedlila się w Rosji, gdzie zyskaia agromne znaezente i wplywy. Astolphe de Custine w Listach z Rosji tak opisy- wal początki ich kariery: �Cesarz Piotr chce pošlubic markietankę Katarzynę. Aby spehuč to najwyzsze žyczenie, trzeba najpierw znaiežč przyszlej cesarzowej rodzinę. Wygrzebuje się więc na Litwie, zdąje mi się, czy w Polsce jakiegoš szlachcica nieznanego rodu, oswiadeza się, že pochodzi z wielkopanskiej rodzi- ny i wreszeie nadaje się mu tytui brata wybranej wladezyni�.
101

Szlachcic Samuel Skowronski - pisal Bobrinskij (cz. 2, s. 467-468) w swoim herbarzu - dal początek hrabiowskiej rodzinie rosyjskiej (od jego synow Karola i Teodora poczynająe) oraz by! ojcem cesarzowej Rosji, drugiej malžonki Piotrą I, Jekatieriny Aleksejewny. Obszczij gierbownik dworianskich rodow Wsierossijskoj Impierii (t. I, s. 306) zupelnie kuriozalnie informowal o Karolu Skowronskiin, že by! to �kurlandskij kriestianin latyszskogo pro- ischozdienija�, to jest �chlop kurlandzki pochodzenia lotewskiego�.
W zasadzie dotychczas wsrod genealogow rosyjskich nie ma jednosci zda- nia co do pochodzenia rosyjskiego odgalęzienia tej rodziny. �Rod hrabiow Skowronskich pochodzi od Mariana Skowronskiego, žyjącego w koiicu XVII stulecia� - pisai A. Wasiljewicz w dziele TUubwamyje rody Rassijskoj Impierii, L I, s. 127). Niektorzy badacze rosyjscy, wskazując napolskie pochodzenie rodu Skowrohskich, zazwyczaj wspo minai i, že nazwisko to pochodzi od wyrazu �skowronek" (zaworonok). W herbie szlacbcice ei mieli zresztą podobiznę tego ptaszka.
Za protoplast^ rodu uznąje się w rosyjskiej tradycji Samuela Skowronskiego, ktory mial trzy corki i dwoch synow: 1. Katarzyna Aleksiejewna, druga zona Piotrą I, po jego zgonie cesarzowa Wszechrosji. 2. Krystyna Samuilowna byla za Simonem Hendrikowem. Od nich to poszii hrabiowie Giendrikowy. 3. Anna Samuilowna wydana za grafa Jefitnowskiego (tež polskiego pochodzenia). 4. Teodor (Fiodor) Samuitowicz, zmarl w Moskwie. 5. Karl Šamuitowicz, hrabia rosyjski, mial trzech synow: Antoniego, Marcina i Jana; corki: Zofię, Annę, Katarzynę zamęžne odpowiednio za Sapiehą, Korffem, Woroncowem. Rosyjscy Skowronscy byli skoligaceni z wieloma domami tamtejszej arystokracji (najczę- šciej zresztą polskiego pochodzenia, ale nie tylko, bo z Bagrationami, Palemami, Engelhardtami, Stroganowymi (por. Opyt istoriczieskogo rodosiowija grafow Skawronskich, Sankt Petersburg 1841, s. 5-11),
SKOWZGLRD (Skavsgirdas) herbu Nowina. Miejscem ich osiedlenia byi powiat upicki.
SKRODZKI vėl SKROCKI (Skrockis) herbu wlasnego, czyli Krocki. Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. IV, s. 120) pisal o nich: �Skrocki, czyli Skrodzki w ziemi tomžyhskiey, gdzie ich wspomina konstytucya 1638. Jau, podstoli lomžynski, rotmistrz naznaczony na presidium miasta Lwowa 1653. Jan, sędzia ziemski lomžynski, podpisal elekcyę Jana III krola. Felicjan, woyski, MichaI, skarbnik, lomžyriscy�.
W 1654 roku Jau Skrodzki znajdowal się wšr6d obroncow Smolenską przed nawalą moskiewską. On tež, jako podstoli lonožyriski, podpisal 6 VII 1656 roku laudum ziemian Iwowskich o prezydium tego miasta i jego utrzymaniu. W 18 lat požniej, w 1674 roku, Jan Skrodzki, lomžynski sędzia ziemski, podpisal elekcję krola Jana IU Sobieskiego (VX, t. V, s. 158). Franciszek Skrodzki z ziemi tomžyn- skiej, początkowo komisare Kūmisji Porządkowej, �bawil się službą wojskową� w wojsku narodowym w 1794 roku (por. Aktypowstania Košciuszki, t. II, cz. 2, s. 33).
Wedhig jednych ¿rodei nazwisko swe wzięli Skrodzcy od Skrody pod Warszawa, wedlug innych - od miejscowosci Skrodzie na Podlasiu. W powiecie
102

augustowskim by] ongiš majątek Wielkie Skrodzie, wiasoosc Skrodzkich. Po- siadali tež oni w powiecie trockini i lidzkim Wilmonty, Nackiewicze, Ejnerance, Paszyszki (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1591, s. 59-71). W okolicy Stucka Skrodzcy posiadali dobra Nowy Dwor (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 9, s. 1-22).
W XVII i na początku XVII] wieku žrodla pisane często wzmiankują Jerze- go Skrodzkiego, ktory by! synem Pawta, wtaicicicla dziedzicznej majętnošci Skrodzie w wojewodztwie augustowskim. Urodzil się on w 1618 roku, a zinarl po 1720 (!). W testamencic swym pisal: �W imię Oyca y Syna, y Ducha Šwięte- go. Poniewaz z rozporządzenia Pana Boga každy czlowiek žyč y umierač muši, przeto y ja, Jerzy Pawlowicz Skrodzki, temuž rozporządzeniu podlegly, czując się oslabionym w silach, lecz będąc na umyšle zdrowym y w dobrey paminei, postanowiiem uczyniė ostatniey woli mojey rozporządzenie jako następuje.
A nayprzod, gdy Stworca Naywyzszy do wiecznosci mię powoia, duszę moją Pana Bogu polecam, a cialo moję grzeszne, jako proch ziemi, teyže ziemi oddane byč ma, ktdre aby pochowane byfo na cmentarzu ze mszami swiętemi y exekwiami, tudziež rozdaniem jalmužny ubogim, na wszystko zostawuję zlo- tych polskich dwiescie pięčdziesiąt. Po wtore, dobra moję ziemskie Eynarowicze zwane, w wojewodztwie trockini ležące, z ludžmi poddanemi wieezystemi, y Paszycowskie Dopkowskie zwane, w wojewodztwie wilenskim ležące, z ca- (ym onych zabudowaniem dwomym, gumiennym y wioscianskim, z gmntami oromemi y nieoromemi, ląkami, lašami, gajami, zarošlami, wygonami, pastwi- skami, miynami, karezmami y ludžmi poddanemi wieezystemi, z calą ich sumie- nistošeią y powinnošcią, tudziež wszelką ruchomosc dwomą y sprzęty gospo- darskie, konie, pojazdy, bydlo, miedž, cynę, bieliznę y caly rynsztunek mysliw- ski, zapisuję synowi inojemu, jmc panų Adamowi Jerzewiczowi Skrodzkiemu, z tym warunkiem y zaleceniem, aby na duszę moją pamiętal, kupując msze šwięte y rozdając jalmužny dlaubogich.
I na tym koncząc tą moją ostatniey woli dyspozycyą, žegnam cįę y blogo- slawię, naymilszy synu moj, Adamie, y was wszystkich krewnych, przyjaciol y znajomycb oną przy uproszonych panach pieczętarzach wlasney mey ręki podpisem stwierdzam. Datt roku tysiąc siedemset dwudziestego drugiego mie- siąca Oktobra piątnastego dnia�. Jako swiadkowie moc testamentu potwierdzili i podpisali Krzysztof Bematowicz, Jan Kondratowicz, Benedykt Skrodzki. Pdž- niej tekst testamentu wpisano do ksiąg sądowych grodu brzeskiego (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1582).
Wnukowie Jerzego: Jan i Szymon Skrodzcy sprzedali pdzniej (1780) majątek Eynarowicze Zygmuntowi Rossochackiemu. W jednym z dwezesnych dokumen- tow czytamy: �My, Adam, syn Jerzego, y Maryanna z Niedobylskich Skrodzcy, malzonkowie, jednąosobąza drugą rącząc y obowiązując się pod wszystkie punktą nižey wytazone paragrafy ac benevola podlegając, czyniemy y jawno wyznawamy sami na siebie komu by o tem teraz y w pnzyszly czas žyjącym wieku ludziom wie- dzieč będzie naležaio o tym naszym wieezysto-darownym prawem zapisem danym JW panom Janowi y Szymonowi Skrodzkim, synom naszym milym, częšc trzecią majętnošci naszey nazwaney Paszkowskiey Dopkowskiey w lidzkim powiecie Iežą- cey�. Postanowienie to wpisano do lidzkich ksiąg grodzkich �roku tysiąc siedemset siedemdziesiątego rownego� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1591).
103

Wyw6dfamilii urodzonyck Skrodzkich herbu Krocki, zatwierdzony przez he- roldię w Wilnie 27 marca 1798 roku, podawah �lž wywodzący się dzis urodzo- ny Szymon z synem Marianem, brat rodzony Szymona Jan, z synami Stefanem, Hilarym i Janem, brat stiyjeczny Szymona Antoni Mikoląj w dowodzie niewąt- p]iwej szlachetnej nodowitošci zložyli urzędowe z Księstwa Mazovvieckiego zziemi Jomžynskiej od familii domu swego urodzonych Skrodzkich zašvviad- czenie od wielu wiekow w tejže ziemi dobra ziemskie Wielkie Skrody possydu- jących, jako že ei wywodzący się Skrodzcy pochodzą od Jerzego Skrodzkiego, ktory, šwiadectwem okazanej metryki będąc synem Pawta i Anny Skrodzkich, dziedzicow rzeczoney mąjętnošci zwanej Wielkiej Skrody, przenioslszy się w wieku siedemnastym do Litwy, nabyi tam majątek ziemski, wywodzących się dzis sukcesorow mąjętnošci Paszyszek w powiecie Jidzkim sytuowanej dziedzi- cow zostawil.
Na fundamencie więc takowych šwiadectw rodowitošc sziaehecką imienia urodzonych Skrodzkich okazujących, my, marszalek guberriski, i deputaci z powiatow gubemi litewsko-wi]enskiąj stosownie do przepisow (...) familię urodzonych Skrodzkich powyžej wyszczegolnioną za rodowitą i starožytną szlachtę polską ogiaszamy i onych do xięgi szlachty gubemi litewsko-wilenskiej piemszej klassy zapisujemy�. Podpisy: �marszalek gubemski Ludvvik Tyszkie- wicz, deputaci Umiastowski, Kamiehski, Korewa, Korzenietvski, Minmontt, Nagurski, Kmita, Iwaszkiewicz (CPAHL, f. 391, z. 1, ar 1149, s, 8-9).
Poprzez malženstwa Skrodzcy spokrewnieni byli z domami Konopackich, Mickiewiczow, Poczobuttow, Rukowiczow, Zablockich, Hrykowicz6w, Jarmo- towiczow, Tomaszewskich, Hryhorowiczow, Mongialt6w, Ciechanowiczow, Morgiewicz6w, Niedobylskich, lhnatowicz6w, Bryczkdw, Weraks6w, Kulikow- skich, Romanowiczow, Duszyhskich. Ich rodowitošė sziaehecką potwierdzala heroldia wilenska w latach 1795, ] 811, 1816,1827, 1834, 1847, 1860 i in. Przy- naležnošč licznej grupy Skrodzkich do stanu szlachcckiego potwierdzona zostaia w 1832 roku zarowno przez heroldię w Grodnie, jak tež przez Senat Rządzący w Petersburgu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1149, s. 1-115; f, 391, z. 1, nr 1515, s. 1- 24; f. 391, z. 1, nr 1582; f. 391, z. 1, nr 1591).
Jedno z odgalęzien rodu Skrodzkich mieszkalo w XIX wieku w powiecie □szmiariskim, w majątku Derewno, naležącyin do ziemian Horwatow. W 1834 roku Deputacja Wywodowa Wilehska doliezyta się w tam okoto 40 Skrodzkich (CPAHL, f. 39], z. 7, nr 486, s. 21-22). 4 wrzešnia 1827 roku w košeiele dere- wenskim ochrzczono Ferdynanda Skrodzkiego, syna �blagorodnych i zakonnych suprugdw� Franciszka i Anieli z Ciechanowicz6w Skrodzkich (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1637, s. 65). Rodzicami chrzestnymi byli Jan i Arina Skrodzcy. Z tego maiženstwa urodzili się tež Piotr, Jozef, Felicjan Skrodzcy.
W 184J-1843 roku heroldia wi[etiška wydala zatwierdzone metryki chrztu Ferdynandowi, Stanislawowi, Ignacemu, Hipolitowi, Janowi, Kąjetanowi, Pio- trowi, Michaiowi, Antoniemu, Adolfotvi, Jozefowi, Felicjanowi Skrodzkim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1637, s. 65-80). Spis szlachty powiatu lidzkiego z 1855 roku odnotowal tam obecnošč 12 Skrodzkich, wpisanych do częšci szostej (sz)achta starožytna) ksiąg szlacheckich gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 1694, s. 146-147).
104

SKRZETUSKl (Sksetuskis) herbu Jastrząbiec. Zamieszkiwali w powiatach wilejskim, rosienskim i telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 8, 707, 709). Skrzetuscy pochodzący z rožnych miejscowosci pieczętowali šią rožnymi go- dlami: Skrzetuski herbu Jastrząbiec (ze Skrzetusza w powiecie obornickim), herbu Rola (z Wawrzki w pow. grybowskim), herbu Tępa Podkowa i Wieniawa (ze Skrzetusza Wielkiego w pow. poznahskim), herbu Trojan (ze Skrzetusza w pow. gniežtiienskim).
SKRZYPLEWSKI (Skšiplevskis) herbu Ogohczyk. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047, 1553).
SKULIMOWSKI (Skulimauskas) herbu Lubiez. Ich szlachecką rodowi- tošč potwierdzily heroldie w Žytomierzu i Warszawie (AGAD w Warszawie, Inwentarz Heroldu Krölestwa Polskiego, U. dok. perg. 8887).
SKULSKI (Sku Iškiš herbu Korab, Miejscem ich osiedlenia byl powiat szawelski.
S KU RAT (Skuratas). Byč iriože pochodzili od Skorutöw herbu Korczak, znanych na ziemi przemyskiej i na Wolyniu jeszcze w wieku XV, a spokrewnio- nych m.in. z Sanguszkami, Wisniowieckimi, Fredratni, Drohojowskimi. Na Wt- lenszczyžnie i Grodzienszczyznie do dziš spotyka šią potorakow dawnej szlachty polskiej o nazwisku Skurat, jak tež Skuratowicz.
SKURATOWICZ (Skuratovičius) herbu Korczak i Zadora, Pisali šią �ze Skuratow Skuratowicze� (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, ar 2998, s. L-849), Wywöd famitii urodzonych Skuratowiczöw herbu Korczak z 16 lipca 1804 roku podavval, iž �familia ta (...) od najdawniejszych czasöw w zaszczytach urodzenia szlacheckiego zostając i prerogatywy temu stanowi przy- zwoite piastując, do dziš dnia trwa. Spomiędzy ktörej w požniejszym czasie licznie rozrodzonej fatnilii wywodzący šią urodzeni Skuratowiczowie Hrehorego Skuratowicza, na linii przez nas, Deputację, konotowany, za protoplast? wska- zawszy, pr6bują rodu swojego (...).
Öw urodzony Hrehory Skuratowicz, byl aktualnym szlachcicem polskim, osiadlym w wojewödztwie nowogrodzkim w okolicy Skuratach; dowodem roku 1615 Januari 5 dnia kwit poborcy ziemi nowogrodzkiej z oplacenia z dymöw dwoch w okolicy Skuratach przez Wojn? i Hrehorego Skuratowicza podatku (,..). W pokoleniu drugim tenže Hrehory Skuratowicz splodzil synöw dw6ch: Andrzeja i Eliasza�, z ktörych Andrzej mial syna Eliasza. Wsröd wielu rycerzy tego rodu odnotowany zostal m.in. Antoni Skuratowicz ze Skuratow, chorąžy kawalerii wojsk iitewskich (Archiwum Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 2970).
W 1804 roku heroldia minska uznala Jana, Szymona Teofilą, Wincentego, Bazylego, Michata, Adama, Jakuba, Jözefata, Franciszka, Jana Teodora, Jozefą, Sebastian a, Andrzeja, Szymona, Grzegorza, Kazimierza Bartlomieja, Pawla, Aleksandra, Ignacego Antoniego, Piotrą, Tomasza, Wincentego i wielu innych
105

Skuratowicz6w za �rodovvitą i starožytną szlachtę polską�, wpisując ich do pierwszej częšci ksiąg szlachty gubemi minskiej (Archiwum Narodowe Bialoru- si w Minsku, f. 319, z. 1, nr 37, s. 127-134). Drzewo genealogiczne, uložone w heroldii minskiej 28 sierpnia 1860 roku, przedstawia jedenašcie pokoleh rodu (ponad 160 os6b plci męskiej!).
Jak wynika z materialow heroldii minskiej, Skuratowiczowie mieszkali w powiatach oszmianskim, braslawskim, minskim, ihumenskim, bobrujskim, nowogrodzkim, borysowskim, wilkomierskim. Ci z powiatu wilejskiego, swię- cianskiego, shickicgo, nowogrodzkiego uzywali godla Zadora {CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11, s. 79 oraz nr. 8, 546, 611, 665, 709), Od bardzo dawna Skuratowiczowie dziedziczyli rowniez dobra Kurhan, Sabunie, Leonorowo, Jaworowsz- czyzna, Mostiszcze na Minszczyžnie {Spisok ziernlewladielcew minskoj gubier- nii, s. 52). Spokrewnieni byli z Witkowiczami, Zaliwskimi, Nowickimi, Moj- siewiczami, Michajlowskimi, Ciechanowiczami, Bobrowskimi, Jezierekimi, Czeczotami, Szysztami, Okolowiczami, Bujkami, Cholewinskimi, Dubowskimi, Bohuszewiczami, Lo sick imi, Filipowiczami, Oleszkiewiczami, Romanowskimi, Isajewiczami, Rzewuskimi,
W XIX wieku Skuratowiczowie posiadali Skoroszewo, Kosacz, Skura- towszczyznę, Mikolajewo i wide pomniejszych dobr. Wedhig danych heroldii wileriskiej z 1851 roku Skuratowiczowie dose lieznie zamieszkiwali w powiecie wilejskim w guberni minskiej, byli wyznania rzymskokatolickiego. Przedstawi- ciele tego rodu nie zaliczali się do zamožnych, dzierzawili więc ziemlę od bo- gatszej szlachty, ale ich przynaiežnošč do stanu szlacheckiego potwierdzila he- roldia w Minsku m.in. w latach 1804, 1852. Spokrewnieni byli tutaj z Siemasz- kami, Wiesztortami, Kunickimi, Malewiczami, Czyzewskimi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2688).
SKUREWICZ (Skurewiiius) herbu Tępa Podkowa i Korc2ak. Pierwsi to dawna rodzina wilehska posiadająca dobra takže w wojewodztwie brzesko- litewskim. Skurewiczowie užywający godla Korczak zamieszkiwali natomiast przede wszystkim w powiecie lidzkim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 248- 249). Potwierdzenie rodowitosci szlacbeckiej uzyskali 23 grudnia 1819 roku (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1553, s. 171-172).
SKWARKO�WSKI (Skvarkauskas) herbu Jastrzębiec. Dziedziczyli mająt- ki na Wilenszczyznie.
SLASKI (Slaskis) herbu CJrzymala. Zamieszkiwali w wojewodztwie witeb- skim.
SLENDZINSKI (Slendinskas) herbu Suchekomnaty. Miejscem ich osie- dlenia byl powiat wilkomierski (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2680, 2730). For. rowniez haslo; Šlendzinski
SLABOSZEW1CZ (Slaboševičius) herbu Wieniawa. Posiadali majątki na Wilenszczyznie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1028).
106

SLAWECKI (Slaveckas) herbu Jastrzębiec. Drzewo genealogiczne tego rodu, sporządzone przez heroldię witebską w 1834 roku, przedstawia dzieje pięciu pokolen <49 osob), poczynając od Mich ah Slaweckiego, podchorąžego wojsk koronnych (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 609, s. 31).
SLAWINSKI (Slavinskas) herbu Leliwa, Lubicz, Nalęcz, Slepowron, Prus. Nazwisko wzięli od dobr Slaw in w ziemi lomzynskiej (CPAHL, f. 391, z. I, nr 187, s. 25-28). Przeclaw za Slawna Slawinski 23 paždziemika 1629 roku podpi- sal uchwalę sejmiku proszowskiego {Akto sejmikowe wojewodztwa krakowskie- go, f. H, s. 113). Wywodfamiiii urodzortyck Stewinskick herbu Prus z 1820 roku informowal: �Heronim Slawinski, będąc zaszczycony prerogatywą stanu szla- checkiego, z zoną swą Anną, z domu Sankiewiczowną, wydal na swiat syna Piotrą, ktoreinu pomieniona matka, w powtornem zamęšciu Lewkowiczowa, folwark Raczuny prawem wlewkowym w roku 1671 maja 20 datowanym, a 1672 Juni 23 w ziemstwie oszmianskim aktykowanem, ustąpila.
Piotr zaš Heronimowicz Slawinski z zoną swą Anną z domu Guminską, po- siadąjąc wspomnionego folwarku jedną polowę, calošė pomienionych Raczuti nabyl. I w kolei zostawit po sobie syna Jana, z ktoregož zostali urodzeni syno- wie Piotr i Jozef Stawihscy (...). Koleyno Piotr Janowicz Slawinski z zoną swąz domu Kaczanowską dal byt dwom synom, Ignacemu y Omifremu, a takže Jozef Janowicz Slawinski, mając w zamęšciu Ludwikę Kaczanowską, wydal swiatu synow dwoch: Jana i Michala Slawihskich� - o czym zachowaly się zapisy w oszmiariskich księgach grodzkich z roku 1775 (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 308-309).
Wywod famiiii urodzonyck Slawihskich herbu Leliwa z 1835 roku podawal, že jedna z galęzi tego rodu posiadala Mejerszyszki i Uzurahce w wojewodztwie trockim oraz Hermanowicze w powiecie kowiehskim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1047,s. 185-186).
SLAWKO (Slavkas) herbu Jastrzębiec, Miejscem ich osiedlenia byl powiat kobrynski.
SLAWOCZYNSKI (SlavoČinskas) herbu Leliwa. Ich rodowe majątki znajdowaly się w powiatach wilenskim i rosiehskim.
SLAWUTA (Slavutas) herbu Jastrzębiec. Zamieszkiwali w powiecie wilej- skim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1923).
SLOBODZINSKI (Slobodinskis) herbu Leliwa. Osiedleni byli w powiecie rzeczyckim w Latgalii (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, &. 196).
SLONIMSKJ (Slonimskis). Rod2ina polsko-zydowska sped Nowogrodka. Z tego rodu pochodzil Nicolas Slonimsky (ur. 27 TV 1894 w Petersburgu - zm. 1995), wybitny kompozytor, profesor muzyki i językoznawsUva dzialający w USA (Colorado Springs, Boston, Baltimore i in.). Jego najbardziej znane dzieia to: Yellowstone Park Suite, Thesaurus of Scales and Melodic Patterns, Anatomy
107

of Melancholy, Typographical Errors, Sin2x+Cos2x = 1, Modinha Russo- Brasileira etc.
SLONINA herbu Sionina. W zapisach archiwalnych nazwisko to pojawia šią od XVII wieku.
SLONIOWSK1 (Slaniauskas) herbu Sion. Mieli dobra ziemskie w okolicy Lwowa.
SLONSK1 (Slonskis) herbu Ostoja. Pisaii šią �z Pomianowa�. Dawny rod koronny. W XVII wieku posiadali m.in. dobra Bokszyce w wojewodztwie no- wogrodzkira. Wslawieni byli czynami rycerskimi. Ich szlachecką rodowitosc potwierdzila heroldia wilenska 17 grudnia 1819 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 95-97).
SLOTW1NSKI (Slotvinskas) herbu Leliwa. Od wiekow zamieszkiwali w zasciankach w powiecie oszmianskim, trockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 110, 707, 1623; f. 391, z. 7, nr 1918). W XIX wieku kilkakrotnie potwierdzani jako rodowtci szlachcice przez heroldie w Wilnie i Minsku, jak rowniez przez De- partament Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu.
SLOWACKI (Slovackis) herbu Leliwa. Przodkowie Slowackich noszący nazwiska Slavaczsky, Slawartczky, Slawanczsky, Slawyenczski, Slawienczky wymieniani są przez księgi sądowe Sanoka juž w latach 1434-1462 (Akta grodz- kie i ziemskie z czasow Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI, s. 83, 89, 475). Piotr Slowacki, znany XVI-wieczny astronom krakowski, powolany zostat przez pa- pieza Grzegorza XIII do przeprowadzenia reformy kalendarza. W XIX wieku Slowaccy mieli posiadlošci w powiecie poiockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 265). Z tej rodziny pochodzil poetą Juliusz Slowacki (1809-1849).
SLOWIK (Lakštingala) herbu Tąpa Podkowa. Od 1539 roku notowani byli w zrodiach archiwalnych jako szlachta zamieszkata na Grodzienszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 196).
SLUCKI (Sluckis) herbu Doląga. Sluccy pieczątujący się tym godlem znatii byli na Biatej Rusi i Žmudzi, Byli tež Sluccy užywający herbu Prus III; informuje o nich Boleslaw Starzyhski w tomie drugim swego niedrukowanego herbarza, przechowywanego w dziale rąkopisow Biblioteki Jagiellohskiej w Krakowie.
SLHSZKA (Sluškas) herbu Ostoja. Jeden z najstarszych i najbardziej za- služonych rodow na Litwie historycznej.
SMIDOWTCZ (Smidovičius) herbu Suchekomnaty. �Pierwotnie na Litwie. Antoni dziedziczyl w XVII wieku dobra Jastrząbką w ziemi pilznenskiej� - za- notowal o nich Hipolit Stupnicki {Herbarz polski i imionospis iv Polsce zaslužo- nych ludzi, t. JT1, s, 71). W XIX wieku zamieszkiwali na Podolu, gdzie jako sta-
108

rožytna szlactita polska wpisatti byli do częšci szostej tamtejszych ksiąg szlacheckich.
2 maja 1830 roku heroldia podolska potwierdzila starožytną rodowitosč szlachecką Wincentego Smidowicza, natomiast 21 paždziemika 1842 roku - Alojzego Jana, Aleksandra, Juliana, Jozefą, Aleksego, Gabryela, Ignacego, Karoli, Ludwika, Aleksandra Wincentego, Wiadyslawa, Leona, Benedykta, Anto- niego i intiych Smidowiczow. W latach 1847, 1865, 1872, 1888 byly tež po- twierdzane imte galęzie tego rodu {Spisok dworian podolskoj gubemii, s. 308).
Z materialow przechowywanych w zbiorach Panstwowego Archiwum Ob- wodowego w Žytomierzu (f. 146, z. 1, nr 5546) wynika, že Smidowiczowie herbu Suchekomnaty dziedziczyli m.in. dobra Smarzyniec, Paszyna, Zbaraz, Kalenskie. lch przynaležnošč do stanu szlacheckiego potwierdziio Podolskie Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich 12 grudnia 1828 roku, Wolynskie Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich - w 1830 roku oraz Departament Herol- dii Senatu w Petersburgu - 21 paždziemika 1842 roku.
SMIETANA (Smetona) herbu wlasnego. Znani byli juž w XVI wieku w po- wiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 196). Prawdopodobnie z tego rodu pochodzii pierwszy prezydent Repubhkt Litewskiej Antanas Smetona (1874-1944).
SMOGORZEWSKI (Smogoževskis) herbu Junosza i Lodzia, Polska ency- klopedia sziackecka (t, XI. s. 106) informuje o Smogorzewskich herbn Junosza (notowanych w žrodlach archiwalnych od 1500 roku) ze Smogorzewa w powie- cie pultu skini oraz herbu Lodzia (takže znanych od okolo 1500 roku) ze Smogorzewa w powiecie kozienickim.
Kasper Niesiecki {Korona Polska, t. IV, s. 140-141) znal Smogorzewskich herbu Junosza w zamieszkaiych powiecie wolkowyskim i grodzienskim oraz herbu Lodzia - w wojewodztwie sandomierskim. Nie ulega więc wątpliwošci zarowno to, ze pochodzili oni z Polski srodkowej, jak į to, iž juž na przebmie XV i XVI wieku osiedlili się na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej. Jak wynika z danych archiwalnych, jedna z galęzr tego rodu zamieszkiwaia w ma- jętnošci Smogoryszki vėl Szczeneliszki w wojewodztwie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. l,nr 10147, s. 187-188).
Dawne žrodta pisane zawierają wiele wzmianek o poszczegolnych repre- zentantach tej zacnej rodziny. Karol Smogorzewski od wojewddztwa nowo- grddzkiego, a Grzegorz Smogorzewski od ziemi zakroczymskiej podpisali np. w 1697 roku sufragię krola Augusta II (VL, t. V, s. 441, 446). Natomiast arcybi- skup poiocki Jason Junosza Smogorzewski podpisat w 1764 roku elekcją ostat- m'ego krola polskiego Stanisfawa Augusta Pontatowskiego (VL, t. VII, s. 121).
Wywod familii urodzonych Smogorzewskich herbu Junosza z 1835 roku stwierdzal, iž rodzina ta �od najdawniejszych czasow zaszczycona dostojnoicią stanu szlacheckiego, posiadaniem d6br ziemskich z poddatiymi i pelnieniem urzędow publicznych za przywilejami krolewskimi (...) uzywa herbu Junosza. Z familii tej pochodzący Karol Wladystaw Smogorzewski przez szczegolne zashigi przodkow swoich, jako tež wiasne w wojsku Rzeczypospolitej i dobru publicznemu okazane, byf wyniesiony naprzod na urząd czesnika wolkowyskie-
109

go, a nastąpnie wojskiego tegož powiatu� - krol August II podpisal odpowiednie przywileje w roku 1703 i 1710.
SMOKOWSKI (Smakauskas). Uzywali najpewniej herbu Korczak. Pod uchwalą sejmiku szlachty grodzienskiej z czerwca 1710 roku podpisal šią m.m, Antoni Dominik Smökowski (AWAK, L VII, s. 186,211).
SMOLAKIEWICZ (Smolakevičius) herbu Lubicz. Od wiekow dziedzi- czyli majątnoič Czaszniki w wojewödztwie polockim, nastąpnie Rokitną w wojewödztwie wilenskim, 21 lipca 1820 roku ich starožytną polską rodo- witosc szlachecką potwierdzila heroldia wileriska (CPAHL, f. 391, z. 3, nr 1553, s. 198-199).
SMOLAN (Smalanas) herbu Lilia. Znani byli na Litwie i Bialorusi.
SMOLENSK! (Smolenskas) herbu Nieczüja i Zagloba. Wywodzili šią ze Smolna na Podlasiu. Maciej Smolenski de Smolen i inni reprezentanci tego rodu w imieniu szlachty ziemi ciechanowskiej podpisali w 1697 r. elekcję kröla Augusta II (VL, t. V, s. 449). Z tej rodziny pochodzil Stiepan Wasiljewicz Smolenski (1848-1909), znany muzykolog, historyk muzyki i dyrygent rosyjski.
Wywöd familii urodzonego Smolehskiego herbu Zagioba z 7 XII 1819 roku stwierdzal: �Familia ta starožytną w faiegu swoim uzywala prerogatyw stanu szlacheckiego, a licznie rozkrzewiona w Koronie Polskiej i Wielkim Ksiąstwie Litewskim, mianowicie w wojewödztwie brzeskim siedlisko mając, posiadak dobra ziemskie, i piastowaniem urządow tak cywilnych, jak i wojskowych byla zaszczycona.
Z tych pTZOdkow pochodzący Jan Smolenski, rotmistrz powiatu brzeskiego, dziad niniejszy wywöd czyniącego, dzieržyl prawem zastawnym majętnošč To- kary od urodzortych Tokarzewskich, w powjecie grodzienskim sytuowaną, i zostawil po sobie syna Jozefą, jak � tem dekret Deputacyi Generalnej Litew- skiej w roku 1799 Januari 20 dnia zapadly przekonal. Jözef zaš Janowicz Smolenski, kapitan wojsk municypalnych miasta Grodna, przeniöslszy šią w guber- nią Iitewsko-wiIenską, ze związku malženskiego z urodzoną Anną Lewoniewską wydal na swiat syna Ignacego Gaspra, dwuimiennego�. On tež zostal przez he- roldią uznany za �radowitego i starožytnego szlachcica polskiego� (CPAHL, f. 391, z. l,nr 1553, s. 110-111).
SMOLICZ (Smoličius) herbu Kotwic. Przynaležnošč tego rodu do stanu szlacheckiego zostala pötwierdzona przez heroSdię witebską w 1835 roku.
SMOLKA (Smolkas) herbu Sulima. Wywöd familii urodzortych Smolkow z 28 sierpnia 1820 roku lokowal ich w powiecie rosienskim, gdzie od XVII wieku dziedziczyli dobra Galminiszki, wskazywal tež na ich spowinowacenie z Bezda- ciami, Sadzewiczami i innymi rodami szlachty kresowej. W 1820 roku Dominik Jozef Smolka i jego synowie Eustachy i Stanislaw zostali uznani za �rodowitą i starožytną szlachtą polską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1553, s. 250-251).

��

SMONIEWSKI (Smonevskis) herbu Pielesz. Pisali się �Kossek ze Smo- niewa�. Zaraieszkiwali w Smožanach w powiecie wilkoraierskim (CPAHL, f. 391, z. 2, nr 5, s. 465-468).
SMOTRZYCKI vėl SMOTRYCKI (Smotrickas) herbu wlasnego. Smo- tryccy pochodzili, byė može, ze Smotrycza w powiecie kamienieckim, znani byli tež w wojewodztwie potockim. Jeremiasz Smotrzycki, szlachcic z ziemi chelruski ej, kaplan, czionek Zakonu Bazylian6w, figuruje w zapisie fiinduszowym šwiątyni w Sosnowicy z roku 1607 {AWAKS t. XXVII, s. 375). Jego imiennik Jeremiasz Smotrzycki okolo 3 655 roku byl czlonkiem kouwcntu klasztoru ojcdw Bazylianow w Suprasiu. Mieientej Smotrzycki, �czlowiek prosty, nie szlachcic� - tak byl zwany w lišcie Lwa Saptehy, starosty mohylewskiego z 27 maja 1621 roku - to znany owczesny mysliciel i erudyta.
Hipolit Stupnicki (Herbarz polski, t. III, s. 72-73) podawa): �Smotrycki He- rasim [Erazm], podstarosta kamieniecki, a potem sędzia ziemski, mąž uczony, będąc rektorėm szkoly w Ostrogu, wydal pienvszą Biblię slowianską roku 1581. Melecy, syn jego, hojnošcią jednego z panow wyprawiony za granicę, zwiedzil akademie w Lipsku i Wūrzburgu, skąd powrociwszy, wstąpil do Zakonu Bazy- )ianow. Trzymając z partįą księcia Ostrogskiego, byt przeciwnym unii Košciola wschodniego; napisal przeto kilka dziel polemiczuych. Od Teofana, patryarchy potockiego, wyswięcony na wladykę polockiego, gdy go nie uznat Zygmunt III, ktory mianovval na tą katedrę K.oncewicza, wyniost srę do Carogrodu, skąd po- wrociwszy po kilku leciech, przystąpil do unii šwiętej i do niej wiele szlachty ruskiej pociągnąl. Stolica rzymska mianowaIa go zatem archymandrytą wilen- skim i dermanskim�.

john1 — Mon, 07 Feb 2022 20:58:04 +0300

Dobieslaw i Trojan Radeccy herbu Pomíar (de clenodio Pomyany) wzraian- kowani są w lęczyckich księgach ziemskich w zapisie z 21 kwietnía 1416 roku (Wiadyslaw Semkowicz, Wywody szlachectwa, nr 33). Pan Marei n Radecki przed tokiem 1615 byi wlascicielem majątku Bieciuny na Wüeószczyznie (zlWAK, t. XX, s, 241). Grzegorz Radecki, pisarz ziemi belskiej, byi posiem na sejm 1659 roku (VL, t. IV, s. 282). Mikolaj Stefan de Kruków i Radecz Radecki, chorąžy horodecki, deputat ad pacta convenía z województwa betzkiego, podpi- sal w 1692 roku uchwatę o zwoianiu w Warszawie sejmu walnego (VL, t. V, s. 420). Tenže Mikolaj Stefan de Kruków i Radecz Radecki, chorąžy horodecki, pulkownik JKM, w 1699 roku zložyl podpís pod konstytucją sejmu warszaw- skiego (VL, t. VI, s, 25).
19 czerwca 1819 roku heroldia wileóska poíwierdzila rodowitosc Marcina i lgnacego Radeckich herbu Rogala, szlachciców powiatu wileóskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 21). WywadfamUü urodzonych Radeckich herbu Rogala z 1819 roku podawal, že: �ta familia w Xięstwie Litewskim jest dawna i staro- žytna, prerogatywami szlacheckimi zaszczycona i ziemskie majątki dziedzic- twem possydująca. A mianowicie pierwszy domu tego przodek Michal Radecki, dziedzic majątku Niewisze zwanego, w powiecie lidzkim ležącego, 1731 (...) zostawil po sobie syna Sebastiana, mającego syna Kajetana (..,).
Kajetan zas Sebastianowicz, mąjąc we wladaniu swoim majętnošc ojezystą Niewisze, po przodkach drogą sukcessyi spadlą, wydal na swiat syna Marcina, niniejszy wywód skladającego, który (...) pošwięcil swoje trudy i mlode lata na ushigi dla dobra Rzeczypospolitej i pracując níeustannie, szczerze i honorowie, odznaczając šią w službie wpjskowej bieglošcią i umiejętnošcią stopniowo obda- rzony zostal rangą majora wielkiej bulawy wojsk Wielkiego Xięstwa Litewskie- go� [1792]. Miai on syna Antoniego lgnacego, razem z kíórym zostal uznany przez Deputację Wywodową Wilenską za �rodowitą i starožytną szlachtę poi- ską� oraz wpisany do pierwszej klasy ksiąg szlacheckich gubemi Iitewsko- wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1061, s. 626-627).
RADLIÑSK3 (Radlinskis) herbu Topór. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie oszmianskim i in.
RADONISKI (Radoniskas) herbu wlasnego. Slynny ongiá ród rycerski na Litwie i Bialej Rusi.
RADOSZKOWSKI (Radočkovskis) herbu Szala. Posiadali majętnosci w Królestwie Polskim í na Litwíe. Jan Chryzostom Bourmeyster Radoszkowski z zoną Zuzanną Lewandowską miaf syna Aleksandra Jana, urodzonego 2 lutego 1814 roku oraz Jana Waclawa, urodzonego 2 paždziemika 1822 roku,
W 1837 roku Jan Wactaw Radoszkowski, wlasciciel Drogoszewa w powiecie lomzynskim, zostal wpisany do ksiąg genealogicznych szlachty gubemi au- gustowskiej. 28 listopada 1843 roku zawarl on slub z Karoliną Ludwiką Gros- sowną. Z tego malzenstwa przyszedt na swiat Stanislaw Zygmunt Radoszkowski 1 maja 1850 roku. Natomiast Aleksander Jan Bourmeyster Radoszkowski pozo- stawil synów Stanislawa Zygmunta i Wladyslawa Oktawiusza (spotyka się tež
425
pisownię: Oktawian). Ten ostatali urodzil się 18 czerwca 1855 roku z matki Eugeni! (w innych dokumentach podaje się imię Ludwiki) Grossówny (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 19, s. 1-32).
RADYK (Radikys) herbu Lew z Jednorozcem. Zamieszkiwali w powiecie kowieñskim.
RADYKIEWICZ (Radykevičius) herbu Drogomir j Pypka. Dziedziczne posiadlošci mieli w powiecie kowieñskim.
RÀDZIKIEWICZ (Radikevičius) herbu Pogonia. Ich rodowe majątki znajdowaly się na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1059).
RADZIMIÑSKI (Radiminskas) herbu Lis, Lubicz i Brodzic. O tych ostat- nich Hipolit Siupnicki (Herbarz polski i imionospis zaslužonych w Pohce ludzi, t. III, s. 6) podawaí: �Dom možny na Mazowszu, którego Jan, kasztelanic war- szawski, w poczcie znacznej roty przyby wszy ochoczo do obozu Jana Olbrachta, uczestniczyl w wyprawie bukowiñskiej. Stanislaw, kasztelan zakroczymski, podpisai unię Litwy z Koroną. Byl przy tym takiej sily, že stojąc na jednej no- dze, nie dal šią przez nikogo powalic; a dzikiego künia, którego kilka chíopów utrzymaó nie mogio, doskoczywszy i pochwyciwszy za uszy, z latwoscią uskra- miaí na miejscu�. Na Kresach Radzimiñscy mieszkali w województwie wileñ- skim i grodzieñskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1076).
RADZIWltt (Radvila) herbu Trąby. Wielki ród atystokratyczny, od XIV wieku wplywowy w Wielkim Księstwie Litewskim. Edward Kotlubaj w ksiąžce Žyde Janusza Radziwilla (Wilno-Witebsk 1859, s. 1) pisal: �Dom Radziwiílów naležal do najznakomjtszych i najmozniejszych w Litwie. Początek jego sięga pogaáskich czasów i wedíüg podan familijnych i narodowych wyplywa ze szczepu wielkich ksiąžąt litewskich, z dynastíi Dowsprungów. Glową i przod- kiem tego rodu ma bye Lizdejko, od Lizdas (po litewsku: gniazdo) lak nazwany, dlatego že w oriem gnieždzie byl znaleziony w roku 1283�. Takže žrodla rosyj- skie powtarzaly niektedy tą legendą. �Ród kniaziów Radziwiílów pochodzi od Wojszunda Lizdejki, žyjącego w Litwie w początku XIV wieku� - pisal S. Wa- siìjewicz w dziele Tituiowamyje rody Rossijskoj Impierii, 1.1, s. 38).
Hipolit Stupnicki (Herbarz, t. III, s, 6-9) informowaí o dzicjach tego rodu: �Dom jeden z pierwszych w Księstwie Litewskim, pochodzący od Narymunda, potomka Palemonowego, który z innemi przedniejszemi fainiliamt wyniósíszy šią z Rzymu, osiadí w nieprzebytych puszczach dawnej Litwy Mikola), fundator ojców Karmelítów w Wilnie; licząc przeszlo sto lat žycia, a zachowujgc zawsze czersfwoàé i dawnązywoác, gdy go król Aleksander zapytal, jakim spo- sobem w tak pózne lata wiek swój przedągnąl, dal pamiętną odpowiedi: �Od mlodosci mojej nigdym šią nikczemnym zbytkiem nie bawil, z daleka zawsze od gorących trunków bywalem, a samątylko wodę pijalem�, M. B. Topolska písala o nidi bardziej krytycznie: �Rodzina Radziwiílów wywodzila się z ubogiej szlachty w początku XV wieku, ale szybko się wzbogacita i juž po stu latach
426
mogla oplacič wymyslenie specjalnej genealogii, wywodzącej ją od Ostyka kniazia".
Po raz pierwszy imią RadziwiR6w pojawia šią w ¿rodlach pisanych w tek- ¿cieunii polsko-litewskiej z 1401 roku. Pomijając legendy o wiosko-rzymskim, czy �od-lizdejkowym� pochodzeniu tego rodu, wypada uznac, že jest io rodzina od dawna osiadla w Księstwie Litewskim. Na przetomie XIV i XV w. odnoto- wano ją na szerszej widowni i w ciągu nastąpnej pofowy tysiąclecia odgrywala wielką rolę w dziejach srodkowej Europy (por. T. Nowakowski, The Radziwills. The Family, Delacorte Press, Seymour Lawrence, 1974, s. 13*14,).
Dzieje tego rodu są zbyt dobrze znane, by powiedzied o niej cos nowego, W zbiorach dawnej heroldii wilenskiej znajdują šią Jiezne materialy, dotyczące dziejdw tego wielkiego rodu (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2404; f, 391, z. 7, nr 664). Ksiąžą Michal, syn Mikolaja, Radziwitt figuruje na Hscie szlachty gubemi wi* lenskiej z 1849 roku (CPAHL, f, 391, z. 7, nr 3807). Antoni Henryk Radziwilt (ur. 13 czerwca 1775 roku w Wilnie - zm. 7 kwietnia 1833 roku w Berlinie) byi autorėm porywającej, cząsto w Niemczech wykonywanej muzyki do Fausta J.W. Goethego. Poetą niemiecki nazywal go einen wahren Troubadur, kräftiges Talent, a jego muzyką okreslal jako geniale. Bardzo wysoko cenili muzyką Ra* dziwilla R. Schumann i L. van Beethoven, ten ostatni dedykowal Polakowi jed- no ze swych dziel (op. 115). W kulturze niemieckiej XX wieku zapisal się tež chlubnie artysta malarz Franz Radziwilh O tej rodzinie wiele istotnych informa- cji przynosi ksiąžka Teresy Zielihskiej Poczet polskich rodöw arystokratycznych (Warszawa 1997).
RADZIW1LLOW1CZ (Radivilavičius) herbu Dotąga, Labędž, Lubicz. Miejscem ich osi edlen ia byl powiat iidzki. Pienvotne ich gniazdo - wies Radzi- wilowicze w powiecie slonimskim znana byla jeszcze w XIV wieku.
RADZ1WILOWICZ (Radivilavičius) herbu Radwan, Biberstein, Pomian, Trzaska, Sulima. Dziedziczyli posiadlošci na Wilenszczyžnie, Bialorusi i Žmu- dzi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2405).
RADZIWONOWICZ (Radivonavičius) herbu Sulima. Ich przynaiežnošč do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia vninska w 1834 i 1839 roku.
RADZWILOWICZ (Radvilavičius) herbu Sulima, Ich dobra rodowe znaj- dowaly šią na Wilehszczyznie.
RAES DE (Resas) herbu Raes. Ongiš slynni w Wielkim K.siąstwie Litewskim z biegtosci w rycerskim rzemiošle.
RAFALSKI (Rapa lskis) herbu Sas. Pochodzili z Polski Srodkowej, požniej znani byli na Wolyniu i Litwje. Licznie zamieszkiwali w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1679).W roku 1834 založono prawosiawne biskupstwo w War* szawie, pierwszym jego pasterzem zostai Antoni Rafalski z Wolynia.
4 2 7
RAFALOWICZ (Rapalavifins) herbu Odyniec. Posiadali majętnošci wpowiatach oszmianskim i vdlenskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 86, 102). Jan Rafalowicz odnotowany zostal w žrodlach archiwalnych w 1549 roku jako rot- mistrz i sędzia polubowny ziemi stuckiej. Zachowal się testament Adama Rafa~ lowicza z kwietnia 1663 roku, ktory m.in, zawiera następujące zdania: �W imię Boga mėgo, Stw6rcę nieba y ziemie, stan się ku wicczney pamiąci, amen. Ja, Adam Abdrachmanowicz Rafatowicz, ziemianin krala jegomošci wojew6dztwa y powiatu trockiego, uwažając to u siebic, yž uad šmierc nic nie jcst pewniey- szego, ktorey czas y godzina niewiadoma, a že wszytkie rzeczy nie są na swiecie trwale y z czasem šią mienią, jeno te, ktore pismem objawione bywają, w pa- miąci doczesney u ludzi zostają.
Mnie, že Pan Bog nawiedzil ustawiczną chorobą, a bądąc niebezpieczny zdrowiu swojemu, chcąc, aby w sporządzeniu porządnym uboga majętnostka moja, jako ležąca tak y ruchoma, między malžonką moją a synem moim trud- nošė jaka y zwasnienie nie bylo, za dobrey pamiąci, z dobrey woli y z uwažnym rozsądkiem ten moy testament czynią.
Cialo moję grzeszne ziemi, z ktorey jest zložone, oddąję, ktore položone y pogrzebione byč ma przy rodzicach moich, na zwyczaynym mieyscu w Zyrze- ciu w polu naszym w Krzywanskim, w wojewodztwie trockim ležącym. Zatem wszytką majętnostkę moją rozporządzam. Naprzod imiennice moję, Krzywany, ležące nad rzeką Lovvkistą w powiecie trockim, oyczyste moję wlasne y przyku- pione, takže y zastawne grunty, lasy, sianoteci (...) wiecznemi czasy synowi memu milemn Radzyfowi Adamowiczu Rafalowiczu� jako dziedzicowi, ma przy nim zostaė wiecznemi czasy; takže y majętnošč ruchoma, zloto, srebro, ��, mtedž, gotowe pieniądze w woysku zaslužone, szable dwie oprawne, rendziki dwa oprawne, obuch jeden oprawny, iadownica jedna oprawn.a - to wszystko ma zachowano byč y oddano synowi memu milemu� {A WAK, t. XXXI, s. 351-353).
Z testamentu dowiadujemy się rawniež, že mial Adam Rafatowicz rodzone- go brata Abrama oraz že spokrewniony byl z innymi rodzinami tatarskimi: Azulewicz6w, Sulkiewicz6w, Zawackich. Poniewaž kniaž Adam Rafatowicz byl �nieumiejętny pisania��, poprosil o podpis i przyloženie pieczęci szlachetnych panovv Jana Kurowskiego i Jozefą Wersockiego, �� ei tež uczynili, po czym odpis dokumentu zaiączono do ksiąg trockiego sądu grodzkiego.
W roku 1851 heroldia wielnska potwierdzila rodowitosč szlachecką czterech rodzin tatarskich Rafalowiczow, zamieszkalych vv okolicy Muraszczyzna w powiecie oszmiabskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2408).
RAFANOWICZ (RafanaviČius) herbu Bialynia. Dziedziczyli dobra ziem- skie na Wilenszczyžnie (CPAHL, f, 391, z. 8, nr 2574).
RAGN'IEWICZ (Ragnevičius) herbu Krzywda. W XIX wieku ich rodo- witošč szlachecką potwierdzaly heroldie minska i wilenska,
RAHOZA (Ragozas) herbu Šrcniawa, Tomasz Šwięcki (Hisinryczne pa- miątkit. II, s. 19) zanotowal: �Rahoza Michal, herbu Szreniawa, metropolitą kijowski, od Jeremiego, patriarchy carogrodzkiego, ktory przez Turkow byl
428
wypędzony, 1588 na stolicy tej osadzony. On to zložyl sobor w Brzešciu Litew- skim 1594 roku, na ktörym mimo sprzeciwienia się wieJu wtadyköw oraz Kon- stantego księcia Ostrogskiego, unią oglosit�.
RAJECKI (Rajeckas) herbu Labędž. Pisal o nich profesor Wojciech Wijuk Kojalowicz. �Rajeccy Duninowie z Rajec, dom polski. Jan Rajecki za Zygmunta I po dlugiej wojennej stužbie w litewskim wojsku osiadi w w-wie trockim�, Rajeccy zamieszkiwaii ongiš w Rajcu w powiecic radomskim. Ale Jan Rajecki, po dhigiej shizbie w wojsku Wielkiego Księstwa Litewskiego osiadi w woje- wodztwie trockim.
Rodzina wkrötce doczekala się licznych synow i od początku XVII wieku spotykamy Rajeckich zarowno w okolicach Wilna, jak tež Brzescia, Wilkomie- rza, Nowogrodka, Smolenską, Minską, w Inflantach, na Wolytdu, Rajeccy spo- krewnieni byli z Potockimi, Sokolinskimi, Brzostowskimi, Ozięblowskimi.
Kaspar Rajecki byl chorąžym trockim w 1582 roku (AWAK, t, XXX, s. 9). Adam Rajecki, chorąžy pamawski, deputat powiatu kowienskiego, w 1624 roku odnotowany zostal w Orszy jako czlonek Try bim ab Gtownego Wielkiego Księ- stwa Litewskiego Ųstoriko-juridiczieskije matieriafy..., t, XXX, s. 66). Stanislaw Rajecki, herbu Labędž, byf w drugiej poiowie XVII stulecia wojewodą minskim, Gedeon Rajecki przed 1638 rokiem - kasztelanem minskim. W 1648 roku Jan Rajecki-Turczynowicz byl namiestnikiem czemihowskim (Archiw Juga- Zapadnoj Rossii, t. III, s. 157). Wojciech Rajecki w 1697 roku podpisal w indėnių szlachty wojewddztwa sandomierskiego akt elekcji kröla Augusta II (VL, t. V, s. 426).
Rajeccy znani byli takže na Węgrzech, Žmudzi i Bialej Rusi. Konstanty Dunin-Rajecki, dziedzic dobr Obrynie w gubemi mihskiej (zm. 1844), dzielnie walczyl w kampaniach Napoleohskich po stronie firancuskiej, otrzymując Krzyž Legii Honorowej. Benjamin Rajeczky (ur. 1 XI 1901 w Eger na Węgrzech) na- ležy do grona znakomitych węgierskich kompozytoröw i profesorow muzyki wieku XX.
RAJEWSKI (Rajauskas) herbu Nalęcz. Znani byli w Koronie, požniej takže na Ukrainie i w Rosji. Okolo 1525 roku zamieszkiwaii rowniez w woje- wodztwie trockim. Jeszcze w XVI wieku spokrewnili się Rajewscy z Brzostowskimi, Druckimi, Rozwadowskimi, Wolskimi, Chreptowiczami, Sapiehami, Sie- sickimi.
Od bardzo dawna notowani byli w zapisach archiwalnych. Staš i Michajlo Rajewskije, bojarowie zamku mscislawskiego, zostali zapisani w archiwaliach w 1528 roku. Wedhig listy z 1528 roku bojar pertoj ski Streiec Rajewski mial stawic w razie potrzeby wojennej jednego zolnierza zbrojnego (Russkaja ¡stori- czeskaja Biblioteka, t. XV, s. 1509). W listopadzie 1529 roku księgi magistratu wilenskiego wspominają indę Jana Rajewskiego, namiestnika miasta Molodecz- na z ramienia kniazia Stefana Zbaraskiego (A WAX, t. IX, s. 137).
W dokumencie z XVI wieku czytamy: �Ja, Iwan Rajewski, namiestnik kra- snosielski, buduczy na tot czas na miestcy jeho milosti pana mojeho kniazia Sczefana Andrejewicza Zbarazskoho, wojewody trockoho, czyniu jawno tym
429
moim listom, \i wzialismy zemlu cerkownuju woskrysienskuju, kotoraja byta dana z dawnych czasow na cerkow na Woskriesienie Chrystowo od ziemianina hospodarskoho pana Feleryana Wildnnka (...) morgow dwatsat sem, prutow sem gruntow (...). I na to ja da) swieszczienniku Owfanasiju Korotkomu sey moy list pod mojejo peczatiju. Pisan u Krasnom Side lėta Božeho naroženia 1569, mca Augusta 10 dnia� (AWAK, t. XXXIII, s. 71-72).
8 czcrwca 1592 roku Alena Janowa Rajewska (corka Amosa Wolka), wspoldzierzawczyni majątku w Molodecznie (wlasnosci kniaziow Zbaraskich) zaskaržyla w miriskim sądzie grodzkim Tatarzyna Abdrachmana Adamowicza o to, iž: �roku teraz idącego 1592, miesiąca Junia piątego dnia, w nocy z piątku na so botą, podjechawszy ten Tatarzyn z pomocnikami swemi pod sielce moje Kopaczowskie, ku majątku moiodeczeriskiemu przystugujące, w powiecie mien- skiem iežące, poddanych moich Januka i jego žonę Hannę podmowiwszy, z konmi, z bydiem i z calą majątnošcią ich wywiozl i wyprowadzit� (AWAK, t. XXXI, s. 108).
7 kwietnia 1594 roku Hanna Rajewska podata do sądu minskiego Tatars Fursa Adamowicza za to, iž ukradl jej bojarowi Stanislawowi Holszaninowi konia ze stajni, �mięsa wieprzowego poicie dwa, stoniny dwie, kumpiakow osiem, oszyjkow dwa� - ješli mowic tylko o potrawach - oraz niemato odziezy, tkanin itp. (ibidem, s. 188). Z innego zapisu (1595) dowiadujemy šią, že pani Hanna (Halina, Alena) Rajewska miala syna Lwa, ktory otrzymat od krola ma- jętnosč w wojewodztwie mscistawskim.
�Pan Lew Rajewski pokaza) to, iž jest osiadlym, ludžmi dobrymi trzema szlachcicami, ziemiany grodzkiemi powiatu mienskiego, panem Janem i panem Mikotajem Hryhorowiczami a panem Janem Kamietiieckhn, ktorzy to zeznali, iž tego wiadomi, že pan Lew Rajewski w wojewodztwie mscistawskim jest dobrze osiadtym� (ibidem, s. 222-227).
Ostafi Rajewski odnotowany zosta) w mscislawskich księgach ziemskich w roku 1623 (AWAK, t. Xlll, s. 303). Bartosz Rajewski 14 sierpnia 1626 roku pod- pisa) uchwalę sejmiku proszowskiego (Akta sejmikowe wojewodziwa krakowskiego, t. II, s. 61). Pan Rajewski, �stuga� (tj. szlaclicic będący na ushigach wielkiego pana) wymieniony jest w jednym z polskich listow prywatnych pisanych na Bialej Rusi w marcu 1655 roku (Archiw Jugo-Zapadnoj Rossii, t. XIV, s. 645).
Jozef Fen Rajewski i zona jego Teodora w Woroniczow w roku 1663 byli wtascicielaini sio) Kistowicze i Fenowszczyzna w wojewodztwie mscistawskim (AWAK, t XXXIV, s. 297-298). Latem tego roku ztožyli oni w mscistawskim sądzie grodzkim skargę o zniszczenie majątku i papierow szlachcckich przez oddziaty rosyjskie; �Te wszystkie sprawy natenezas we Mscislawiu ze szkatutą poginęly, nie wiadomo czy pogorzaiy, czy tež Mosbwa je pobrata y poszarpata, gdzie zalobliwi po rekupowaniu od nieprzyjaciela moskiewskiego w roku 1663 (...) dla przyszlych czasow dali tę protestacyę do xiąg grodzkich mscislawskich".
Cząsto nadejšcie wojsk moskiewskich i stan bezpanski wykorzystywano dla po- rachunkow z sąsiadami, jak to np. uczynil w roku 1665 Teodor Rajewski, ktoiy pusto- szyl pobliskie dwory, a polem przeszedi na stažbę carską (Istoriko-juridiczeskije ma- tienaiy..., t. XXV, s. 444). W 1664 roku wspomina šią w mscistawskich księgach ziemskich miejscowosc Perany, posiadlošč pana Jana Rajewskiego.
4 3 0
10 maja 1664 roku w magistracie miasta Mšcisiawia �ziemianin Jego Kr 6- iewskiey Mošci wojew6dztwa mšcislavvskiego jegornošč pan Teodor Rajevvski žatowal y opowiadal takovyym sposobem, ii co w roku przeszlym 1658, m-ca Decembra 15 dnia, gdy wiaroiomny nieprzyjaciel moskiewski, to jest dwoch pulkownikow cara moskiewskiego, Lobanow y Ztniejow, przez fortele wojenne bychowską fortecą mieczem vvycięli y ogniem spalili, gdzie oyciec žatobliwego jegomošci pana Rajewskiego, niegdy godney pamięci jegomošč pan Jan Rajew- ski, sprowadziwszy šią z malžonką swoją y z dziatkami y ze wszytką substancyą swoją, rzeczami ruchomemi, co šią jenokolwiek ruchomošcią nazwač možna, ktorey mogl mieč na kilkanascie tysięcy ztotych, w tey fortecy zostawih
Zaczym y prawo swoje y przodkow swoich, to jest przywileje od nayjašniej- szych krolow polskich y xiąžąt mšcislavvskich nadane y konfirmowane na ma- jątnošci žaiobliwego tu w wojewodztwie mšcistawskim ležące y na inszych mieyscach w Wielkim Xięstwie Litewskim będące, takže listy dzielcze, kupcze y inne rožne possesye y dyspozycye na rožne zastawy, kwity poborowe, popi- sowe, regiestra, invrentarze, ktorych przez mlodošė iat swoich natenczas malo co wiedząc, specyfikowač tego wszystkiego nie može.
Między inszemi list dzielczy dziada žatobliwego, niegdy jegomošci pana Ostafia Rajevvskiego z bracią rodzoną, z panem Lwem Rajewskim y panetn Filo- nem Rajewskim, stolnikiem mšcistawskim, rožnych majętnošci przodkow pana Rajewskiego, list zastawny od nieboszczyka jegomošci pana Jana Ciolka Komo- rowskiego na majętnošč Mazyki w piąciu tysięcy ztotych polskich y inszych przy- naležnošci, list kupczy przyznany na urzędzie ziemskim mšcislawskim majątnošd Staj6w od jegomošci pana Samuela Ipacewicza, obligi od jeymošci pani Strzyžew- skiey z domu Ztocze\vsk:ey na zlotych szeščset y testament oyca žatobliwego, jegomošci pana Jana Rajewskiego, ktory w tey fortecy bychowskiey będąc, w obląženiu przed wyciąciem Bychowa z tego šwtata šmiercią zszedl.
W ktorym testamencie rozrządza dziatki swoje, zaczym te wszystkie prawa y insze, o ktorych specyfice pisač nie može, nie mając wiadomošci žadnej, czy ogniem zgorzalo, czy tež kędy do Moskwy zawiezione zostalo, dla czasu przy- szlego, aby to nie szkodzilo, tę moją protestacyą urzędowi grodzkiemu mšci- slawskiemu opowiadam y donoszą, prosząc, aby byto zapisano� {AWAK, t. XXXIV, s. 343-344).
W XIX wieku Rajewscy notowani byli tež na Podolu jako drobna sziachta, vvydaje šią, že tu byli oni jednak juž prawoslawnymi {Spisok dworian wniesion- nych w dworianskuju rodoslo\vnuju knigu podotskoj gubiernii, s. 84). Jako pol- ska rodzina katolicka mieszkali jeszcze w polowie XIX wieku na Minszczyžnie. W aktach metrykalnych košciola hrozowskiego w 1839 roku odnotowano uro- dzenie niemowlącia imieniem Michat, syna Franciszka i Elžbiety z Zubryckich Rajewskich, šlubnych malžonkow, wlašcicieli zascianku Osowce. Mniej wiącej w tym czasie akta archiwalne dono&zą o Kazimierzu, Piotrze, Samuelu, Darniame, Aleksandras i Grzegorzu Rąjewskich (Archiwum Narodowe Biaiorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 3, s, 491-507).
Annaiy kultury polskiej odnotowują Jana Rajewskiego (1857-1906), mate- matyka, profesūra Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Jagiellonskiego, Ludwika Rajewskiego (1900-1981) historyka, docentą Uniwersytetu Warszaw-
431
skiego; Zdzislawa Adama Rajewskiego (1907-1974) archeologą, dyrektora Pan- stwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie (por. Polski Slownik Bio- graficzny, t. XXX/3, z. 126, s, 476-481).
Rod Rajewskich nalezal do najwybitniejszych domöw paristwa rosyjskiego. Powszechnie uznawalo się tam ich litewsko-polskie pochodzenie i ogromne zastugi. F.J. Miller w dziele Izwiestije o dworianach rossijskieh podawal: �Ra- jewskije iz Litwy. Priedok ich pri wyjezdie napisan Rajewskim" (s. 455). Nato- miast Slownik encyklopedyczny F. Brockhausa i J. Efrona (t. XXVI, s. 103) in- formowai: �Rajewscy - rody szlacheckie. Jeden z nich, herbu Labędz, wyjechal z Polski w 1526 roku w osobie Iwana Stiepanowicza Rajewskiego. Jego syn Fiodor Iwanowicz byl wojewodą w Bolchowie (1555-1558). W XVII wieku Rajewscy siuzyli jako stolnikowie (...). Drugį rod Rajewskich sięga kohca XVII wieku (...). Na Bialorusi od 1509 roku istnieje rod Rajewskich, ktöiy się pisze Fen-Rajewski t uzywa herböw Radwan t Lubicz; jedna z jego gatęzi w koricu XVIII wieku osiedliia siį na wschodzte Rosji i się zruszczyla. Istnieje jeszcze kilka rodöw Rajewskich bardziej pöznego pochodzenia�.
W XX wieku Felicjanna Rajewska byla profesorėm nauk spolecznych w Rydze; Aleksander Rajewski - profesorėm psychologii w Kijowie; Witold Rajewski - profesorėm historii w Rydze, Profesor Klaus Rajewski to wybitny profesor onkologii w Niemczech.
RAJEWSKI-PUCIATA (Rajauskas-Putintas) herbu Labędž i wlasnego. Pochodzący z powiatu grodziehskiego Sasin Puciata Rajewski 6 XI 1595 roku podpisal w Minsku jedno z oizeczen Sąd6w Gtöwnych Trybunalskich (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s. 111). On tež okolo 1605 roku byl podsta- rošcim grodziehskim, jego dzieci przeniosly się do powiatu trockiego. Pan Fie- dor Paeita Rajewski z Kapušcina i Kowaica walczyl w 1654 roku w obronie Smolenską przed agresją moskiewską. Rajewscy-Puciatowie spokrewnieni byli m.in. z Wollawiczami.
RAJKIEWICZ (Rajkevičins) herbu Slepowron. Ich rodowe posiadloici znajdowaly się w wojewodztwie wilenskim.
RAJSKI vel RAYSKI (Rajskis). Na Litwie przewaznie uzywali herbu Je- lita, na Šląsku - herbu KietHcz, w Polsce ärodkowej, skąd siį wywodzili (miej- scowosc Rajsk) - takže herbu Korab i Paprzyca. �Rajscy w sieradzkim woje- wödztwie dom starodawny� - pisal o nich Bartosz Paprocki. W 1554 roku Rajscy zamieszkiwali juž w powiecie telszewskim (A rcheograficzeskij sbomik dokumentow, t, I, s. 70). Na Kresach mieli oni posiadlošci takže w powiatach kobrynskim i kowiehskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 12, 18).
Rajski, starosta z powiatu pinskiego, w 1546 roku uczestniczyl w ustaleniu granicy między Koroną a Wjelkim Księstwem Litewskim. Malcher Rajski w latach 1577-1580 byl podstarošcim brzeskim {AWAK, t. 111, s. 297 i in.). W 1592 roku w jednym z listöw urzqdowych kröla Stefana Batorego wymienio- ny zostal tenže Melchior Rayski, podstarosci brzeski {AWAK, t. I, s, 238, 240 i in.). W 1635 roku figuruje w zapisach archiwalnych Stanislaw Rayski z Rayska kolo Brzescia {AWAK, t. II, s. 352).
432
W liscie wojewody Nikofona Sobakina z lutego 1648 roku do cara Aleksego Michajlowicza wymienione jest m.in. nazwisko Andrzeja Rayskiego, namiestni- ka Siebieža, czîonka koraisji krolewskiej, ktora miala badac sprawç wielokrol- nych grabiežy pogranicza polskiego przez zbirôw nasyianych zza kordonu (Ar- chiw Jugo-Zapadnoj Rossii, t. Ill, s. 149-151). Jan Ray ski od wojewodztwa wi- lenskiego, Andrzej i Krzysztof od belskiego, Stanislaw z Rayska Ray ski, sekretarz Jego Krolewskiej Masei, w imieniu szlachty wojewodztwa brzeskiego, oraz Achacy na Raysku Rayski, podstarosci i sqdzia oswiçcimski, podpisali akt elekcji krdla Jana Kazimierza (VL, t. IV, s. 99, 100, J07, 113).
Kobrynski horodniezy Emme donos d 13 stycznia 1813 roku wojennemu gubematorowî Wilna, že w lipeu 1812 roku podezas bitwy Rosjan z Francuzami zgorzalo w tym miescie wiele kaplio, domow, ratusz itd. Spali! się m.in. naležą- cy do pana Rayskiego, byiego marszatka szlachty brzeskiej, �dūžy dom drew- niany z austerią i dužą gorzelnią oraz miynem�.
RAJUNIEC (Rajunecas) herbu Rudnica. Znani byli na Wilenszczyžnie i Žmu- dzi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2412).
RAK (Vėžys) herbu Warnia. Zamieszkiwali w okolieach Grodna.
RAKIELEWICZ (Rckelevičius) herbu Korab. W žrodlach historycznych
wzmiankowani byli od XVIII wiekü,
RAKIEWICZ (Rakevičius) herbu Leliwa, Trąby. Dziedziczyli dobra ziem- skie w powiecie kowienskim i in. (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1574).
RAKINT (Raky n tas) herbu Labądž. Ich rodowe posiadioéci znajdowaly siç w powiatach oszmianskim i trockim.
RAKOWICZ (Rakoviiius) herbu Waga. Zamieszkiwali w powiatach oszmianskim i wileriskim (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 2416).
RAKOWSKI (Rakauskas) herbu Kosctesza, Lubicz, Radwan, Topôr, W powiecie wilkomierskim pieczqtowali šią godîem Trzywdar (CPAHL, f. 391, z, 1, nr 1690, s. 259).
RAMSZA (Ramsas) herbu Oria. Mieli posiadiošei w wojewôdztwie witeb- skim i na Žmudzi.
RAMSZA'KARWECKI (Ramsas-Karveckas) herbu Gozdawa. Zamieszkiwali w powiecie wilejskim (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 312).
RAPÀCKI (Rapackas) herbu Warnia. Znani byli na Žmudzi i Litwie, jak tež w Koronie Polskiej.
RAPCEWICZ (Rapcevicius) herbu Rawicz. W przekazach archiwalnych nazwisko to spotyka šią od XVI wieku.
433
RASIEWICZ (Rasevičius) herbu Abdank. W žrodlach archiwalnych noto- wani byli od XVII stulecia.
RASIMOWICZ (Rasim avičius) herbu Pobog, Miejscem ich osiedlenia byl powiat braslawski.
RASLAWOWICZ (Raslavovičius) herbu Następ. Dziedziczne dobra ziemskie mieli w powiecie wileiiskim.
RASULEWICZ (Rasulevičius) herbu Szeptycki. Miejscem ich osiedlenia byl powiat szawelski.
RASZANOVVICZ (Rasanovičius) herbu Rarowski. W przekazach histo- rycznych wzmiankowani byli od XVII wieku.
RATOMSKI (Ratomskis) herbu Košciesza i Wieže. Pan Jacek Ratomski wymieniany jest w ksiągach buchalteryjnych Wielkiego Ksiąstwa Litewskiego z lat 1506-1511 (Russkaja Istoriczeskaja Biblioteka, t. XV, s. 666). W 1532 roku tenže Jacko Ratomski byl poslem Wielkiego Ksiąstwa Litewskiego do Ordy tatarskiej (Sbornik matenalowpo istorii Panow Rady W. K. L., s. 192).
Rodoslomtaja hu'ga dvvorian Ratomskich z 1828 roku (CPAHL, f. 391, z 5, ar 548) wyprowadza!a tą galąž rodu od Michala, ktčry 8 sierpnia 1719 roku nabyl od Mateusza Witorta folwark Kasputyszki, naležący do majątku Ratomskich Treny i Lisbarejny w powiecie kroskim. Ten mial jedynego syna Jana, ktory doczekat šią dwoch synow: Jana (ur. 2 paždziemika 1762 roku) i Jozefą (ur. 23 stycznia 1765 roku). Oni zn<5w midi po dwoch syndw: pienvszy � Bernarda Dominika (ur. 4 sierpnia 1788 roku) i Jana (ur. 16 maja 1790 roku); drugi - Franciszka Ksawerego (ur. 4 grudnia 1791 roku) oraz Benedykta (ur. 13 marca 1794 roku). Bernard Domi- nik Ratomski byl ojcem Eustachego (ur. 19 wrzešnia 1826 roku) i Wincentego (ur. 5 kwietnia 1829 roku); a Jan mial jedynaka Cezarego (ur. 7 marca 1835 roku, jak vvynika z metrykalnych zapisow powiatu rosienskiego i upickiego).
W roku 1842, stwierdziwszy mizemy stan majątkowy tej familii, wilenska heroldia uznala szlachectwo rodu Ratomskich za �wątpliwe�. Wowczas cząsto spychano drobną szlachtę kresową w masy chlopstwa litewskiego, bialoruskie- go, ukrainskiego. Byla to jedna z bardziej wyrafmowanych i zakamuflowanych form represji stosowanych przez carat wobec Polak6w.
RAWDOWICZ (Ravdoviiius) herbu Wieniawa. Osiedleni byli na Wi- lehszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1046, s. 115). Ich rodowitožė szlachecka zostala potwierdzona przez heroldią wilehską 1 czerwca 1835 roku,
RAZMUS herbu Abdank. Dziedziczyli dobra ziemskie w povviecie wilko- mierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 4),
RAZULEWICZ (Razulevičius) herbu Szeptycki. Znani byli na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2432).
4 3 4
RAZUMOWSKI (Razumauskas) herbu Janina. Wybitny rod rosyjski po- chodzqpy od Rozanskich, uzywaj^cych w röznych odgat^zieniach godet Poraj, R6zana, Swienczyc.
RECHLEWICZ (Rechlevicius) herbu Pobög. Miejscem ich osiedlenia byf powiat rosiehski.
REGIS herbu Podkowa. Ich dobra rodowe znajdowaly si$ w powiecie upic- kim {CPAHL, f. 391, z. 11, nr 116).
REICHENBACH (Reichenbachas) herbu Reichenbach. Mieli siedziby w po- wiatach wiflcomierskim i wilenskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 4).
REINHARD (Reinchardas) herbu Reinhard. Zamieszkiwali w powiatach witkomierskim i poniewieskira (CPAHL, f. 708, z, 2, nr 4,289,649,1752).
REINISCH DE (Reinisius) herbu Reinisch. Dziedziczyli posiadlosci w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 4, 649,724).
REJ (Rejus) herbu Oksza. O nich Bartosz Paprocki pisal: �Rejowie, ktorzy siq piszg. z Naglowic, dom starodawny Rzeczypospolitej zasluzony, ktorych przodki znaczne historyje opowiedaj^, jako Miechowita w ksiqgach czwartych Stogniewa Reja, starosta na Rawie, co dzis Barem zowiq (.,.). Jana Reja opowie- daj^ listy w klasztorze j^drzejowskim s^dzim sandomierskim�, W roku 1615 Mikolaj Rey zasiadat w Glownym Trybunale Litewskim jako deputat powiatu oszmianskiego i podpisywal odpowiednie dokumenty (Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo sprendimai, s, 260).
Heraldycy w^gierscy podawali: �Rej lub Rey herbu Oksza odmiana. Od 1360 w Malopolsce. Od 1806 hrabiowie austriacko-galicyjscy z przydomkiem �z Wierszowca na Nagtowicach�. Trzech senatorow� (Stefan graf von Szydlow Szydlowski, Nikolaus Ritter von Pastinszky, Der polnische und litauische Hochadel, s. 80).
REJMER (Reimeris) herbu Siepowron i Rejmer. Tereny, gdzie osiedlali si^ najliczniej, to wojewodztwo witebskie i wilenskie, a takze Zmudz.
REKLEWSKI (Reklevskis) herbu Gozdawa. Stefan, Antoni, Jerzy i Andrzej Michal Reklewscy podpisali w 1697 roku od wojewodztwa sandomier- skiego akt eiekcji kröla Augusta II (VL, t. V, s. 425).
REKOSZ (Rekosius) herbu Ostoja. Zamieszkiwali w powiatach telszew- skim i szawelskim.
REKSC (Rekstys) herbu Ostoja (wojewödztwo witebskie) i Syrokomla (wojewodztwo wilenskie). Siedziby tego rodu znajdowaly si$ tez w powiecie lidzkim. Pan Waldemar Reksc z Gdanska nadeslal nam Wywödfamilii urodzo- nych Reksciow herbu Leliwa, ktory w calosci zamieszczamy ponizej: �Roku
435
tysiąc siedemset dziewięčdziesiąt ósmego, grudnia trzydziestego pierwszego veteris, a tysiąc siedemset dziewięėdziesiąt dziewiątego, miesiąca styczuia jede- nastego dnia novi štili.
Przed narni, Ludwikiem, lirabią Tyszkiewiczem, aktualu y m taynym konsy- liarzem, marszalkiem gubemskim, kawalerem róznych orderów, prezydującym, y depu t at ami ze wszystkich powiatów guberni litewskiej, do przyjmowama y roztrząsania wywodów szlacheckich obranemi, ztozony zostat wywód familii urodzonych Rexciów herbu Lelíwa, z którego gdy się okazalo, iž familia Rexciów, z dawna w powiecie lidzkim dziedziezne posiadając majątki, szczyeita się rodowitoscią szlachetną jako to: Rafal Rexsé, w powiecie lidzkim potožone dobra z bracią swą Alexandrem y Samuelem Rexciami dziedziczyl, y one pra- wem wieczystym w raku tysiąc szesčset ošmdziesiąt siódmym, paždziemika dwudziestego trzeciego dnia datowanym Wiikaócom wyprzedal.
Wspomnieni Alexander y Samuel zeszli bezpotomnie, z Raíala zaš zrodzo- ny syn Piotr, nabywszy majątek Sieszutki, w parañi wtewiórskiey w powiecie lidzkim polozony, w raku tysiąc siedemset trzydziestym szóstym, czerwca dwu- dziestego dziewiątego dnia, zostawil ony synom swym, Stanislawowi, Karolowi y lgnacemu wywodzącym się Rexsciom (...) z poswiadezenia testamentu w roku tysiąc siedemset szeščdziesiąt ósmym, maja osmnastego dnia, przez Piotrą Rexcia sporządzonego.
Z tych Stanislaw ezęse trzecią foiwarku Sieszutkow na siebie spadlą, testa- metitową dyspozycją, w roku tysiąc siedemset siedemdziesiąt ósmym, marca piętnastego dnia czynioną, a roku tegož y miesiąca dnia szesnastego w ziemstwíe lidzkim aktykowaną synom swym Józefowi y Stanislawowi Rexciom, wywodzącym się, zapisal. Karai zas Rexč, drugą częšč wybywszy lgnacemu, bratu, zszedl z tego áwiata, zostawując synów, Franciszka, Adama y Jozefą, dziedziców foiwarku Jodköw, dopiero wywodzących się.
Na koniec trzeci syn Piotrą Ignacy Rexč wywodzący się, ma synów dwóch, Jakuba y Józefa, oraz dziedziezy folwark oyczysty Sieszutki w powiecie lidzkim položony. Na fundamencie zatem takowych ztožonych dowodów, rodowitoáó szlachetną urodzonych Rexciów probujących, My, marszalek gubernski, y de- putaci powiatowi, stosownie do przepisów (...), nie mniej tež pilnując się prawi- del, w ukazach z Rządzącego Senatu, Rządowi Gubemskiemu Litewskiemu przeslanych, familię urodzonych Rexciów do wywodu podaną, jako to: Jozefą y Stanislawa, braci rodzonych, pierwszego oyca z synami Jakubem y Józefem z posesyi Sieszutkow, oraz Franciszka, Adama, y Jozefą z posesyi foiwarku Jodkowo, za rodowitą y starožytnią szlachtę polską oglaszamy, y onych do księ- gi szlachty guberni litewskiey pierwszey kiasy zapisujemy.
Dzialo się na sesyi Deputacyi Jeneralney Szlacheckiey Guberni Litewskiey w Wilnie. Podpisali: Ludwik Tyszkiewicz, marszalek gubernski litewski; To- masz Umiastowski, deputat oszmiatiski; Fulgenty Kamienski, deputat lidzki; Tadeusz De Raes, chor. ziemski y deputat dzisnenski; Alexander Korewa, sędzia i íowczy kowieñski, deputat kowieñski; Franciszek Nagurski, deputat szawelski; Mateusz Minmonf, pisarz ziemski y deputat rosieñski; Joachim Kmita, sędzia y deputat powiatu nowogrodzkiego�.
4 3 6
REKUČ (Rėk lity s) herbu Leliwa. Dziedziczyli posiadtošci w powiatach wileiiskim S szawelskim.
REMER (Remeris) herbu Gtzymala. Zamieszkiwali na ziemi krakowskiej, požniej zaš w powiecie wilkomierskim. Znani byli od XVI wieku. Sebastian Remer i Jozef Remer ] V 1619 zložyli podpisy pod uchwatą szlachty woje- wod7.twa krakowskiego �na okazowaniu" pod Kazimierzem.
REMIDOWSKI (Remidauskas) herbu Šlepowron. Miejscem ich osiedle- nia byi povviat poiocki.
RENADSKI (Renadskis) herbu Abdank. Ich rodowe posiadiosci znajdo- wafy się w powiecie rosiehskim.
RENHART (Renchartas) herbu Kleinfeld. Zamieszkivvali w powiecie bra- slawskitn (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
RENIGER (Kenigeris) herbu tuk. Znani byli w wojewodztwie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7,110, 1623).
RENN (Renas) herbu Renus. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie tel- szewskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
RENT (Rentas) herbu Gozdawa. Zamieszkiwa!i w powiatach rosienskim i polockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 265).
REUTT vėl REUT (Rentas) herbu Gozdawa. Posiadali majątki w powia- tach dzisnenskim, witkomierskim i witebskim (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4073). W powiecie dzisnenskim byli oni spokrewnieni z Alchimowiczami, Požniakami, Pietkiewiczami, Mickiewiczami, Rodziewiczami, Kozakami, Zambrzyckimi, Ryžewskimi, Ostanievviczami, Malinowskimi.
Jozef Leopold i Michal Reuttowie podpisali w 1674 roku od wojewodztwa wi- tebskiego elekeję krola Stanislawa Augusta Poniatowskiego {VL, t. VII, s, 124). Reuttovvie uzyskali potwierdzenie rodowitošci szlacheckiej od Zgromadzenia De- putatow Szlacheekich w Minsku 28 kwiefnia 1847 roku (Archiwuin Narodowe Biatorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 26). Przynaležnošė licznej grupy Reut6w z Wi- tebszczyzny do stanu szlacheckiego zostala w 1857 roku potwierdzona przez Senat Rządzący w Petersburgu (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 1816, s. 176-179).
W. Nekanda Trepka uwažal ich za �prostakėw� i ztosliwie wysnuwat zupeinie fantastyczną etymologię tego nazwiska (Liber..., s. 336): �Reut wziąl tytul od mu- zyki: la sol fa mi re ut. Ten z Prus się byč udaje. Shizyl za chtopca w Litwie i we Žmudzi kilkanašcie lat. Stamtąd wymknąwszy się, w krakowskiej ziemi bawi) Zanval byl w Olkuszu kilkanašeie sėt ztotych na utratniczku mieszczanku Rososze circa 1622. Do Žamowca zboža wozil. Stužyl z lisowczykami na Šląsku i w Wo)o- szech (...). Wziąl go byf ksiądz Gomolinski miasto urzędnika do probostwa iwa- nowskiego milą od Kalisza i tam byl z zoną i z dziečmi tenže to�, Nie warto wsze-
4 3 7
lako dawac wiary tym piotkom. Faktycznie byla to starožytna rod2ina rycerska od pdl tysiąca lat znana w Wielkim Ksiąstwie Litewskim.
REWBICKI (Revbkkis) herbu Jastrzębiec. Miejscem ich osiedlenia byl powiat szawelski na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
REWKOWSKI (Revkovskis) herbu Swierczek. Pochodzili z powiatu gro^ dzienskiego, gdzie znajdowalo šią ich gniazdo rodowe Rewkow. Ks. Wojciech Wijuk Kojalowicz podawal o nich: �Rewkowscy tak šią zową od przodka swego Rewka Gawrohskiego�. O ich hcrbie zaš pisal: �Ten kleynot z Greciey do Koro- ny przyniesiony i do W. X. Lit. wniesli Rewkowscy".
Jak podawala tradycja rodzinna, Oleš Rewkowski otrzymal nadania ziemi jeszcze od krola Zygmunta Augusta. Wywod familii urodzonych Rewkowskich herbu Swierczek z roku 1805 stwierdzai, že: �familia ta z dawna w Litwie mieszkala, byla zaszczyconą kleynotem szlacheckim, z niej pochodzący Oleš z Rewkow Rewkowski, wziąty za protoplast^, mial syn6w Andrzeja y Theodora y posiadal nadania ziemi od Zygmunta Augusta, krola polskiego, w powiecie grodzieriskim, Rewkow nazwane�. Dobra te zostaly Olesiowi Rewkowskiemu przemocą wydarte przez nadwomego lowczego litewskiego Delimhellma, lecz na mocy wyroku sądu kapturowego z 1669 zostaly one przywrocone synom protoplasty rodu (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2454).
Wywod familii urodzonych Rewkowskich herbu Swierczek z 27 paždziemika 1817 roku informowal: �Familia urodzonych Rewkowskich pod cieniem staro- žytnošci pierwsze swe nastanie ukrywając, wielu przydomkami zaszczyca šią, lecz z jakiego by ¿rodla nastac mogty, wiącej chyba domyšlač šią, jak twierdzic možna; w tern zaš najwidoczniejsza prawda, že jeszcze przed trzysta lat w ziemi wotyAskiej mieszkając, szczegolnie w powiecie sokalskim, uzywala przydomku Swierczkdw i rozne przyshjgi dla dobra kraju, to shtžąc wojskowo, to przy dwo- rze swojego monarchy, spelniala.
I tak wlasnie za zashigi one Zygmunt August, krol polski, w roku 1544 mie- siąca Oktobra 14 dnia, przywilejem swyin darowal wiecznošctą majętnošč Ko- tryn w powiecie grodziehskim ležącą, Siemionowi i Cliwiedorowi Rcwkowskim, za wstawiennictwem ojca ich Olesia Jaromicza Rewkowskiego, od ktorej wziąli przydomek Kotrowskich. Tenže sam przywilej okazal, že Rewkowscy, obywa- tele ziemi wolyhskiej, powiatu sokalskiego, oprocz powyzszych przydomkow pisali šią jeszcze �na Pirze z Cytra Rewunowie��.
Siemion Rewkowski mial synow: Jana, Andrzeja i Stefana, a Chwiedor - Augustyna. Z tych Jan przeniosl šią do powiatu wilkomierskiego, gdzie pojąl za zoną urodzoną Maryanną Talatowną Kietpszanką i wspolnie z nią posiadal ma- jątek dziedziczny Kurkle. Po nich pozostali synowie Piotr i Jan Teofil. Piotr mial za zoną urodzoną Malgorzatę Grossownq, a z nią dwoch synow: Jerzego i Ka- rola. Teofil zaš z Zofią Dalenską doczekal šią synow: Michata, Stanislawa, Sa- muela, Wladyslawa, Mikolaja i Antoniego.
Odtąd Rewkowscy szeroko šią rozgalęzili, biorąc žony z Kalinowskich, Fu- erstenbergow, Giedrojciow, Rzeczkowskich, Szmigielskich, Jablonskich, Sa- wickich, Daliszewskich, Skinderow, Stomow, Marcinkiewiczow, Konaszew-
438
skich. Osiedlali się w rožnych powiatach, m.in. w oszmianskim, gdzie posiadali Sieiikowszczyzną i Szymkowszczyznę. W 171S roku kilkanašcie Rewkowskich uznanych zostalo przcz heroldu wilenską za �radowitą i starožytną szlachtę polską� (CPAHL, f. 39], z. 8, nr 2597, s. 37-40).
W XVII-XVIII wieku Rewkowscy często wzmtankowani byli w zapisach archiwainych. Theodor Rewkowski, protoprezbiter lubomlski, paroch depultyc- ki, podpisal manu propria jeden z dokumentow sądu chelmskiego 21 maja 1691 roku {AWAK, t. XXIII, s, 360). W 1729 roku Andrzej Rewkowski i jego zona Anna z Klosinskich sprzedali za sto talarow bitych Hieronimowi Turowi, stolni- kowi starodubowskiemu, pustosz Matweykiszki oraz �piekamię z komorą y sienią, swiren stary z przykletkiem z drzewa niegolonego nowo zbudowa- nym�. W 1782 roku Franciszek Swieiikow Rewkowski byl stražnikietn powiatu wilkomierskiego. Antoni Rewkowski w lalach 1820-1830 pehiil funkcję oszmianskiego powiatowego sqdziego ziemskiego (CPAHL, f. 391, z. 2, nr 15).
11 wrzesnia 1805 roku heroldia wiletiska potwierdzila rodowitosc szlachecką Tadeusza Rewkowskiego (herbu Strzygonia) z synami Jozsfem, Franciszkiem, Maciejem; oraz Kazimierza, Wincentego, Andrzeja i Jozefą, synow Symona, mieszkancow powiatu braslawskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 859, s. 122). Rod Rewkowskich uzyskal potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej z heroldii wilenskiej takže 11 czerwca 1848 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 182,5.198-199).
REYTAN (Reitanas) herbu Reytan. W rękopišmiennym dziele Herbarz szlachty litewskiej, stanowiącym w zasadzie surowy, niedopracowany, lecz wartosciowy, jako erudycyjna kompilacja, zbior informacji � rodzinach reje- strowanych przez akta Melryki litewskiej i inne cenne zrodla archiwalne, Dwo- rzecki-Bohdanowicz odnotowal: �Reyten, 5 podpisow, herbu Rycerz na Roniu, w stronę prawą odwrocony, rękąjedną uzdeczkę trzyma, drugą w bok opartą ze saydakiem i strzalami z tylu, w hetmie nad koroną osoba odziana do kolan i z czapką na glowie, obiema rękami w boki się opiera. 5 pieczęci trybunalskich.
1684, 1688 Franciszek; 1695 Maryan z Mira, 1697 wojski lidzki i nowogrodzki; 1698 Michal, starosta (..,); 1710 Krystyna za Leonem Woyną, stolni- kiem piiiskim; 1725 Barbara, byla za Kazimierzem Kiersnowskim, Stanislawo- wa Samotyjowa (...), 1757 Dominik, stražnik nowogrodzki (zona Teresa Wolod- kiewiczdwna); 1768 Dominik, podkomorzy nowogrodzki, �� {Constancy a za Jozefem Ješmanem, wojskim pamawskim, jej posagu 3000 ztotych procz wy- prawy; 1787 Jozef, deputat nowogrodzki na trybunal.
1778 i 1783 Michal, pisarz ziemski powiatu nowogrbdzkiego; 1804 Kazi- mierz, marszalek powiatu stuckiego; 1805 Tadeusz, chorąžy tegož powiatu; 1806 Antoni. 1833 Dominik, pulkownik wojsk polskich; pozwani przed Komis- syą Radziwillowską w Wilnie� (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 233).
W XVII wieku Rejtanowie posiadali liczne majątki w wojewodztwie potoc- kim. Marcjan Rejtan dziedziczyl Botozdynie, Berezowo, Lowce, ��, Podhi- že; pojąwszy za zone pannę Choromanską, wszedl w posiadanie Hroszowki (vel Hruszdwki) w wojewodztwie nowogrodzkim. Jego wnuk Dominik dolączyl do tej ostatniej wsie: Goslawszczyzna, Mazurek, Paszkowce, Pawlukowszczyzna, Raczkany, Rusinowicze.
439
Micha!, syn Marcjana, brat udzìat w wyprawie wiedeñskiej; Dominik, &yn Michata, byt plenipotentem i sekretarzem ks. Michaia Kazimierza Radziwitia, wojewody wileñskiego, hetmana litewskiego. Tenže Dominik Rejtan, ozeniony z Teresą W oto dk i ew i czówn ą, miai synów pięciu; Antoniego, Józefa, Michata, Stanisfawa, Tadeusza oraz trzy córki: Konstancję (za Jesmanem), Mariann? (za Rduttowskim) i Annq (za Haraburdą.
Tomasz àwiqcki (Historyczne pamiątki..,, t. II, s, 25) napisat � tym rodzie: �Reytan Jan, tegož herbu, syn Jerzcgo z Saczkówny, dziedzica na Zakrzewie i Kozlowie, pienvszy w Litwie osiadl 1 dhigie lata w wojsku stužąc, umart nagle w Warszawie; pogrzebiony w Stotowicach w Lorecie, fundacjt ksiąžąt Radziwit- lów. Michal, skarbmk mozyrski, chorąžy hussarski, mąž rycerski pod Wiedniem i w innych miejscach, umart w Stucku 1706 roku, pochowany w Nieswiezu u ojców Bemardynow. Dominik, stražnik nowogródzki, chorąžy hussarski, pod hetmanską chorągwią, žyt okolo roku 1740. Rejtan, stawny poseí w czasìe sejmu 1774 roku, co go przeciwna strana w izbie poselskiej uzbrojonemi deptata nogami�.
REZANOWICZ (Rezanovìcius) herbu Taczata. Do przekazów archiwal- nych nazwìsko to trattato od XVI wieku.
REZGOL (Rezgolis) herbu Rezgol. Miejscem ich osiedlenia byt powiat witkomìerskì (CPAHL, f. 708,2. 2, nr 4).
RICHTER (Richteris) herbu Dwie Lilie. Dziedziczyli dobra ziemskie w powiecie wiikomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 5).
ROBASZEWICZ (Robasevičius) herbu Lubicz. Zamieszkiwali w powiecie wiikomierskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2458).
RODAKOWSKI (Rodakaukas) herbu Zetynian. 20 maja 1655 roku król polski Jan Kazimierz podpisat uniwersal, zawierający m.in. zdania dotyczące jednego z przedstawicieli lego rodu: �Mamy tę wiadomosc, iž niejakì Felicyan Rodakowski, woluntaryusz, nie mając listu przepowiedniego, ani žadnego uni- wersahi naszego, zebrawszy swowolną kupę y do obozu się z nią nie špiesząc, wielkie krzywdy y exeessa, nie dbając nie na surowosc prawa pospolitego, w pomienionym powiecie � starostwie pinskim czynič wažy się, którego ��, jako swowolnego y prawu nieposlusznego cierpieó nie mogąc, ježeliby dobro- wolnie stamtąd ustąpič nie chciat y szkòd poczynionych nie nagrodzit, a do obozu się jako nayprędzey nie špieszyt, krzywdzic się nie dopuszczac y bronic się pozwalamy� {AWAK, t. XXXIV, s. 38). Hrabia Rodakowski uprzedzany byt natomiast Iistem króla Augusta II (1725), by nie ograniczat praw kleni prawo- stawnego (Archeografìezeskìj sbomik dokumeníow, t. II, s. 103).
RODKIEW1CZ (Rodkevičius) herbu Pobóg. Znani byli w Malopolsce Wschodniej i na Mazowszu.
RODOWlCZ (Radavičius). W powiecie trockim i žytomierskim uzywali herbu Prus I; w kowteñskim - godei Jastrzębiec, Lubicz i Trąby. Niektórzy pie-
4 4 0
czętowali się znakiem Košciesza. Ja wynika ze žrodel archiwalnych, Rodowi- czowie znani byii rowniez na Šląsku. Rodowitz Heinrich, Schlesier, (Šlązak) figumje na liscie uczestnikow bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku po stronie niemieckiej (Johannes Voigt, Namen-Codex der Deutschen Ordens-Beamten, Königsberg 1843, s. 122).
W 1833 roku hcroldia wilehska potwierdzila szlachecką rodowitosc Rodo- wiczow z powiatu rosieiiskiego (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 408, s. 195). Z tej ro- dziny pochodzą: Kazimierz Rodowicz (1885-1951), inzynier budownictwa, pro- fesor Politechniki Warszawskiej, autor prac Ruch wody w korytach naturalnych (1936), Porty Ptocka i Wiociawka (1937) i in.; Stanislaw Rodowicz (1883-1939) starszy brat Kazimierza, zoinierz 1920 roku, inžynier technolog, bibliograf, Projektant instalacji urbanistycznych w Warszawie, prezes (1929-1932) Stowa- rzyszenia Technikow Polskich, brat udzial w kampanii 1939 roku, zamordowany w Katyniu; Maryla Rodowicz, piosenkarka.
RODZIANKO (Rodiankas) herbu Prus I. W zrodlach archiwalnych wzmiankowani byli od XVIII wieku.
RODZIEWICZ vel RADZIEWICZ (Radeviiius). Nalezeli do najstar- szych i silnie rozgalązionych rodöw Wielkiego Ksiąshva Litewskiego, Uzywali herböw Luk Napięty, Pobög, Podkowa, Rudnica, Sas, Tamawa. Wywödfamilii urodzonych Rodziewiczow herbu Luk, zatwierdzony przez heroldię minską 11 paždziemika 1802 roku, podawal: �Ta familia, užywająca herbu Luk (ma byč w polu czerwonym hik napięty strzalą do göry, w helmie trzy piora strusie), od najdawniejszych czasöw w zaszczytach urodzenia szlacheckiego zostając i pre- rogatywy temu stanowi przyzwoite piastując, do dziš dnia trwa.
Sporn iądzy ktörej w pözniejszytn czasie rozmnozonej familii urodzony Ma- ciej, syn Jana, Rodziewicz, pochodząc, dziada swojego, urodzonego Antoniego Rodziewicza za protoplastą na linii przez nas, deputację, konotowany, wskazaw- szy pochodzenie od niego i zaszczyt dostojnošci szlacheckiej tym usprawiedliwil porządkiem, že öw Antoni Rodziewicz, protoplasta, byl aktualnym polskim i niekwestionowanym szlachcicem oraz osiadlym powiatu oszmiahskiego i w drugim stopniu zostawil syna jedynego Jana. Jan Antonowicz takož w trzecim pokoleniu syna jednego Macieja; Maciej Janowicz w czwartym pokoleniu ma synöw dwöch Jozefą i Fgnacego".
Galąz ta od wieköw dziedziczyla dobra Rodziewicze w para fl i holszanskiej; inne odnogi tego domu przeniosly šią natomiast takže do powiatu wüchskiego, wilejskiego, lid2kiego, wilkomierskiego i innych. Rodziewiczowie wielokrotnie (1795, 1802, 1821, 1832, 1854 etc.) uznawani byli przez heroldie w Minsku, Grodnie i Wilnie, jak tez przez Departament Heroldii w Petersburgs za starožytną i rodowitą szlacbttį polską. Spokrewnieni byli z Juniewiczami, Golginami, Lesz- czyhskimi, Wröblewskimi i inną dobrą szlachtą kresową (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1396, s. 1-149). W XIX wieku Rodziewiczowie posiadali m.in. folwarki Gudzie- niki oraz Sokolojcie w powiecie wilehskim, Morgie w wilkomierskim, Gieraniony w oszmiahskim i in (CPAHL, f. 393, z. 8, nr 2541, s. 32; f, 391, z. 1, nr 1690, s. 262; f. 391, z. 8, nr 842, s. 244). W XIX stuleciu Rodziewiczöw, podobnie jak inne polskie rodziny sztecheckie na Kresach, dotknęty carskie represje. N. Ro-
441
dziewicz, ordynaiyjny radca dworu, trafit np. na iistą mieszkaricöw Bielca w Besa- rabii objętych policyjnym nadzorem w okresie powstania styczniowego (Archi- wum Nanxtowe Besarabii w Kiszyniowie, f. 2, z. 1, nr 7643, s. 47).
Z tej rodziny pochodzili: Maria Rodziewiczöwna (1864-1944), slynna po- wiesciopisarka i nowetistka (Dewaitis, Między ustami a brzegiem pucharu, Blq~ kimi, Ona, Macierz, Wrzos, Lato leinych ludzi), ktörej twörczosc thimaczona byla na m in., na język rosyjski, niemiecki, litewski, wągierski, serbsko- chorwacki; Jozefą Anna Rodziewiczöwna (1867-1931), dzialaczka niepodleglo- sciowa w Polskicj PartÜ Socjaüstycznej, wiąziona przez Rosjan, w 1930 roku odznaczona Krzyžem Niepodleglošci z Mieczami; Jözef Rodziewicz (1813- 1872), pochodzit z Wilna, znany lekarz weteiynarii w Rosji, jego synowie Henryk Bolestaw i Antoni byli wybitnymi medykami, dzialającymi w Petersburg�; Eugeniusz Rodziewicz (1872-1934), oficer armii rosyjskiej, dzialacz niepodle- glosciowy, general wojska polskiego w latach 1923-1934; Antoni Rodziewicz- Bielewicz (1870-1923), profesor Instytütü Technologicznego w Petersburg� i Akademii Gömiczej w Krakowie, wybitny specjalista w dziedzinie metalurgii; Leopold Rodziewicz (1895-1938), z wyboru patriotą i pisarz biatoruski, przybral nazwisko Anton Stalewicz, zdarzaly mu šią wypowiedzi antypolskie, ideowy komunistą rozstrzelany przez Staliną w 1938 roku; Tadeusz Marceli Rodziewicz (1884-1947), farmaceuta, aktywista patriotyczny, zmart w sowieckim obozie zaglady; Wtodzimierz Rodziewicz (1909-1976), profesor chemii na Utliwersyte- cie Gdanskim, autor fundamentalnych prac w dziedzinie badan nad związkami krzemo-organiczny m j.
RODZIW1LOWICZ (Radivilavičius) herbu Lubicz. Zamieszkiwali w po- wiecie oszmianskim.
ROGALSKI (Rogalskis) herbu Rogala. Rogalscy zamieszkali w okolicach Lwowa uzywali herbu Slepowron (CPAHL, f, 391, z. 4, nr 2462). Dawny röd lechicki pochodzący z Polski srodkowej, a znany pözniej takže w wojewödz- twach wilenskim, kowienskim, witebskim, na Pomorzu i w Prusach. Rogalscy mieli liczne posiadlošci takže w powiatach wilkomierskim, upickim, na Žmudzi (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 403, 649, 1192, 1694, 1752).
Tomasz Šwiącki (Historyczne pamiątki..., t. II, s. 26) zanotowal: �Rogalski Jonasz, mistrz filozofii w Akademii Krakowskiej, kalendarzöw wydawca, pisarz zachwalanego ongii dziela Prognosticon, 1595 roku wydanego. Rogalski Waleryan herbu Rola z Lączyckiego, wödz lekkiej jazdy po Aleksandrze Lissowskim, nad ktčrą wladza w 1614 roku od hetmana koronnego zostala mu powierzona. Sposöb jego wojowania, przcjąty od Lissowskiego, byl ustęp wolny, a potem w miejscu sposobnem nagle nieprzyjaciela otoczenie. Na Woloszczyznie pod Stanislawem Zölkiewskim wiele dokazywal; od Zygmunta III w pomoc cesa- rzowi przeciw Węgrom, pomimo woli stanöw, wyslany (...). Rogalski z 8000 lisowczyköw Rakoczego pobil, tak že 7400 stronniköw jego na placu leglo�.
W. Nekanda Trepka (Liber..., s. 341) pisal: �Rogalski nazwat šią chlopski syn. Ten za kuchcika u szlaclicica w krakowskiej ziemi, zaš u (LigązyJ podskar- biego krölewskiego za kucharza. Ježdzit z nim pod Smolensk anno 1610 (...).
442
Pojąt by) mieszczkę w Koszyczkach w krakowskiej ziemi circa 1608, a raiesz- kala w karczmie zona ta jego na lawach u Opatowa. Syna mial Wojtka, ktory do ¿adnej chlopskiej roboty ani rzemiosta nie mial się, tylko stužyė do szlachty; potem za szlachcica będzie się udawat�. Wydaje się, že slowa te są jednak zlo- sliwym pomowieniem.
Z tej rodziny pochodzil Theodor Rogalski (ur. 11 X 1901 w Bukareszcic - zm. 2 II 1954 w Zurychu), wybitny rumunski muzykolog, profesor Konserwato- rium Panstwowego w Bukareszcie, kierownik Bukaresztenskiej Filharmonii Panstwowej imienia Georgea Enescu, otrzymal tytut Zashižony Mistnz Rumun- skiej Republiki Ludowej, slynny kompozytor (dziela: Fresca antica, Paparude- le, Evocatiimi, Mihit copilul i in.).
ROGINSKI (Roginskis) herbu Nalęcz, Rogala, Rola. Zamieszkiwali w po- wiatach oszmianskim, šwięcianskim i wilkomierskim. Seweryn Uruski (Rodzi- na..., t. XV, s. 217) napisal o nich: �Roginski herbu Rola. Wzięli nazwisko od wsi Rogienice w ziemi wiskiej, od ktorej tež jeszcze w XVII stuleciu pi sali šią Rogienicki. Piotr i Bartlomiej 1418 roku. Jatbrzyk 1431 roku� (...). Spokrewnie- ni ze Skrobockimi, Gorskimi, Syruciami. Jan Dworzecki-Bohdanowicz (Herbarz szlachty litewskiej) zanotowai: �Roginski herbu Nalęcz. Szczęsny 1647, Krzysztof 1640 w powiecie oszmianskim, 1658 Bazyli w minskim�.
W powiecie wilehskim Rogihscy posiadali Hlebowszczyznę, Ciundziewsz- czyznq, Jarockowszezyznę, Nicwieryszki, Czamowszczyznę i in. Na początku XIX wieku mieli tež dobra w okolicach Witebska (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782,
s. 234). Spokrewnieni byli z Bujnickimi, Niemczewskimi, Piaseckimi.
Jan Roginski w 1590 roku byt wiascicielem siola Antonaty w wojewodztwie trockim {AWAK, t. XVIII, s. 81). �Ziemianin hospodarski" z powiatu oszmiah- skiego Krzysztof Roginski w lutym 1619 roku oskaržyl panow Niedruszlanskie- go, Linowskiego, Biernackiego, Curkowskiego i innych o zamordowanie jego brata Mikoiaja Rogihskiego, towarzysza cliorągwi Janusza Kiszki, starosty par- nawskiego (AWAK, t. XX, s. 256-257).
Andrzej syn Krzysztofa Roginski, szlaehcic z powiatu oszmiahskiego, jak podąją owczesne žrodla polskie, �na urodzenie swoje szlacheckie nie respektu- jąc�, przeszedl w 1659 roku na stronę cara i wspolziomkow �wojowal do pod- danstwa moskiewskiego�, gromadząc wokot siebie szajkę zdrajcow {A WAK,
t. XXXIV, s. 332-333). Tenže Andrzej Roginski byt požniej sądzony w Wilnie za zdradzieckie przejšcie na stronę Rosji podczas wojny w 1659 roku {AWAK, t. XX, s. 378-379). Wiadyslaw Roginski, chorąžy pamawski, w 1674 roku pod- pisal akt elekcji krola Jana 111 Sobieskiego {VL, t, V, s. 149). W 1698 roku Ka- ziinierz Jan z Roginicz Roginski odnotowany zostat w wilenskich księgach grodzkich, Alexander Roginski w 1759 roku byt wiascicielem wsi Pogolsze w powiecie oszmianskim.
Wywod familii urodzonych Roginskich herbu Rogala z 26 maja 1800 roku podawat: �Adam Roginski, dziedzic folwarkow Hlebowszczyzny w wilenskim t Paszkiszek w oszmianskim powiatach ležących, synow cztcrech: xiędza Inno- centego, Daniela, Konstantego i Alexandra zostawit�, między ktorych rozdzielil swoj majątek roku 1672. W 1800 roku heroldia wilenska uznata natomiast Mi-
4 4 3
kolaja, Piotrą, Aleksandra, Andrzeja, Pawla, Jana, Ignacego, Jozefą, Mateusza, Franciszka i Augustyna Roginskich za �rodovvitą i starožytną szlachtę polską" (CPAHL, f. 391, z. 8, or 2597, s. 73-74).
W grudniu 1819 roku heroldia wilenska potwierdzila szlachecką. rod owi tose Piotrą, Tomasza, Konstantego, Antoniego, Jozefą, Kazimierza, Alfonsą, Stani- siawa, Jana, Jerzego, Bartlomieja, Wincentego Roginskich, szlachcicow z po- wiatu wilenskiego, oraz przedstawicieli rodu z powiatu oszmianskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1006, s. 76 i in.). Przynaležnošė Roginskich do stanu szlachec- kiego potwierdzila ta sama heroldia takže w grudniu 1837 roku (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 3816; f. 391, z. 8, nr 86, 2558, 2597).
Roguiscy posiadali zaicianki Draglewce, Wojsznaryszki, Dworzyszcze w powiecie oszmianskim, ktöry byl ich prastarym gniazdera, a od XVII wieku naležaly do nich takže Paszkiszki, Charytony, Hlebowszczyzna. Pözniej mieszkali rowniez w Wilnie. Drzewo genealogiczne zatwierdzone przez heroldię wileriską w roku 1838 przedstawialo osiem pokoleh rodu Rogihskich. Jak wyni- ka z zapisow archiwalnych Rogihscy brali žony m.in. z takich rodzin, jak: Go- niewicz, Nowokonski, Michalowski, Stankiewicz, Bukowski, Suroz, Znosko (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2463).
Imenna lista urzqdniköw wyznania rzymskokatolickiego zwolnionych ze sluiby od 1864 roku ze względit na polityczną nieprawomyilnosc, z oznaezeniem ich obecnego miejsca zamieszkania dotycząca gubemi wüenskiej, przedstawiona 24 listopada 1866 roku, zawiera m.in. ijiformacjq, ze w powiecie oszmianskim mieszka �kollezski registrator Jerzy syn Piotrą Rogiiiski, byly urzędnik kancela- ryjny oszmianskiego sądu powiatowego. Zajmuje się gospodarką przy ojeu w majątku Dworzyszcze� (CPAHL, f. 378, op. 1866, nr 181), Byl on podejrzany o udzial w polskim ruchu patriotyeznym.
ROGOWICZ (Ragavičius) herbu Rogala. Ich przynaležnošė do stanu szla- checkiego potwierdzila w XIX wieku heroldia w Wilnie.
ROGOWSKI (Ragauskas) herbu Oria, Dzialosza, Jastrzębiec. Licznie za- mieszkiwali w powiatach dzisnenskim (Jastrzębczycy), kobrynskiin i oszmianskim (Dzialoszycy), rosieriskim i upickim (Orlowczycy) (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 11, 12, 18, 707). Rogowscy Jastrzębczycy rozgalęzieni byli i wplywowi takže w powiatach oszmianskim, wilehskim, wilkomierskim, szawelskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2465).
Byt to ongiš znany i powszechnie szanowany starožytny polski dom szla- checki, tozgalęziony na Podlasiu, Šląsku, Mazowszu, Pomorzu, w Malopolsce, na Wolyniu, w Prusach i Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie mieli posiadlošci na w okolicy Nowogrödka i na Wileriszczyznie. Ze wzg]ądu na liczne odgalę- zienia uzywali rėžnych herböw: Abdank, Družyna, Drya, Dzialosza, Gieralt, Jastrzębiec, Korab, Leliwa, Nabram, Oria, Przewora, Šlepovvron, Sreniawa. W. Nekanda Trepka donosil takže o Rogowskich, jego zdanietn, �chlopskich synach� spod Krakowa i z Bieszczadow, ale temų plotkarzowi nie warto wic- rzyc,
Tomasz Swięcki (Historyczne pamiątki..., t, II, s. 26-27) znai kilku szlach-
444
cicöw tego nazwiska: �Rogowski Hincza z Rogowa, kasztelan sieradzki, okolo roku 1260. Jakub, takže z Rogowa, zwany Nadobny, w potrzebie z Swidry- giellem pod tuckiem zginąl. Hincza z Rogowa, kasztelan rospirski, podskarbi koronny, Spytka z Melsztyna Leliwczyka, gdy Korczyn najechal i gwaltowno- šci dopušcil się, na rozbzonego pod miastem napadlszy, stronnikow rozpędzil, a herszta zabil. Komisarz do zawarcia pokoju z Krzyžakami 1455 roku; szpital na Stradomiu bogato uposazyl, oltarz Przemienienia Panskiego w katedrze krakowskiej, gdzie dotąd groby Hinczöw, wystawil i uposazyl. Aleksander Hincza z Rogowa, wojski mielnicki, starosta losicki, posel na sejm 1569 roku. Hincza de Rogöw, starosta brzeski 1590 roku. Rogowski Albin, herbu Szoser, z Rogowa na Podlasiu pod Sokolowem byl hetmanem wojsk Witolda, wielkie- go księcia litcwskiego, Stanislaw, szambelan krola Stefana, mąž wielkiego serca, pod Pskowern w sztunnie, pod Wielkiemi Lukami, pod Pieczarami, pod Turowląmąžnie walczyl�.
Z tej rodziny pochodzili: Micha! Rogowski (1819-1876), znany polski ma- larz portrecista; Ludomir Michai Rogowski (ur, 3 X 1881 w Lublinie - zm. 14 111 1954 w Dubrowniku), wybitny dyrygent i kompozytor (Opowiesc roman- tyczna, Siedern ksiqzniezekpolskich, Legionislka, Špiący rycerze, Z albumu pra- babki i in.).
ROGOWSKI-SKARBEK (Ragauskas-Skarbekas) herbu Abdank. Dzie- dziczyti dobra ziemskie w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ROGOZA vel ROHOZA vel RAHOZA (Rogozas). Uzywali herbu Strze- mię i Sieniawa. Znani byli od pierwszej polowy XV wieku na Mihszczyznie, Wilenszczyznie i Grodzienszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4096; f. 391, z. 9, nr 2782, s. 421). W pobwie XIX wieku dziedziczyli Buchowszczynę w gubemi wilenskiej (CPAHL, f. 39!, z. 8, nr 98, s. 11).
Drzewo genealogiczne Rohozöw herbu Sieniawa sporządzone przez herol- dię wilenską w 1834 roku przedstawialo 14 pokoleh (55 osob), poczynając od protoplasty Feliksą Rohozy (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 609, s. 71; por. tež hasio: Rahoza).
ROGOZINSKI (Rogozinskis) herbu Abdank i Oksza. Nazwisko wzięli od döbr Rogozno w Polsce centralnej, ktörych wtascicielami byli juž w wieku XV. Rogozinscy spokrewnieni byli z Sulkowskimi, Jelehskimi, Biskupskimi. Profe- sor Aleksander Wfodarski (1935) pisat o nich: �Protoplastą rodu byl Jan Rogo- zinski urodzony okolo 1570 roku. Potomkami jego w linii prostej w kolejnym porządku byli: Sebastian-Jan, dw6ch imion, urodzony w 1602 roku; Piotr, urodzony okolo 1650 roku, oženiony z Elzbietą z Glogowskich; Wojciech, urodzony w 1674 roku, oženiony z Konstancją z Glowihskich; Jan, urodzony w 1714 roku, oženiony z Jadwigąz Bedonskich; Mikoląj, zm. w 1764 roku, oženiony z Zofią z Lubowskich; Tadeusz, zm. w 1814 roku, oženiony z Pelagią z Zielin- skich�. Z tego rodu pochodzili Jan i Michai Rogozinscy, žyjący w XIX wieku, znakomici prawnicy polscy.
445
ROGULSKI (Rogulskis) herbu Rogala. Zamieszkiwaii licznie w wielu za- šciankach w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr 4, 247,404, 649, 724, 928).
ROHOZINSKI (Rogozinskįs) herbu Leliwa. Mieli dobra ziemskie w oko- licy Kijowa i na Wolyniu. Nazwisko wzięli od wsi Rohozny. Spokrewnieni byli z Hulewiczami, Mazowieckimi, Peretyatkowiczami. Waclaw Rohozinski, posel wojewodztwa braslawskiego, w 1632 roku podpisal akt warszawskiej konfede- racji generalnej Omnium Ordinum Regni (VL, t. III, s. 352).
ROJCEWICZ (Roicevičius) herbu Leliwa. Miejscem ich osiedlenia byi powiat upicki na Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ROJEWSKI (Roievskis) herbu Trzaska. Przez wieki mieszkali w dobrach Motczany w powiecie slonimskim (CPAHL, f. 391, z. 10, nr 323).
ROK1CKI (Rokickas) herbu Lubicz, Rawicz, Rogala. Adam, Jan, Jakub, Piotr Rokiccy, ziemianie z powiatu oszmiahskiego, sądzeni byli w Wilnie w roku 1617 za nąjazd na sąsiadow. Wywod familii urodzonych Rokickich herbu Rawicz z 1820 roku podawal, že dziedziczyli oni dobra Gosza w wojewodztwie wilenskim. Protoplastą tego rodu byi Jerzy Rokicki, ktory w 1735 roku zostawil wspomnianą majętnošč synom: Adamowi, Jozefowi, Franciszkowi, Janowi i Antoniemu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1061, s. 656).
ROKITNICKI (Rokitnickas) herbu Nalęcz i Prawdzic. Mieli siedziby w powiecie rypinskim - pierwsi, i w powiecie lomžynskim - drudzy. Požniej notowani byli takže w Inflantach, na ziemi dobrzynskiej i na Žmudzi, Dali po- czątek rodzinom Księskich i Koziroskich. Byla to rodzina patriotyczna i po- wszechnie szanowana.
O Rokitnickich herbu Prawdzic wspominal m. in. Boleslaw Starzynski w swym herbarzu, przechowywanym w dziale rękopisow Biblioteki Jagiellon- skiej w Krakowie. Totnasz Šwjęcki (Historyczne pamiątki..., t. II, s. 27) zanoto- wal o jednym z nich: �Rokitnicki lakub herbu Nalęcz, chorąžy i starosta do- brzynski, rotmistrz krolewski, posel ziemski na sejm 1662 roku�.
ROKOSSOWSKI (Rokosovskis) herbu Glaubicz i Oksza. Seweryn Uruski (Rodzina..., t, XV, s. 231) napisal o nich: �Dawna wielkopolska rodzina�. iaco- bus Rokossowski wspominany jest w iatach 1574-1576 przez žrodla archiwalne jako castellanus Szremensis, capitaneus Ostrzeszoviensis, praefectus teloneorum regni per utramque Poloniam. Požniej zostal podskarbim koronnym; byl przyja- cielem i pomocnikiem krola Stefana Batorego w jego zmaganiach z Moskwą (Biblioteka Ordynacji Krasinskich, Warszawa 1881, t. V-VI, s. 118).
W korespondencji miądzy hrabiowskimi domami Zamoyskich i Opalinskich z roku 1582 wyczytac možemy naslępujące zdania: �Iž mu pan Miądzyrzecki Szczebrzezin przedač obiecuje a tanio, gdziebyšmy mu opiekunowie pana Ro- kossowskiego przedač Szamotuly chcieli, ktore są dziedziczne pana Rokossow-
4 4 6
skiego pupilli, i prosit, aby pan Marszatek do tego przywiodl rzeczy, aby opie- kunowie to przedali, gdyž to in rem pupilli, bo barzo wiele dkižen pupillus, a tak tym by się to wypiacic moglo�. Na ten list przyszta odpcwiedi: Jkd primum pozwolel tego, rozmôwiwszy się z drtigimi opiekuny, ale tak, žeby po pupillum Rokossowskiego postal, ktôry žeby to sam uczynit� (Archiw Jugo-Zapadnoj Rossii, t. Ill, s. 452-453).
Tomasz Šwiącki w dziele Histoiyczne pamiątki znamienitych rodzin i osôb dawnej Poiski (t. II, s. 27) krotko zanotowal: �Rokosowski Jakub herbu Glaubicz, z Wiclkiej Poiski, podsędek poznanski, posei ziemski na sejm Jubdski 1569 roku, potem kasztelan šremski i podskarbi wielki koronny�. O Rokossowskich herbu Prus I wzmiankowal natomiast Doleslaw Starzynski w swym niewydanym herbarai, preechowywanym w dziale rçkopisôw Biblioteki Jagiellonskiej w Krakowie.
Jerzy i Piotr Rokossowscy �za Wislą we wsi Jaslanaeh die 23 Octobris anno Domini 1621� podpisali uchwaiq zjazdu tutejszej szlachty {Akta sejmikowe woj. poznanskiego i kaliskiego, cz. 2, s. 116). Jan, Maciej i Kazimiera z Rokossowa Rokossowscy podpisali od wojewodztwa poznanskiego w 1697 roku akt elekcji krola Augusta II (VL, t. V, s. 422). Rokossowski, staroscic bachtyhski, w 1790 roku byl dowodcą chorągwi w Brygadzie Drugiej, tzw. Ukrainskiej (a szôstej w numeracji ogdlnej) Kawaierii Narodowej Wojska Koronnego (Matertafy do bibliografii genealogii i heraldyki polskiej, 1.1, s. 28).
Jėzuitą Kasper Niesiecki {Herbarz poiski, t. VIII, s. 131) podawal: �Rokossowski herbu Glaubicz, w Wielkiej-Polszcze. Jakub Rokossowski, najprzčd podsçdek poznanski, posei na sejm lubclski 1569, potem kasztelan szremski, podskarbi koronny, starosta ostrzeszowski, umart w roku 1580. Z Reginy Ko- scielieckiej, wojewodzianki lęczyekiej, generalowny wielkopolskiej, zostawit syna jednego i côrki, z ktôrych jedna byla za Lukaszem Rydzyminskim, druga za Piotrowskim, podkomorzym lwowskim. Stanislaw z sejmu 1641 komisare do granic od Szląska. Maryanna Pawla Grabskiego herbu Wczele malžonka 1700. Marcin 1710, Krzysztof w zakonie naS2ym, koliegium poznaiiskiemu częšč for- tuny swojej zapisawszy, gorąco się na missyądo Indyi prosil, atoli w roku 1600, mtodo, dojrzaly jednak w cnoty, przeszedt w wiecznosc w Poznaniu. N. Chryzo- stoma Marszewskiego malžonka. N. miat za sobą Annę Myzielską. Jôzef Rokossowski w roku 1778 kanonik gniežnienski i poznahski. Franciszek stolnik wschowski. Tomasz wojski gniežnienski�.
Teodor Žychlinski w pierwszyna tomie Zlote] księgi szlachty polskiej (s. 199) infonnowab .Jakub Rokossowski (herbu Glaubicz) byl kasztelanem šremskim, podskarbim koronnym i starostą ostrzeszowskim (um. 1580); z Reginy Koicielec- kiej, wojewodzianki tęczyckiej, jeneraîôwny wielkopolskiej, miai syna, ktôrego corką byla prawdopodobnie Katarzyna z Rokossowskich Mielžynska�
O Rokossowskich herbu Glaubicz (�w polu niebieskim ryba zlotą w lewo; w szczycie hehnu pięč pior strusich�) Herbarz rodžiu szlacheckich Krôlestwa Polskiego z roku 1853 (cz. 2, s. 46) podawat: �Rokossowscy, w dawnem woje- wôdztwie poznahskiem. Z tych Kazimierz Rokossowski w roku 1700 nabyl dobra Gembice Nowe i Stare. Maciej zas w roku 1762 wies Strzalkowo w woje- wôdztwie kaliskiem posiadal�.
Baltisches Wappenbuch Carla Arvida von Klingspora okrešla Rokossowskich jako alter polnischer Adel - dawną szlachtę polską {Komentarz, Stock447
holm 1882, s. 87). Węgierscy zaš genealodzy stwierdzili: �Rokossowski lub Rokosowski herbu Glaubicz. Od 1400 w Poznaniu. Od 1855 roku baronowie rosyjscy. Jeden senator" (Stefan graf von Szydlow Szydlowski, Nikolaus Ritter von Pastinszky, Der polnische und litauische Hochadel, s, 81).
Rokossowscy od dawna wplywowi byli takze w Cesarstwie Rosyjskitn, gdzie przyshjgiwal im tytul bavonöw. �Familia Rokossowskich proischodit iz polskogo szlachectwa� - podawal A. BobrinsJcij (t. II, s. 515). �Röd baronow Rokasowskich pochodzi od podpulkownika rosyjskiego Jana Rokasowskiego, uszlachetnionego 16 marca 1786 roku przez cesarza rzymskicgo Jozefą II. Od 1855 roku naleželi do pocztu baronow Wielkiego Księstwa Finskiego� (S. Wa- siljewicz, Tiiulowamyje rody Rossijskoj Impierii, t. II, s. 36-37). Z tej rodz'my pochodzii wybitny dowödca wojskowy, marszaiek ZSRR Konstanty Rokossow- ski (1896-1968).
ROKOTÖWSKI (Rakatauskas) herbu Prus L Znani byli w Koronie i na Litwie,
ROKSENICZ (Rakseniiius) herbu Lubicz. Osiedleni byli na Wilehsz- czyžnie.
ROKSEWICZ vel ROKSIEWICZ (Raksevičius) herbu Lubicz. Posiadali dobra ziemskie na Wilehszczyznie.
ROLSKI (Rolskis) herbu Rola T. Gaji w ksiąžce Pohkie rody szlaclteckie i ich herhy stwierdzii, že Rolscy pieczętowali się röwniez godtem Jastrzębiec. Miejscem ich osicdlenia byl powiat upicki.
ROMANKIEWICZ (Romankevicius) herbu Drogoslaw. Ich dziedziczne posiadlosci znajdowaly się na Wilenszczyznie i Mihszczyžnie.
ROMANOWICZ (Ramanaviiius) herbu Lubicz, Pobög, Przyjaciel. Kasper Niesiecki w Koronie Polskiej (t. HI, s, 877) napisal o nich: �Romanowicz herbu Lubicz w nowogrödzkim wojewödztwie Dyonizy Rornanowicz, se- kretarz krölewski i wiceinstygator litewski, z seymu 1690 komisare od Siarostwa Krzepickiego�.
W XVIII i XIX wieku Romanowiczowie posiadali Lozniki, Gursztany, Kiemicle w powiecie wilenskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 31). W Herbarzu orszanskim z koiica XVIII stulecia czytamy: �Romanowiczowie. Roku 1773, msca Nowembra 12 dnia, JPPTadeusz, skarbnik trocki, oyciec; Jan, Win- centy y Micha! synowie Romanowiczowie, herbem ponizey odrysowanym pie- czętujący się, wywöd swöy w ziemstwie prowincji orszanskiey uczynili.
Dowodziji szlachectwa swego: Roku 1618, msca Januaryj 9 dnia. Prawem wieczystym na majętnošč Tatarskicy nazwaną od JPP Lomskich Marcinowi Romanawiczowi stužącym. 1733, msca marca 20 dnia y 1737 Septeinbra 21. Kwitem oplaconych podatkow z majętnošci Tatarska przez Jana Romanowicza. 1771, marca 26 dnia. Kvedensem na horodniczostwo orszahskie Tadeuszowi
448
Romanowiczowi služącym�\ Niektorzy heratdycy twierdzili, že od iitewskich Romanowiczow wywodzita się rosyjska cesarska familia Romanowow.
ROMANOWSKI (Ramanauskas) herbu Boticza, Boža Wola, Prawdzic, Przyjaciel. Posiadali dobra ziemskie na Wilehszczyznie, Witebszczyznie, Gro- dzienszczyžnie, Žmudzi, Minszczyznie. Spokrewnieni byli z Drzewieckimi, Pruskimi, Rudnickimi, Blinowskimi, ¿wirskimi, Ostrowskimi.
Kasper Niesiecki (Korona Polska, t. Ill, s. 878) pisal o nich: �Romanowski herbu Boža Wo3a w chelmskiej ziemi. Z tych Marcina de Swirz y Mikolaja Romanowski ego, podczaszego Iwowskiego, dostalo się mi czytač (...). Jędrzey, podsędek ziemski betski, mial za sobą Elžbietą Zawadzką ¿wiatopelkownq. Jakub, miecznik c helm ski�.
Nicolaus de Romanow, subpincema Leopoli, wymieniany jest przez žrodla ar- chiwalne z lat 1456-1465. W 1605 roku generosus Joa/mus Romanowski, viceca- piianeus Crasnostaviensis, figuruje w księgach sądu chehnskiego razem ze swymi krewnymi Albertem i Mikolajem, jako ci, ktorzy splacili ding Arseniuszowi i Jano- wi Andrzejewskim {AWAK, t. XX1IJ, s. 2-3). Alexander Kazimierz Romanowski byl w roku 1682 kustoszem chehnskim į kanonikiem lwowskim (ibidem, s, 346).
15 czerwca 1639 roku do slonimskiego sądu grodzkiego wplynąla skarga Sta- nislawa Lukaszewicza na �ziemianina hospodarskiego� Jarosza Stanislawowicza Romanowskiego i wspolnika jego Matysa WęcIawowicza o napad i pobicie go w karczmie �Podpilnowawszy rrmie, stojącego bezbronnego - zeznawal Lukasze- wicz na Romanowski ego - pokojem prawa pospolitego obwarowanego, czlowieka w leciech podesziego, w domu pomienionym gošcinnym panow Jakubowiczow utail się byl, a potem milczkiem, kryjanką, zdradliwie, potajemnie, z tyhi przypadt- szy, za gardio oburącz porwawszy, przez nogę na ziemię niemilosiemie obalil; tamže juž na ziemi ležącego, na obelženie stanu szlacheckiego, niemilosiemie on sam Jarosz Romanowski z pomocnikami swymi bili, mordowali, a do tegož nieli- tosciwie nogami w piersi on Romanowski kilka raz uderzyl, až uiektore ludzie dobre ledwo co zywego odratowali� {AWAK, t. XVIII, s. 334-335).
W roku 1640 w jednym z przywilejow krola Wfadyslawa IV wspomniany zostai �ucZciwy Gabryel Romanowski, cechmistrz stary cechą szewskiego religii rzymskiej miasta Brzešcia� {AWAK, t. VI, s, 354-359, 449). Jan Romanowski, chorąžy chelmski, rotmisrz kroiewski, byl osobistym przyjacielem Jana III So- bieskiego. W 1718 roku akta archiwalne wspominąją o Tomaszu Janie z Roma- nowa Romanowskim, podkomorzym gencralnym ziemi chehnskiej {AWAK, t. VII, s. 30-31). Andrzej Romanowski okoto 1750 roku byl Jeneratem Jego Krolewskiej Mošci� wojewodztwa witebskiego.
Wywod familii urodzonych Romanowskich herbu Boncza z 26 paždziemika 1804 roku podawal, iž: �Adam Romanowski, mając pierwszą žonę Mackiewi- czownę, by! dziedzicem kondycji Surodgolu w powiecic upickim (...). Tenže Adam po šmierci pierwszej žony oženil šią z drugą, Zofią Jankowską, z ktorą wyprzedal Surodgole i przeniost šią do miasteczka Kiejdan, i tam splodzil sjna Andrzeja. Andrzej, syn Adama, mając w zamąšciu Szampadowiczowną, splodzil z nią synow dw6ch�
Liczna juž wtedy rodzina (a byl to początek wieku XVI11) rozgalązila šią na powiaty wilkomierski, dyneburski, wilenski, upicki, co odnotowala heroldia
449
wileúska w 1816 roku (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4098, s. 324, 325 i in.; f. 391, z. 8, nr 2597, s. 50-58). Wszędzie byli uznawani za rodowitą i starožytną szlachtę polską,
Drzewo genealogiczne Romanowskich herbu Lubicz z 1826 roku jako pro- toplastę rodu wskazato Stefana, który mial syna Jakuba i wnuków; Michala, Wincentego i Szczęsnego; prawnuków: Józafata, Mateusza, Antoniego i Ignace- go oraz praprawnuków: Tadeusza, Onufrego, Juliana, Ignacego, Tomasza Joachimą i Antoniego. Kolejne wskazane pokolenie skladalo się z Józefa, Lukasza, Feliksą, Jana, Juliana, Jana i Adama (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1775a, s. 15). Wy- wúd famiiii urodzonych Romanowskich herbu Boza Wola t 1832 roku jako pro- toplastę rodziny podawal natomiast Dawida Janowicza Romanowskiego (odno- towanego w ¿ródlach w roku 1623), posiadającego dobra ziemskie w Księstwie Žmudzkim (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1027, s. 150-152).
Szlachcic z powiatu siebieskiego Hipolit Romanowski w latach 1863-1868 �na mocy rozkazu generala Kowalewskiego� znajdowaí się pod nadzorem poli- cji, gdyž byí �politycznie nieprawomyslny� (CPAHL, f, 391, z. 6, nr 64, s. 17).
Ród ten od dawna zakorzenil się równiez w Cesarstwie Rosyjskim i cíeszyt się tam wielkim szacunkiem. Obszczij gierbownik dworianskich rodow Wsieros- sijskoj Imperii (t. V, s. 104) podawal: �Priedki familíí Romanowskich nachodilis w Polsze i wladieli majetnostiami. Potomkí siego roda mnogíje shtžyli Rossij- skomu Priestoíu dworianskije shtžby w raznych czinach i ¿alowany byli ot go- sudariej w 1660 i drugich godach pomiestiami�.
ROMANSEWICZ (Romansevičius) herbu Lubicz. Wywód famiiii urodzonych Romansewiczów z 22 wrzesnia 1832 roku, zatwierdzony w heroldii wileñskiej stwierdzal: �Przed narni, Ignacym hrabią Zabiellą, pelniącym urząd marszalka gubemskiego wileñskiego, dwom Jego Imperatorskiej Mošci ka- merherem i kawalerem, prezydującym, i deputa tam i ze wszystkich powiatów gubemi wileñskiej, a mianowicie z trockiego Józefem Tañskim, z brasíaw- skiego Stanislawem Kamieñskim, z upickiego baronem Krauzėm, z oszmian- skiego Jakubem Rewkowskim, z kowicñskiego Jacentym Mackiewiczem, do przyjmowania i roztrząsania wywodów szlacheckich obranemi, zložony zostal wywód rodowitosci szlacheckiej famiiii urodzonych Romansewiczów, z któ- rego się okazalo, že protoplasta niniejszego wywodu Jan Romansewicz, dzie- dzic majętnošci Zailgi zwanej, w województwie trockim ležącej, swoją bieglo- šcią w prawie pospolitym statutowym zwrócii uwagę panującego wówczas Augusta III i przez niego byl wybranym na generala województwa trockiego, jak o tem wszystkim przekonywają następne anexa: 1. Przywilej Augusta III, króla polskiego, urodzonemu Janowi Romansewiczowi na generalstwo województwa trockiego w roku 1740, marca 10 dany (...); 2. Proces imieniem Jana Romansewicza na Antoniego Poptawskiego do grodu województwa trockiego w raku 1740, maja 7 zaniesiony.
Rzeczony dopiero Jan Romansewicz, schodząc z tego swiata, sukcesorem i dziedzicem majętnošci swojej Zailgi zwanej uczynil swego syna Wawrzyñca, który oną wyprzedal Mateuszowi Poplawskiemu, towarzyszowi roty petyhor- skiej; potwierdza to prawo wieczyste przedažne w roku 1757, Apryla 21 dane
450
(...}. Wawrzymec Janowicz Romansewicz po zawarciu związkow maiženskich z Maryanną Krzywicką splodzil syna Jozefą; upewnia o teiti metryka chrzeatna tegož Jozefą Wawrzynccwicza Romansewicza pod rokiem 1802, Augusta 20 w księgach metrycznych košciola parafialnego lukiskiego zapisana {...).
Na fundameocie przeto takowych zaprodukowanych dowod6w rodowitosč starožytną szlachccką familii urodzonych Romansewicz6w probujących, my, pefniący urząd maTSzaika giibeniskiego, t deputaci powiatowi (...) familią urodzonych Romansewiczow, a mianowicie wywodzących si į J6zefa Wawrzynce- wicza z synami Franciszkiem Antonim, Kleofasem, Janem Konstantym i Joze- fem Romansewiczow za rodowitą i starožytną szlachtę polską uznajemy, ogla- szamy i onych do księgi szlacheckiej guberni wilenskiej klasy pienvszej zapisujemy. Dzialo się na sessyi Deputacyi Wywodowej Szlacheckiej Gubemi Wilehskiej w Wilnie� (CPAHL, f. 391, nr 1027, s. 144-146).
ROMASZE W S KI (Ramašauskas) herbu Jelita. Siedziby rodowe mieli w powiatach sluckim i rosiefiskim. W roku 1800 heroldia wilenska potwierdzita rodowitošč szlachecką Romaszewskich, ziemian z powiatu rosiehskiego, wlašci- cieli Gierdziagofy, wywodzących šią od Wojciecha Piolrowicza Dyrdaly Roma- szewskicgo, ktory pozostaivi) po sobie syna Waclawa (1686) oraz wnukow Lu- kasza i Krzysztofa. Romaszewscy spokrewnieni byli z �Lukowiczami, Powifaj- ciami, Romanowskimi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1832). Byli tež Žydzi tego nazwiska.
ROMASZKIEVVICZ (Ramaškevičius) herbu Lubicz, Šlepovvron. Za- mieszkiwali na Žmudzi i Wilehszczyžnie.
ROMASZKO (Romaška) herbu Šlepowron. Miejscem ich osiedlenia byl
powiat kowieriski,
ROMEJKO (Rameikys) herbu ŠIepowron. Dziedziczyli posiadlošci na
Wilenszczyžnie, Grodzienszczyžnie i Žmudzi.
KOMEI, vėl ROMMEL vėl ROMEL (Ramelis). Prawdopodobnie stano- wili jeden rod z Rumlami, Užywali herbu Poraj. Wedhig niektorych heraldykow rodzina pochodzita z Westfalii, bardziej prawdopodobne j ėst jednak, že wywo- dzili šią z polskiego Pomorza, gdzie do dziš istnieje okolo stu związanych z nazwą tego rodu miejscowosci. Licznie takže byli ongiš reprezentowani na Wilehszcyžnie, Grodzienszczyžnie, Witebszczyžnie. O rodzinie tej wspominal Boleslaw Starzynski w swym rąkopišmiennym herbarzu (Biblioteka Jagicllohska w Krakowie).
ROMER (Romeris) herbu Jelita i Rawa. Naležaly do nich majętnosci w po- wiatach rosienskim, trockim i grodziehskim. Damazy Romer byl podkomorzym powiatu trockiego w 1797 roku. Szlachta powiatu grodziehskiego w uchwale z 22 sterpnia 1754 roku polecala delegatom, udającym šią na sejm do Warszawy, by upomniala šią o nagrodę dla Mateusza Romera: �Poniewaž jegomošč pan Mateusz
451
Rotner - generai artyleryi W. X. Lit., na wielu wojennych expedycyaeh heroicum prò bona publico stawiajac pectus, na rôzne expensa artylerii W. X. Lit., wlasney swoyey summy dwakroc 94 000 errogowai, y na to regestra calculatioms przez deputowanych podczas seymu podpisane ad hoc opus prò déductions ü successo- rôw zostaja; zaczym ichmc panowie postowie maja môwic de restitutione" (A WAK, t. VD, s. 328).
RONIKER (Ronikeris) herbu Gryf. Mieli nadany tytuî hrabiowski. Za- mieszkiwali w powiecie rosîenskim. W roku 1697 roku glosna byia sprawa kil- kakrotnego napadu stolnika pinskîego Dominika Ronikera na majqtek metro po- lity kijowskiego i wszystkiej Rusi Leona Zalenskiego.
ROPALSKI (Rapalskas) herbu êlepowron. Miejscem ich osiedlenia by} powiat oszmianski.
ROPEJKO (Ropeika) herbu Junosza (powiat szawelski) i Prus (powiat trocki).
ROPP (Ropas) herbu Ropp. Dziedziczyli posiadtoscî w powiatach upickim i poniewieskim (CPAHL, f. 708, z. 2, nr. 1192, 3582,3634).
ROSENBERG (Rozenbergas) herbu Poraj. Mieli dobra ziemskse w powiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr707).
ROSIEL (Raselis) herbu Lis. Ich siedziby znajdowaiy siç na Zmudzi oraz w powiecte dzisnenskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 1131).
ROSIISSK! (Rosinskas) herbu Poraj i Samson. Jerzy Rosinski byt jednym z obroncôw Smolenska w 1654 roku przed agresjq. Moskwy. Tomasz Rosinski podpisa} w 1764 roku elekcjç króla Stanisiawa Augusta Poniatowski ego w irnienti) szlachty województwa nowogrôdzkiego (VL, t. VII, s. 122). Lukasz Andrzej Rosinski podpisa} 29 V 1767 roku akt konfederacji ziemian halickich, dema- skuj^cy intrygi rosyjskîe î broni^cy calosci Polski,
18 grudnia 1819 roku heroldia wilenska potwierdzila rodowitosç szlacheck^ zamieszkaiych w powiecie wilenskim Waciawa, Wincentego Jakuba, Antoniego i Jerzego Rosinskich (CPAHL, f. 391, z, 4, nr 2473). Przedstawiciele tego rodu zamieszkiwali wówczas rôwniez w powiatach braslawskim i dzisnenskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 707, 1578).
ROSOCHACKI (Rosochackas) herbu Prus I i Prus III. Hipolit Stupnicki wswym Herbarzu (t. III, s. 21) pisal: �Rosochacki herbu Prus III. Jan R., sçdzia ziemski trocki, poslowaf na sejm konwokacyjny roku 1674. Jeden tego nazwiska, walczqc w chor^gwi kozackiej na Ukrainie roku 1638, polegl na pohx bitwy�.
Rosochaccy od okoio 1500 roku znani byli na pograniczu Mazowsza i Pod- lasia. Uzywali tam godta Prus I. Wywodzili siç z miejscowosci Rosochate w powiecie ostrowsko-mazowieckim, ale bardzo wczesnie od ganzili siç takze
4 5 2
na Wielkie Księstvvo Litewskie, pieczętując się odmianą herbu rodowego - Prus III. Posiadali liczne dobra ziemskie przede wszystkim w powiecie trockim, ale tež w wiletiskim, upickim i innych (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 707; f. 391, z. 7, nr 428, 484, 1894, 2798, 4096).
Walerian Nekanda Trepka twierdzil, že byli tež plebejusze tego nazwiska; �Rosochacki nazwal šią bękart księžy plebanow z Jacimierza miasteczka. Služyi wprzod panų Stefanowi Cheimskiemu w Stradowie pod Pinczowem circa 1613
Mial kilku koni. Udawat šią szlachcicem� {Liber..., s. 344).
ROSSAKIEWICZ (Rosakevičius). Uzywali przydomku Žebrak. Osiedleni byli w powiatach sluckim i wilejskim. Szlachecką rodowitosc Roasakiewicz6w (herbu Korczak) potwierdzilo Zgromadzenie Deputatow Szlacheckich w Minsku 27 czerwca 1830 roku (Archiwuin Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 2, nr 47).
ROSTEK (Rostekas) herbu Rola. Ich przynaležnošč do stanu szlacheckiego potwierdzifa heroldia wilenska 19 sieipnia 1835 roku, a popraednio tež w latach 1818, 1819 i 1820 (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1046, s. 126).
ROSTOPCZA (Rastopčius) herbu wlasnego. Szlachcic Furs Rostopcza wspomniany zostai w zapisach sądu wilehskiego z 20 sierpnia 1569 roku (Sbor- nik matierialow po istorii Panow Rady W.K.L., s. 461). Kasper Rostopcza, no- wogrodzki pisarz ziemski, w 1641 roku byt czlonkiem komisji do rozgraniczenia wojewodztwa kijowskiego i czemihowskiego. On tež, juž jako podstoli nowo- grodzko-siewierski, jak tež Andrzej Rostopcza, podpisali w 1648 roku akt elek- cji krola Jan Kazimierza w imieniu szlachty powiatu nowogrodzko- siewierskiego (VL, t. IV, s. 16, 116). Od polskich Rostopczow wywodztf się siynny rosyjski rod Roztopczinow.
ROSTOWSKI (Rastauskas) herbu Rola. Niektore galęzie uzywaly godla Junczyk II. Ich dziedziczne posiadlosci znajdowaly się w powiatach kowien- skira, braslawskim, šwięciariskim i kowiehskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2482). Bardzo licznie zamieszkiwali w powiecie dzisnenskim (CPAHL, f, 391, z. 7, nr 4117, II). Spokrewnieni byli z Chojeckimi, Koseckimi, Zawiszami, Michniewi- czami, Lopacingkimi, Petrulewiczami, Lawdanskimi, Kunickimi, Sokoiowskimi, Rorami, Dowmontowiczami, Dąbrowskimi.
Jan Rostowski, chorąžy kowienski, w roku 1638 byl czlonkiem komisji sej- mowej do pobierania cla morskiego (VL, t. TIL s. 441). Jdzef Rostowski, syn Mikola) a, wiasciciel folwarku Miluncy w powiecie braslawskim, otrzymal z heroldii wilenskiej potwierdzenie szlachectwa w roku 1832 (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1620, s. 84). 25 jipca 1834 roku heroldia wilenska potwierdzifa rodowitosc szlachecką innego Jozefą Rostowskiego, zamieszkatego w pojezuickim majątku Tupalszczy- zna w powiecie zawilejskim w gubemi wilenskiej. Galąž, do ktoraj naležai odno- towana zostala takže przez heroldię grodzieiiską 23 kwietnia 1820 roku (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2482).
ROSTROPOWICZ (Rastropovičius) herbu Bogorya. �Po Janie, podstolhn oszmiahskim 1690 roku, dziedzicu majątku Piotrowszczyzna na Podlasiu, syn
453
Maciej, tego syn Szymon miai syna Jana, po ktorym synowie; 1} Kazimierz, wylegitymowany w Krolestwie 1851 roku; 2) Jdzef, po ktdrym z Franciszki Hauschild syn Annibal, dziedzic dobr Skotniki, wylegitymowany w Krolestwie 1851 roku� (S. Uruski, Rodzina..,, t. XV, s. 263-264).
19 wrzešnia 1819 roku heroldia wilenska potwierdzila rodowitošč Jozefą, Wawrzynca i Benedykta (syn6w Jana Szymonowicza) Rostropowiczow, szlach- cicow z powiatu kowieiiskiego (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 919, s. 46). Polska en- cyklopedia szladiecka (t. X, s. 277) informuje o Rostropowiczach zamieszka- lych na Podlasiu od okolo 1500 roku. Z lego rodu wywodzit šią slynny muzyk Mscislaw Rostropowicz,
ROS2CZYC (Roščicas) herbu Lis. Na Krės ach Wschodnich zamieszkiwali przede wszystkim w powiatach kobrynskim i upickim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 18). W 1564 roku �� Zygmunt August nadal siolo Mokrany (,,we wiosci poleskiey przy granicy koronney ležące�) ziemianinowi z powiatu brzeskiego Michnie Roszczycowi {AWAK, t. VI, s, 3). W przekazie archiwalnym z XVII wieku czytamy: �Opowiadal jegomošč pan Mikolaj Roszczyc, starosta rožanski majętnašci (...) w powiecie slommskim ležącej, ii w roku przeszlym 1651 mie- siąca Decembra ze dnia 10 na 11 poddani jeymošci pani Owsianey z siota Za- dworzan, zlodziejskim sposobem dobywszy się do folwarku Polonskiego, w nocy, gdy šią ludzie zlegli, popsowawszy zaszczepki � pohipawszy klodki do swima � do symika, niemalo rzeczy pokradtszy, do sioia Zadworzan, do domu Klimą Hawrylowicza zawiezli, zaprowadzili y tam miądzy sobą rozdzielili�.
Zabrali się więc sąsiedzi za roztrząsanie sprawy: �A o tym czasie poddany jeden pani Owsianey, z sioia Zadworzan zięč tego Klimą Hawrylowicza na imię Janko Listopadowicz, ktory, znač na szpiegi, na gromadą ludzi wszedtszy, przy- sluchiwal się, a gdy go kopa poznala y wiedząc o nim, že ten jest przylicznym zlodzięjem, ulapiwszy, w gromadzie ciwunowi polonskiemu wydata, ktory, sko- ro go wydano z ��, dobrowotnie przyznawal, it wie o zlodziejach, sąsiadach swoich, že widzial u Iwana Laszka, ktory w zastawie u pana Piotrą Strawinskie- go z bratem swym Mikolajem trzy faski masta ukradzione w folwarku poion- skim w gumnie chawali� (AWAK, t. XVIII, s. 187-188).
Karol Alexander Roszczyc, szlachcic z wojewodztwa brzeskiego odnotowa- ny zostai w zapisach archiwalnych z roku 1669. 12 maja 1670 roku dwaj brada Bob dan i Jan Roszczycowie występują jako mediatory w pewnej sprawie są- dowej, toczącej się przed magistratein miasta Brzescia Litewsktego {AWAK, t. V, s. 155). Jerzy Roszczyc, pulkownik polski, trafd do niewoli tureckiej w roku 1676. Sejmik szlachecki wojewodztwa brzeskiego prosil krola Jana III Sobieskiego � poczynienie krokow, by go uwolnic. Pod uchwalą tego sejmiku widnieje i podpis szlachcica Karola Aleksandra Roszczyca, zapewne krewnego wziętego do niewoli oficera {AWAK, t. IV, s. 175, 176).
ROSZKIEW1CZ vel RUSZKIEWICZ (Ruskevičius) herbu Gozdawa w Koroaie Polskiej i powiecie wolkowyskim na Bialorusi, herbu Lodzia - w powiecie grodzienskim, herbu Wadwicz - na Grodzienszczyžnie i Wilenszczyznie.
454
ROTERMUND (Rotermundas) herbu Strumberg (Kotwica). Rodzina praw- dopodobnìe niemieckiego pochodzenia osiadta w Malopolsce Wschodniej. Tomasz Swiqcki w Hisîorycznych pamiątkach (t. II, s. 30} krôtko informowal: �Rotermund Gabryel, z Czech do Polski przyszedl, Franciszkatiin nauką stawny�, Ale ten Ro- termund, jako franciszkanin wiaânie, potomstwa zostawic nie mògi.
ROTKIEWICZ (Rotkeviiius) herbu Jastrzçbiec. Posiadali dobra w powiecie oszmianskim. Ich starožytną polską rodowitosc szlachecką potwierdzala wielokrotnie heroldia wilenska (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 86, 102).
ROUBO (Raubas) herbu Drogomir. Zamieszkiwali w powiatach lidzkim, wìlenskim i wiîkomierskiin (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2487).
ROWBICKI (Rovbickas) herbu Abdank. Miejscem ich osiedlenia byl po-
wiat rosiehski.
ROWECKI (Roveckas) herbu Abdank. Dziedziczyli majątki na Wilehsz- czyžnie i Grodzienszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ROWINSKI (Rovinskas) herbu Boža Wola, Paparona. Ich siedziby znaj- dowaiy siq w powiatach wilehskim, dzisnenskim, nowogródzkim i trockim, Pra~ ojczyzną Rowihskich jest prawdopodobnie ziemia nowogródzka, skąd rozgalę- ziii się do powiatów mihskiego, wilkomierskiego i innych (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 257).
Pan Aleksander Rowinski w 1654 roku walczyl w obronie Smolenską przed atakiem Moskwy. Franciszek Rowinski podpisai 14 XI 1745 roku uchwaîç sej- miku ziemskiego odbytego w Haltczu. Ignacy Rowinski w roku 1812 pelnil ftmkcję lešnego dozorcy majątk6w starošcinskich i skarbowych powiatu bory- sowskiego. Byl urzędnikiem polskich Struktur administracyjnych tworzonych na Bialej Rusi przez Napoleona.
ROZENOWICZ (Rozenavicius) herbu Przyjaciel. Posiadali dobra ziem- skie w powiecie trockini (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2491). Potwierdzenie rodowî- tošci szlacheckiej uzyskali 21 grudnia 1819 roku (AGAD w Warszawîe, Inwen- tarz Heroldii Krdlestwa Polskiego, Zb. dok. perg. 8884).
ROZLOWOWICZ (Rozlovavičius) herbu Lis. Miejscem ich osiedlenia byl powiat kowienski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ROZTKOWSKI (Roztkauskas) herbu Dąbrowa. Dobra dziedziczne tej ro- dziny znajdowaly się powiecie kowienskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
ROZWADOWSKI (Razvadauskas) herbu Trąby, Rawicz, Rogala. Licznie osiedleni byli w powiecie lidzkim i na calej Wilehszczyznie oraz w Malopolsce. Jedna z galçzi Rozwadowskich herbu Trąby miala nadany od 1791 roku tytuì hrabiów austriackich.
4 5 5
Tomasz Šwiącki w Historycznych pamiątkach (t. U, s. 35) zanotowal: �Rozwadowski Pawet, pleban w Ulanie, kosciol starožytnošcią nadwerąžony wystawil i nadanie dla tegož na sejmie 1647 roku od stan6w wyjednat. Rozwadowski Floryan z Wielkiego Rozwadowa w wojewodztwie ruskiem, stolnik halicki, jako posei wielokrotnie postugą publiczną na sejmie odbywat. Antoni, starosEa haraczkowski, mąž wojennemi poshigami i radą obywatelską w ojczyž- nie zalecony�.
W pismie urzędowym z pazdziemika 1818 roku czytamy: �Otrzymuje žądaną dymissyą dla interessow familiynych, w Korpusie Artylleryi i Inzynierow, z kom- panii drugiey pozycyyney pieszey pomcznik Alexander Rozwadowski, w stopniu kapitana, z pozwoleniem noszenia munduru� (AGAD w Warszawie, Inwentarz heroldii Krolestwa Polskiego, s. 4, K. 37-57), Antoni Rozwadowski, syn Antoniego, w roku 1832 uzyskal z heroldii wilenskiej potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1620, s, 89).
Wywdd familii urodzonych Rozwadomkich herbu Trąby, sporządzony w Wilnie 10 sierpnia 1835 roku, podawal, že: �przodek tej familii Aleksander Rozwadowski wspolnie z zoną swą Eufrozyną Rozwadowską mial w zastawnej dzierzawie posiadlošč ziemską w Xięstwie Žmudzkim w powiecie pojurskim w miasteczku Szeytelach poiožoną. I z pomienioną zoną wydal na swtat miądzy innymi syna Michata, przekonywa o tem prawo wlewkowe zastawne od urodzonych Aieksandra i Euftozyny Rozwadowskich urodzonemu Janowi Winczowi roku 1700 [wydane]. Nastąpnie Michal Rozwadowski posiadal dobra dziedzicz- ne Moysiejowszczyzna zwane, w powiecie kowienskim položone i one po sobie zostawil swojemu synowi Janowi, a on po nim te dobra we wtadanie dostaly šią synowi jego Franciszkowi Janowiczowi Rozwadowskiemu, ktory rzeczone dobra wysprzedat�.
W 1835 roku Florian, Antoni Dominik, Kazimiera, Stanisiaw, Jan Gaspar, Jozef, Bonifacy Janusz, Jerzy, Norbert Wiktor, Dionizy, Leon, Tadeusz i Ignacy Jan Rozwadowscy uznani zostali przez heroldię wilenską za �rodowitych i sta- rožytnych dworzan� (CPAHL, f. 39 L z. 1, nr 1046, s. 133-135).
Imienna lista urzqdnikdw wyznania rzymskokatoliddego zwolnionych ze slushy 1863 roku ze względu na polityczną nieprawomyslnosc, z ozmczeniem ich obecnego miejsca zflmieszkama dotycząca gubemi wilenskiej (z 24 listopada 1866 roku) zawiera następującą informacją; �Kolležski registrator Fabian syn Jana Rozwadowski, byly stolonaczalmk oszmianskiego sądu powiatowego. Ma po ojcu folwark Sienkienienta, znajdujący šią w dozywotnim wladaniu jego matki, zajmuje šią uktadaniem listow po najmu� (CPAHL, f. 378, op. 1866, nr 181).
ROZANSK! (Roianskis) herbu Swienczyc. Mieli dobra w powiatach wi- lenskim, dzisnenskim, trockim, stuckim, braslawskim i szawelskim (CPAHL, f. 391, z.6, nr 110,265,707, 1623; f. 391, z. I,nr9l,s. 1-227).
R6ZEWICZ (Ruževičius) herbu Ogonczyk, Licznie zamieszkiwali w powiecie poniewieskim na Žmudzi (CPAHL, f. 708, z, 2, nr 1694). Heroldia wilen- ska potwierdzaia takže rodowitosc szlachecką Rozewiczow z powiatu trockiega (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2504; f. 391, z. 6, nr 7).
456
R0ŽEWICZ-DRl)SEJKO (Ruževiiius-Drusėika) herbu Pobög. Posiadali dobra Niekrajnie w powiecie trockim (CPAHL, f. 391, z. 2, nr 1752, s. 47).
RO/.KVVICŽ-DRUŽEJKO (Ruževičius-Družeikys) herbu Pobög. Ich rodo we posiadlosci znajdowaly šią w powiecie oszmianskim. W XIX wieku ich rodo- witosc szlachecką potwierdzila heroldia wilenska (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
RUBAZEW1CZ (Rubaževičius) herbu Gozdawa. Miejscem ich osiedlenia byi powiat telszewski (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2443).
RUBCZEWICZ (Rubčevičius) herbu Rubiesz. Znani byli na Wilehszczyznie.
RUBEL (Rubelys) herbu Junosza. W žrodlach archiwalnych notowani byli od XV stulecia.
RUBIN (Rubinas) herbu Trzaska, Posiadali majętnošci w powiatach sza- welskim i braslawskim (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 145; f. 708, z. 2, nr 2157).
RUBINOWICZ (Rubinoviciiis) herbu Rubiesz, Ich siedziby rodowe znajdowaly šią w powiatach braslawskim i wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2496; f. 708, z.2,nr5).
RUCKI vėl RUTSKI vėl RUDZKI (Rutskis) herbu Węžyk. Byli tež szlachcice tego nazwiska pieczętujący šią godlem Boucza, Jastrzębiec, Šwinka. Nazwisko wzięli od miejscowosci Rūta w ziemi nowogrodzkiej oraz od Rucka pod Krakowem. Zamieszkiwali w powiatach lidzkim, grodzienskim, wileriskim, braslawskim i innych (Archiw Jugo-Zapadnoj Rossii, t. 11, s. 413), Na ziemi mihskiej Ruccy posiadali m.in. dobra Naborki, Maksimowicze, Luczne i in (Spis ziemian guberni minskiej, Minsk 1899, s. 215). Žony brali Ruccy m.in. z takich rodzin, jak: Skurczonek, Siwek, Gesztowt i in.
Michal Rutski odnotowany zostal 31 paždziemika 1409 roku w lączyckich księgach ziemskich (W. Semkowicz, Wywody szlachectwa, nr 16). Joannes Rucki, konsul miasta Kazimierza, wzmiankowany jest przez zrödla archiwalne w latacb 1566-1586. W dokumencie archiwalnym z 26 listopada 1577 roku, pisanym w Nowogrödku, czytamy: �Ja Szczęsny Wieliaminowicz Rutski, poborca powiatu nowogrodzkiego, zeznawam tym kwitem, yž sluga jašnie wielmoznego pana je- gomosci Jana Chodkiewicza, hrabi na Szklowie y Myszy, pana wilenskiego, staro- sty žmudzkiego, marszalka ziemskiego W, X. L. jegomosc pan Marcin Gaizar oddal do mnie podatku ziemskiego na zježdzie glöwnym wolkowyskim na obroną Rzeczypospolitej uchwalonego (...) kop dwiescie jedenašeie. Y na tom dal ten moj kwit pod moją pieczącią i z podpisem ręki swey� (Archeograßczeskij sbornik do- kumentow, t. III, s. 47-48).
W roku 1578 Stanislaw Rucki sprzedal ezęse swego siola Brzostowce Stani- stawowi Rozbickiemu. Wsröd oddzialöw polskich zajmujących w 1612 roku Moskwę znajdowala się �rota pana Ruckiego kozacka, koni 814�; i druga - koni 2239 (Archeograficzeskij sbornik dokamentow, t. IV, s. 315).
4 5 7
Punkt 9 uchwafy sejmiku przedsejmowego wojewödztwa krakowskiego w Proszowicadi z 2 stycznia 1618 zawieral nastąpujące sfonnulowania; �Za potomki pana Ruckiego, czlowieka Rzeczypospolitej zaslužonego, przyczynic šią do Jego Rrölewskiej Mošci, aby zaslužone ojca ich wydane im ze skarbu by io� (Aha sejmikowe wojewödztwa krakowskiego� t. I, s. 384). W 1620 roku N. Ruck) zostal komisarzem granicznym powiatu mozyrskiego (VL, t. III, s. 182), Andrzej Rucki w roku 1631 byl woznym brzeskiego sądu grodzkiego.
Przed rokiem 1646 szlachcic Salomon Rutski (imią wskazuje na zydowskie lub tatarskie pochodzenie, albo na protestanckie wyznanie) wspölnie z zoną Anną z Dowgiaiöw posiadali majątek G o p ienowszczyzna w powiecie lidzkim. Pozostawili po sobie synöw: Pawla, Piotrą i Jana - drugi sposröd nich mial sy~ now Stanislawa, Stefans i Jana. Po Stanislawie pozostali Stefan i Tomasz Ruccy. Pierwszy natomiast doczekal šią synöw trzech: Joachimą, Stanislawa, Jana, drugi - pięciu: Jozefą, Jana, Kazimierza, Tadeusza, Franciszka. Po nich zas kolejne pokolenia rodu Ruckich reprezentuje až 20 przedstawicieli plci mąskiej. Natu- rainie, iž wszyscy oni nie mogli pozostač w rodzinnym gnieždzte i odeszli w rözne strony. Cząšc osiadla w tymze lidzkim powiecie na wiasnych majątno- šciach (Nowosady, Pielasze, Tarszczyzna, Wierchwewiörka, Niewisza); cząįc trafila do sąsiednich, lub nieco dalszych powiatöw; wilejskiego, rosienskiego, oszmianskiego, trockiego.
Jądrzej i Stanislaw Ruccy 1 VI 1651 roku wpisani zostali do regestru szlachty wybierającej šią na pospolite ruszenie. Wsröd czlonköw bractwa sprzy- siąžencow krakowskich, wspomtiianych w dekrecie kröla Jana Kazimierza z 22 1 1661 roku, znajdowal šią Joannes Rucki, magister philosophiae doctor, jak tež Sebastianus i Stephanus Ruccy (Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa, t. II, s. 372-373). Pan Mikolaj Rucki wziąl udzia} 26 VI 1669 roku w popisie zicmian sanockich pod Jablonicą (Akta grodzkie i ztemskie z czasöw Rzeczypo- spolitej Polskiej, t. XXI, s. 513).
Stefan Micha! Rucki, podstarosci rzeczycki, w imieniu tegož powiatu podpisal sufragacją kröla Jana UI Sobieskiego (VL, L V, s. 163). Stefan Rutski, rzeczycki pisaiz ziemski, oraz Adam Rutski podpisali w 1697 roku od wojewödztwa min- skiego elekeję kröla Augusta II (ibidem, s. 458). To samo uczynil Lukasz na Ruc- ku Rucki w imieniu wojewödztwa sandomierskiego (ibidem, s. 426). Jan, Michal i Franciszek Ruccy, czesnikowie powiatu lidzkiego, podpisali w roku 1764 akt war- szawskiej konfederaeji generalnej (VL, t. VII, s. 62, 65). W tymže roku Jerzy, Stanislaw i Jan z Rucka Ruccy podpisali akt elekcji ostatniego kröla polskiego Stanisiawa Augusta Poniatowskiego (VL, t. VII, s. 111).
W powiecie szawelskim na Žmudzi mieszkali Ruccy (często piszący šią Rudzcy), ktörzy uzyskali potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej w 1799, 1805, 1809 i 1828 roku (CPAHL, f, 391, z. 9, nr 2892, s. 303-304). Grodzienskie Zgromadzenie Szlacheckie potwierdzalo rodowitosc szlachecką tego domu w iatach 1817, 1832, 1833. Podobnie jak reszta niezamožnej szlachty polskiej w XIX stuleciu miewali Rutscy klopoty z uznaniem ich przez wiadze rosyjskie za szlachtę. Niektörych šilą spychano do grupy ,jednodworcöw� (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2519).
W 1868 roku Aleksander, Kazimierz, Alojzy, Piotr Pawel, Adolf, Jakub, Jerzy, Wincenty i Jözef Rutscy zwracali šią do lidzkiego szlacheckiego zarządu
458
powiatowego z prošbą o potwierdzenie szlacheckiej rodowitoäci (CPAHL, £391,2.8, nr 842, s. 115-116).
6 lutego 1870 roku Zarząd Miejski Sankt Petersburga na podstawie posta- nowien heroidii wilenskiej potwierdzil rodowjtosc szlachcica powiatu lidzkiego Juliana Rutskiego (Ruckiego) i piąciu jego synöw: Juliana Wladyslawa, Sylwe- stra Antomego, Florianą Jerzego, Boleslawa Jana i Jozefą. Przedtem rod ten uzyskal potwierdzenic szlachectwa z heroidii minskiej i od Senatu Rządzącego w Petersburgu - w roku 1856 (CPAHL, f. 391, z. 7, nr 1515).
Polskie zrödla heraldyczne cząsto informują o tym rodzie. K. Niesiecki (Hetbarz poiski, t. VIII, s, 172) podawai; �Rucki herbu Jastrząbiec. N. Rucki, zona jego Rokicka herbu Rawicz (...). Wojciech z Maryanny Niezdrowskiej sptodzil syna Stanislawa, ten prima vato z Moszczynską mial dwie cörki: Zofię i Jadwigę, Aleksandra Stawiszewskiego malžonką, i syna Lukasza, stolnika inowroclawskiego. Temų Maryanna Rzeczycka powila cztery cörki: Felicyannę Mącinską, podstoliną wieluhską; Annę, Macieja Kielczewskiego, podczaszego stęžyckiego malžonką; Wiktoryą Trzebinską; Zofią Ankwiczową i synöw dwöch: Stanislawa sterilem i Wojciecha, kanonika chelmskiego, officyala pil- znehskiego. secundo voto Stanislaw pojąl Ruszkowską, z tą miat synöw piąciu: Jana, porucznika usarskiego, Franciszka, Pawla, Marei na i Macieja�.
Jan Dworzecki-Bohdanowicz w rąkopišmiennym opracowaniu pt, Herbarz szlachty iitewskiej zarmtowal: �Rucki herbu Ošia Glowa. Samuel, podstarošei owrucki 1617 roku w lutym z dokumentöw autentycznych kapituty wilenskiej ijego urzqdowej piecząci. Rucki herbu Šwiat (odmiana). Jan Jozefowicz Kier- snowicz Rucki w wojewödztwie nowogrodzkim 1596, a w 1599 uzywal herbu Byk. Zona Anna Woinojedowna, druga - Zofia Rymwidowna� {CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 242).
W Polskiej encyklopedü szlacheckiej (t. X, s. 301) czytamy: �Rucki, herbu Boncza, 1570; proszowski Rucki vėl Rudzki, herbu Jastrząbiec, 1584; Ruck po- znaiiskie, sandomierskie, lomzyiiskie, kijowskie. Rucki, herbu Pilawa, ob. Rudzki. Rucki, herbu Swinka, 1550, Tyniec. Ruck), herbu Topor, 1500, Rutka gröjecki. Rucki, herb wlasny, 1450; Šląsk. Rodzina pochodzenia polskiego na Sląsku w XV wieku osiadla, jednego pochodzenia z Pogorskimi, zniemezona pisze šią Rudycki lub Rutzky von Rutz. Rucki bez herbu, 1650, 1804, Malopolska�.
W. Nekanda Trepka (Liber..., s. 348-349) znal kilku plebejuszy tego nazwj- ska, pisal m.in.: �Rucki nazwat šią kušnierezyk ze Lwowa. Ten za chlopca zrazu stužyl u žolnierza, potem na jeden kori po kazacku w rocie do Moskwy pod Smolensk anno 1610. Potem wywiödl byl swowolną kūpą lisowezykow na Šią sko anno 1620 i 1624. Zdobycz drapiežną mial niemalą i za szlachcica udaje šią, Rucki nazwal šią Žyd chrzczony � Krakowa. Pojąl byl služebną dziewkę, chlo- p6wną z folwarku".
RUDELEWICZ (Rudelevįčius) herbu Allemani. Zamieszkiwali w powia- taęh wileöskim i kowienskim.
RUDKIEWICZ (Rudkevičius) herbu Pobög. Znani byli na ziemi Iwow- skiej i przemyskiej.
459
RUDNICKl (Rudnickas). Kasper Nesiseki w osmym tomie Herbarza pol- skiego pisal o Rudnickich herbu Jastrzębiec z Prus, herbu Lis - z wojewödztwa sieradzkiego, herbu Lubicz - z ziemi chelmskiej, herbu Sas - z Brzeskiego, herbu Poraj i Rudnica z Wjelkopolski, herbu Strzemię - osiedlonych na Lubelsz- czyžnie, herbu Nafęcz � z Przemyskiego. Na Litwie Rudniccy zamieszkiwali przede wszystkim w powiatach dzisnenskim i telszewskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 605, 707, 1130,2724,2725).
RUDNICK1-LUBIENIECKI (Rudnickas-Lubeneckas) herbu Sas. Ich rodo wit o šč szlachecką potwierdzity heroldie w Žytomierzu i w Warszawie w 1826 roku (AGAD w Warszawie, Inwentarz Heroldii Krolestwa Polskiego, 2b. dok. perg. 8889).
RUDOMINA (Rudamynas) herbu Trąby vėl Trzy Trąby. Posiadali majęt- nošci w powiatach wilenskim, wilejskim, witkomierskim i in. Siynęli z męstwa jeszcze w czasach krola Jagielly (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 610, 611; f. 708, z. 2, nr 4, 9, 649, 724, 928). Ich przynaležnošc do stanu szlacheckiego potwierdzila heroldia w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1027, 1660),
Piotr Rudomina Dusiacki byl kasztelanem smolenskim w 1647 roku. Ignacy Chodžko w Patnięlnikuch kwestarza barwnie opisuje polocki sejmik poselski od- bywający się pod koniec XVIII wieku w Uszaczu: �Pan rotmistrz Rudomina przy- prowadzil sto szabel. Wszedt on do miastec2ka takowym szykiem: Na przedzie sam konno, w mundurze wojewodzkim, z buzdyganem rotmistrzowskim w ręku, jakich juž i nie widac teraz. Personat! Nie �� powiedziec. A wąs! Möj dobro- dzieju! Wąs!,.. Za nįm szesč pięknych, miodych, wysokich a opiekiych dziewek w czerwonych, aksamitnych, gęsto galonowanych gorsetach i biękitnych, grodetu- rowych spodnicach. Wszystkie szesc grzmialy na waltomiach hucznego marsza. Za nimi szla szlachta, krzesząc w takt palaszami iskry z kamieni. �� przecią- gnąwszy pizez wszystkie ulice i zgromadziwszy okolo siebie thim ludu, dziwiące- go siętakiej paradzie, pan Rudomina przyszedt do kwatery wojewody�.
RUDOWICZ (Rudovičius) herbu Lubicz. Dziedziczyli dobra ziemskie na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1027).
RUDZIECKI (Rudeckas) herbu FCosciesza. Zamieszkiwali w powiatach oszmianskim, šwięcianskim, lidzkim i wilenskim.
RUDZIEWICZ (Rudevičius) herbu Tamawa. Wzmianki o nich pojawiają się w žrodlach bistorycznych od XVII wieku,
RUDZINSKI (Rudrnskas) herbu Prus, Prus UI, Rawicz, Zarąba. Boguslaw Rudzinski, szlachcic z ziemi krakowskiej, wspomniany jest przez zrodla archi- walne z roku 1668. Kazimierz Rudzinski w 1794 roku pehni odpowiedzialne funkcje we wladzach narodowych ziemi liwskiej (Akty powstania Kosduszki, L II, cz. 2, s. 161).
Kresowi Rudzinscy, pieczetujący się herbem Zaręba, zamieszkiwali przede wszystkim w powiatach oszmianskim, swięcianskim, siuckim, rosienskim i troc-
460
kim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 546, 611. 707, 2687; f. 391, z. 4, nr 2502). Po- twieridzenie rodowitošci szlacheckiej uzyskali z heroldii wilenskiej 2 sierpnia 1835 roku (CPAHL, f. 391, z. I, nr 1046, s. 130).
RUDZKI (Rudskas) herbu Wąž, Prawdzic i Abdank. Posiadali majątki w powiatach rosienskim i szavvelskim. Mieszkali tež w Petersburgu (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 146; f. 708, z. 2, nr 2563; f. 391, z. 4, nr 2504). Jan Węžyk Rudzki, podsędek zakroczymski, posel zierai zakroczymskiej, podpisal w roku 1674 akt elekcji krdla Jana III Sobieski ego (VL, t. V, s. 158). Z tegož rodu Wę- žykow Rudzkich pochodzil J6zefat Welamin, metropolitą kijowski, jak tež pole- gli w wojnach z Moskwą rotmistrz Stanistaw Rudzki, puikovvnik Dymitra Sa- mozwanca Aleksander Rudzki oraz Walenty Antoni Rudzki.
RUGIEWICZ (Rugevičius) herbu Rubiesz. W žrodlach archiwalnych no- towani byli od XVII wjeku.
RUJKIEWICZ (Rinkevičius) herbu Hipocentaurus. Miejscem ich osiedle- nia byl powiat telszewski.
RUKIEWICZ (Rukevičius) herbu Mogila. Zamieszkiwali w powiecie oszmianskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 86,102).
RUKOWICZ (Rukovičius) herbu Hipocentaurus. Wzmianki o nich poja- wiają się w archiwaliach od XV stulecia.
RUKSZA (Ruksas) herbu Labędž. Dziedziczyli dobra w povviecie witko- mierskim (CPAHL, f. 391, z. 2, nr3, 178, 404, 649).
RUKUJŽA (Rukuižys) herbu Ostoja. Ich rodowe siedziby znajdowaly się
w powiecie wilkomierskim.
RUMBO'VVICZ (Rumbavičius) herbu Nalęcz. Miejscem ich osiedlenia byt powiat trocki. Przynaležnošč tego rodu do stanu szlacheckiego potwierdzily heroldie w Wilnie i Warszawie (AGAD w Warszawie, lnwentarz heroldii Krdle- stwa Polskiego, Zb. dok. perg. 8887),
RUMSZEWICZ (Rumševičius) herbu Ostoja. Znani byli na Wilenszczyž- nie i Žmudzi (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2574). Potv/ierdzenie rodowitošci szla- checkiej uzyskali z heroldii wilenskiej 26 lutego 1835 roku (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1046, s. 106).
RUNGE (Rungys) herbu Runge. Znani byli w Wieikim Księstwie Litew- skim od XV wieku.
RUPEJKO (Rupeikys, Rupeika) herbu Lis i Trąby. Ich dobra rodowe znąjdowaly się na Wilenszczyžnie (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 842, 2111,2574).
461
RUSEN (Rusenąs) herbu Poraj. Zamieszkiwali na Žmudzi i Biaiej Rusi (CPAHL, f. 391, z. 6, nr7).
RUSIECK1 (Ruseckas). PieczętowaIi się herbami Poraj (w Wielkopoisce), Radwan (w ziemi sochaczewskiej), Rawicz (w Sandomierskiem, Lubelskiem i w Wjelkim Księstwie Litewskim). Najbardziej slynni stali šią ci wlasnie Rusieccy, ktorzy przesiedlili się na wschodnie ziemie Rzeczypospolitej. Zamieszkali oni w okolicach Wilna, Minską Litewskiego i Brzescia Litewskiego.
Tomasz Swipcki (Historyczne pamiątki.,., t. II, s. 41) zanotowal o nich: �Rusiecki Piotr herbu Poraj, w Wielkiej Polsce, scholastyk poznanski, proboszcz w Krobi, mąž uczony i wielkiemj od natury przymiotami ozdobiony, Kosciolowi Rzeczypospolitej piąknie zastužyl się. Jan z wojewödztwa kaliskiego do kor- rektury praw koronnych naznaczony. Rusiecki herbu Rawicz w Sandomierskiem; jeden z tych rotmistrz piechoty 1567 roku�.
Kasper Niesiecki w ösmym tomie Herbarza polskiego wywodzil Rusieckich herbu Poraj z rodu Izbinskich, z ktorych jeden po nabyciu döbr Rusko w Wiel- kopolsce zacząl się nazywac Rusieckim. Rusieccy herbu Radwan zamieszkiwali na ziemi sochaczewskiej. Natomiast Rusieccy Rawiczowie byli szeroko rozgalę- zieni w wojewödztwach sandomierskim i lubelskim, jak tež w Wielkim Księ- stwie Litewskim. Ci ostatni spokrewnieni byli z Lubomirskimi, Sanguszkami, Potubinskimi, Krasibskinn, Szujskimi. Rusieccy hcznie zamieszkiwali rowniez na ziemi halickiej, gdzie pisali się z Rusin lub z Rušca. Rusieccy herbu Rawicz trzymali w XIX wieku m.in. mąjętnošė Kuncewszczyzna koto Kopyla, ale ich dziedzicznym gniazdem byl Kamieh Zawilejski w powiecie oszmianskim w bylym wojewödztwie minskim (CPAHL, f. 391, z. 2, nr 2784, s. 24).
Herbarz z XVIII wieku podawal: �Rusieccy herbu Rawicz: panna w koronie z rękami w gorę wyciągnionemi, na niedzwicdzm siedząca, w polu biatym, w hehme nad karoną między dwiema jelenimi rogami pöl niedzwiedzia, w pra- wej lapie rožę trzymającego; od Bohdana Rusieckiego, mającego possesją pier- wej w wojewödztwach sandomierskim y lubelskim, potem w potockim majętno- sci Porzecza, y minskim, w powiecie oszmianskim majętnosci Kamienia, ktöre- go jeden z synöw, sptaciwszy częsci braci swoich, possydowai one wieczyscie.
O takowych tedy antecessorach swiadczy testimonium Bernarda Rusieckiego, komomika polockiego 1774 dane, iž pomienione majętnosci zbywając, wszystkie dokumentą przy onychže zostawili; dalszych w trzecim stopniu na- stępcow pröbowano listem na przyznanie wieczysto-darownego zapisu 1712, kwitacyą 1734; w czwartym i piątym pokoleniu prawern wieczysto-kupnym 1738 folwarku S2ymiewa alias Szulcowa y Haciszcz, czego tcž y testamentem 1752, ktörym y szöste probowano pokolenie, a w dalszy dowöd tey progeneracji prawern wieczysto-przedaznym 1759. Takowemi dokumentami do siödmego pokolenia wywöd okazany, sąd ziemski prowincji witebskiey przeyrzawszy, na fundamencie probacji y dowodöw famiiią z dawnych czasöw rodowitošcią šla- checkązaszczyconą, w tymze stanie zachowal y utwierdzil�.
Utožony pöl wieku pözniej w Wilnie Wywöd familii urodzonych Rusieckich herbu Rawicz, przedstawiony 5 grudnia 1835 roku, podawal, že: �Kazimierz Rusiecki, za protoplastę do ninieyszego wywodu wzięty, posiadając wspölnie z zoną swoją Ewą Sadowską i synem Ignacym częšč majętnosci ziemskiey Spo-
4 6 2
ry Wielkie i Male zwaney, w powiecie oszmiariskim položoney z poddanemi i dalszemi przynaležnoiciami, wyprzedal ją urodzonym Lichodziejewskim do- wodzi 1777 dane prawo przedažne (...). Ignacy Kazimierzowicz Rusiecki, polą- czony związkiem malženskim z urodzoną Franciszką Gurską, splodzil między dalszem potomstwem synôw dwôch: Adama Piotrą Pawla, trzyimiennego, i Jozefą Andrzeja�. Požniej nabyli Rusieccy rožne majętnošci, m.in. folwark Mace- wicze w powiecie zawilejskim.
Heroldia wilenska w roku 1835 uznala za �dworzan" liczną grupę Rusiec- kich: Adama Piotrą Pawla i jego synôw Antoniego Jozefą, Leopoldą, Ferdynan- da Jana, oraz Jôzefa Andrzeja z synami Justynem Feliksem i Jozefem Kazimie- rzem (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1046, s. 154-156).
Reprezentanci tego rodu byli często wzmiankowani w žrodlach pisanych po- chodzących z XV1-XVII wieku. Martinus Russieczky, iurium doctor, figuruje w aktach kapituly poznanskiej z roku 1553 (Akta kapitul t wieku XVI, s. 116). Pan Stanislaw Rusiecki w 1563 roku odnotowany zostal w jednym z dokumentôw dyplomatycznych jako uczestnik 2e strony polskiej rozmôw pokojowych z Mo- skwą (Sbornik maüenaiow k istorii Panow Rady W.K.L., s. 272). Porucznik Rusiecki, wspomniany 20Stal w lišcie krôla Zygmunta Augusta z 11 sierpnia 1567 roku jako jeden z najod wazniejszych uczestnikôw zwyciçskiej bitwy z Moskwą (Arcbiwum Sangaszkôw, L VII, s. 175,356). Martinus de Rusiec Rusiecki, kanonik krakowski, wymieniany jest prze2 ¿rôdla archiwalne z lat 1563-1574.
W 1577 roku sąd brzeski rozpatrywal sprawç �pogromu� uczynionego przez Marcina Rusieckiego we dworze Jana Hreczyny. 2 maja 1608 roku Daniel Rusiecki, zarządzca dôbr Dworzec, w powiecie slonimskim, naležących do Zofii Zawi- szyny, zaskaržyl przed sądem czterech miejscowych Zydôw, ktôrzy ,jako ludzie swawolne y opile, z kijami się do mnie rzuciwszy, poczęli bič î zadali rany kijowe, ažem zaledwo obronną iękądo swietlicy od nich uszedl. I na ten tež czas pograbili u mnie szablę, oprawną srebrem, ktôra mnie kosztowala osicmdziesiąt zlotych czerwonych, mieszek weselny urwali od pasa, w ktôrym bylo osiemdziesiąt zlo- tych czerwonych, pierscienie dwa zlote, kolpak�, �Zawinit" pan Rusiecki Žydom, bo prôbowal bronič - zresztą tylko slownie - szewca, ktôrego oni �mordowali� kijami pod oknem zarządcy (A WAK, t. XXVIII, s. 104-105).
Andrzej Rusiecki 1 V 1619 roku podpisal uchwatę szlachty wojewôdztwa krakowskiega �na okazowaniu� pod Kazimierzem. W roku 1622 Krzysztof Rusiecki, podstarosci shicki, pulkownik Jego Krôlewskiej Mošci, sądzil sprawy onajazdy, kradzieže i podpalenia w tymže powiecie (A WA K, t. XVII, s. 259, 261 i in.). Jan Rusiecki w 1638 roku byl burmistrzem poîockim. 15 maja 1638 roku �ziemiantn hospodarski� wojewôdztwa minskiego pan Jakub Rusiecki zaskaržyl w wilenskim sądzie grodzkim pana Mikolaja Kisiela, ziemianina krôlewskiego z wojewôdztwa witebskiego, o to: �iž w roku 1638 miesiąca maja dnia 4, gdy je- chal pan Rusiecki do Warszawy (...), a jadąc przez Wilno, wstąpil po niektôrych waznych î pilnych potrzebach, i gdy jechal pomienionego dnia ulicą Sawiczowąw rynek, tamže jegomošč pan Kisiel z gospody swej na tej Sawjczowej ulicy stojącęj, nie wiadomo z jakich przyczyn, wypadlszy z gospody sam z czeladzią swą, zaraz nagoniwszy pana Rusieckiego, z konia czeladzi šciągnąc kazal, do swojej gospody zawiôdlszy, konia, sakwy etc. (...) wziąl i bezprawnie gwaltownie pograbil.
463
A j ego samego przez noe w swej gospodzie trzymając i jeszcze maio na tym mając, czlowieka w niezym sobie niewinnego, odjąwszy szablę od niego i w kieszeni bylo zlotych szešc czeladž oszarpala i do turmy do zamku, na holowniki zbudowanej, wsadzil, nie mając žadnej przyczyny, Którego pan podstarosci widząc byé niewinnie osadzonego, dzierzawszy dni cztery, jako czlowieka nie- winnego, wypuscil�. Uwolniony chcial więc prawnie dochodzic swej krzywdy, tzn. odzyskac rzeczy i otrzymac zadoséuczynienie za naruszenie godnosci (AWAK, t. XX, a. 318-3] 9).
W 1660 roku ptnskie akta grodzkie v/spommają o szlachetnym ,jegomosci panie Alex.andrze Rusiecki tn, pulkowniku Jego Króiewskiey Mosci� {AWAK, t. XXVIII, s. 375). 12 marca 1660 roku pewien kaplan zaniósl sbargę następują- cej tresci przed oblieze s^dziów magistratu pinskiego: �W roku teražniejszym 3 660 m-ca marca ze dnia szóstego na dzien siódmy, w nocy, Alexander Rusiec^ ki, pulkownik Jego Króiewskiey Mosci, na compari ią z innymì panami, zaje- chawszy gwaltownie wies Hlinną, w powiecie pihsksm ležącą, tamže do cerkwi drzwi y klodkę odbiwszy, jedwabnicą lokei cztery niebieskiey masei, nad obra- zem Najšwiętszey Panny wiszącey, która kosztowala zlotych cztery, tuwalen dwie, xiąžkę lekarską ruskim pismem za zlotych piętnašcie, a w domu kaplana kožuch bialoglowski wielki, kunicą do czapki, czapek męskich cztery, zupan siermiąžny czamy, obrusów tkackįch piąč etc., etc. (...) gwahowrne, bezprawnie zabrali y do pana pulkownika zaprowadzili� {AWAK, t. XXXIV, s. 141-142).
Tenze pulkownik Rusiecki, korzystając z zamqtu, oglaszal sie raz za bądą- cego na službie króla polskiego, raz za hetmana wojsk zaporoskich, raz za ofice- ra carskiego. I we wszystkich �wcicleniach� parai šią grabiežą wspólziomków. Przez kìlka miesięcy naježdžal np, wsie wchodzące w sktad majątku Bezdieža, posiadlosci biskupa wilenskiego, �stacye wyciągając, rožne rzeczy, grabieže biorąc, a to wszystko do majętnošci pani malžonki swey jeymošci pani Catarzy- ny Dowgierdówny Rusieckiey, nazwaney Rudy, w powiecie slonjmskim, za- prowadzając� {AWAK, t. XXXIV, s. 147).
Stusznie tedy hetman Pawel Jan Sapieha konstatowal w jednym ze swych uniwersalów z sierpnia 1660 roku, ze w powiecie pinskim (dotyczylo to zresztą calego Wielkiego Księstwa Litewskiego) obywatele �gromadnie wiąžą šią do Woysk Jego Króiewskiey Mosci�, lecz ciągną potem te oddzialy nie przeciw naježdžcy moskiewskiemu, aie ,jeden drugiego z samey nienawisci y ziosci naježdža, krzywdzì y inne nad wszelką slusznošč bezprawia czyni�,
W XVII wteku dwaj Rusìeccy (herbu Rawicz) Stefan i Stanislaw byli kolej- no kasztelanami minskimi. Stanislaw Rusiecki, kasztelanic minski, w roku 1674 w Warszawie podpisal od ziemi liwskiej akt elekcji króla Jana III Sobieskiego {VL, t, V, s. 159). Jan Stanislaw Rusiecki, byl �pisarzem miasta Jego Królew- skiey Mosci potockiego� w roku 1717. Dominik Józef Rusiecki byl w tymže roku namiestnikiem grodu województwa witebskiego.
Gdy w 1720 roku zmart Stanislaw Rusiecki, kasztelanic minski, majętnošč jego Koscieniewicze przejąl prawem dziedzicznym mlodszy brat Aleksander Rusiecki, starosta mtlkowski. Wdowa po zmarlym Anna Tryznianka Stanisla- wowa Rusiecka nie pogodzila šią z tym stanem rzeczy, zebrata sposród szlachty �swych wiadomych y znajomych in numero dwudziestu trzech�, wsród których
464
byli m.in. niejaki Maciej Czajkowski oraz nieznany z imienia Makowski, i naje- chali dwór Aleksandra Rusieckiego.
Informuje o tym zapis z 10 grudnia J 720 roku w brzeskich księgach grodz- kich: �napadlszy wyž wyrazeni armata et violenti manu, z strzelbą ognistą, z muszkietami, flintami, karabinami, pistoletami, szablami y innym orąžem na majętnošc Koscieniewicze, napadlszy z ogniem y mieczem, niemilosiemie a prawie bezbožnie, securitate prawa pospolítego obwarowanych, jednych letaliter postrzelali, osobliwie jcgornosci pana Adama Zawadzkiego, jadącego do žaiujących pryncypatów swoich, chcąc dač znaé o takowej violencyi y gwahow- nym naježdzie, nie wypuszczając z dziedziñca, niemilosiemie a prawie šmiertel- nie, trzy razy z muszkietów dawszy ognia, trzy postrzaly smiertelne zadali y konia pod nim postrzeliwszy, zabili.
Jegomoáci pana Konstantego Zaluteñskiego tamže niemilosiemie na dzie- dzincu skatowali, który od tak tyrafiskiego zbicia y skaleczenia, B6g wie, j eželi žyw będzie, takže y pana Ignacego Kozlowskiego. Widząc zas tak okrutnie wy- uzdaną in �� nefas kalvvinską imprezę na krew kalolieką rzymską, gdy pan Jan Lenkiewícz, proszony natenezas z kilka osiadlemi sąsiadami, nie mogąc žadnemi wyperswadowaé racyami, a nie będąc pewien ¿yeia, zawarl stę w spi- chlerzu, do którego od godziny dziewiątej przed poludniem až do dwunastej szturmowali, ze czterech stron, ogniem paląc spichlerz y dusząc dymem, wyrą- bawszy okno w tymže spichlerzu, przez które pana Szczepiñskiego, na wylot przez kark z muszkietu lethaliter przestrzelono,
Nie mogąc tedy inaezej pan Lenkiewícz się salwowaé, z sąsiadami na parol poddaó šią musial, którego dyzarmowawszy y innych sąsiad jednych kiyami na šmierc zabijając, drugich niemilosiemie wiąžąc o ámierc przyprawíc usilowali�. Przy okazji zgwalcono kilka niewiast sposród shižby nalcžącej do majątku, �� zapísano w księgach sądowych: �y mimo woli wziąwszy poddanką z Košcie- niewicz, na imię Palažkę, która przez tyranskie mordowanie bez czasu w tymže samym mordcrstwie ptód stració musíala, juž w czasiech porodzenia będąca� (AWAK, t. V, s. 88-99).
Inny dokument z roku 1750 informowal: �Józafat z Rusiec Rusiecki, kasz- telaníc Minskí, na Kosciemewíczach, Kaiinowie, Mazanowie y Karpowiczach dziedzic, iž ja umyslilem ninicyszym fundacyjnym listem moim cerkiew šwiętą košcieniewiecką, z košciolem rzymskim w jednošci zostającą, pod tytulem swiętego proroka Eliasza y blogosíawionego Józafata męczennika condecorare, tudziež y parochowi, natenezas zostąjącemu, oycu Pawlowi Biegaylowiczowi � sukcessorom po nim, do teyže cerkwi naležyty podad sposób: pola wlók dwie� (��. IIT, s, 217-218).
Bemard Rusiecki, komornik prowincji poíockiej, w roku 1777 byl wlascicie- lem tnajętnošci Szulcowa, Jecz z powodu trudnošei fmansowych oddal ją w arendą hrabiemu Sergiuszowi von Minichowi, pulkownikowi wojsk rosyjskich (AWAK, t. XXXV, s. 285-287). Spis szlachty powiatu dzisneñskiego z 1796 roku wytnienia Bernarda Rusieckiego, szambelana dworu polskiego (Archiwuvn Narodowe Bialo- rusi w Minsku, f, 319, z. 1, nr 5, s. 80). W 1812 roku Antoni Rusiecki byl podko- misarzem kantonu lohojskiego w strukturze administraeji polskiej stworzoncj przez Napoleona na ziemiach Bialej Rusi po wypqdzeniu oddziafów rosyjskich
465
(AWAK, t. XXXVII, s. 267). Wedtug Regestru szlachty czynszowej i okolicviej powiatu borysowskiego z 1812 roku w zascianku Kopiszcze rnieszkal pan Rafal Rusiecki, natomiast w okolicy Domosza - Jerzy Rusiecki (ibidem, s. 307, 308), W 1823 roku � po 26 latach pracy w Rosji w charakterze nauczyciela � powrocil do ojczyzny �polskij uroženiec� Aleksander Rusiecki (CPAHL, f. 721, z. 1, nr 262), Prosii o emeryturę, ale wtadze odmowity mu, gdyž miat prowadzič �niesta- ly� tryb žycia (porzucil bowiem pienvszą žonę.
Drzewo genealogicznc Rusieckich herbu Rawicz, zatvvierdzone w Minsku w 1822 roku, podawato opis czterech pokolen tego rodu, od protoplasty Jana zaczynając (Archiwutn Narodowe Bialorusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 114, s. 52). 29 kwietnia 1841 roku heroldia wilenska zatwierdzila genealogię Rusieckich herbu Rawicz, zamieszkalych w powiecie zawilejskim. Byla to galąž nie- zamožna, Ci Rusieccy peinili najczęšciej shižbę dworską w siedzibach bogatych ziemian Wilenszczyzny, po tym jak w 1777 roku sprzedali swą częšč majątku Spory w powiecie oszmianskim panom Lichodziejewskim. Tylko przejšciowo posiadali folwark Macewicze. Drzewo genealogiczne w 1841 roku przedstawia czteiy pokolenia tej gatęzi rodu Rusieckich -10 osob plci męskiej (CPAHL, f, 391, z. 5, nr 564). Ferdynand i Aleksander Rusieccy 30 maja 1875 roku uzy- skali potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej z heroldii wilenskiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 187, s. 77-78). Rusieccy osiedli w powiecie dzisnenskim spo- krewnili się z Žalkowskimi, Žylinskimi, Sokolowskimi, Danilewiczami, Reuta- mi, Swiderskimi, Woronowiczami, Samujtami (CPAHL, z. 7, nr 4117, II).
RUSILOWICZ (Rusilavičius) herbu Košciesza i Nalęcz. Zamieszkiwali w powiatach wiienskim, poniewieskim, wiIkomierskixn, oszmianskim i in. Kil- kakrotnie w XIX stuleciu potwisrdzani byli przez heroldię vvilenską jako staro- žytna polska szlachta (CPAHL, f. 391, z. S, nr 2541, 2574; f, 391, z. 7, nr 2574; f. 708, z. 2, nr 3,4),
RUSSEL (Ruselys) herbu Lis i Pielesz. Znani byli w Koronie Polskiej, Wielkim Księstwie Litewskim i w Inflantach,
RUSZCZYC (Rušcicas) herbu Lis. Od wiekow zamieszkiwali na Wilefisz- czyžnie, m.m. w Perkowszczyznie i Bogdanowie w powiecie oszmianskim, Jo- dziszkach w wileriskim i in, Spokrewnieni byli z Czechowiczami, Ciszewskimi, Ihnatowiczami> Ruczynskimi. Znani byli tež na PodoJu, gdzie jako starožytny rad rycerski wpisywani byli do szostej częšci tamtejszych ksiąg szlacheckich (Spisok dworian wniesionnych n' dworianskuju knigu podolskoj gubeniii, s. 307).
Meidunki wojewodow rosyjskich spod Bialej Cerkwi i Kijowa z kwietnia 1659 roku wspominają o potyczkach Kozak6w i wspierających ich Polak6w z oddzialami moskiewskimi. Wšr6d szczegolnie �dokuczliwych� dowodcow polskich wymieniany jest pulkownik Ruszczyc na ežele 700-osobowego od- dziahi polskiego (Archiw Jugo-Zapadnoj Rossii, t. XV, s, 366-367). W jednym z listow do cara Aleksego Michajlowicza wojewoda W. Szeremietiew w styczniu 1659 roku donosit o tym, že z pomocą dla hetmana kozackiego Iwana Wyhow- skiego do tarty na Ukrainę oddzialy polskie: �A i teraz, hosudarze, za tydzien do
4 6 6
Božego Narodzenia Chrystusowego, przyszli do miast czer kask ich do hetmana Iwan a Wyhowskiego hetmana Stanislawa Potockiegc bratanek, obožny koronny Andrzej Potocki, kasztelanic krakowski, i Szanberk, i Tyszkiewicz, starosta žy- tomierski, i Ružczycz, i Druzkiewicz, i Jabtonski z Polacy, i Z Wolochy, i z Ser- by� (Archiw Jugo-Zapadnaj Rossii, t. XV, s. 298).
W paždziemiku 1680 roką pan Jan Konstanty Ruszczyc zaskaržyl w sądzie brzeskim poddanych Abtama Czemieckiego ze wsi Nowosiolek o ukradzenie mu �rožnych rzeczy röznemi czasami� {AWAK, t. XVII, s. 497), N. Ruszczyc za czasöw Jana III Sobieskiego dowodzil 80-osobowym oddzialem �arkabuzeryi�. Tadeusz Ruszczyc, szambelan, byl 1691 roku komisarzem krolewskim w Brze- šciu Litewskim. Chryzostom i Stanislaw Ruszczycowie podpisali w roku 1697 od wojewödztwa brzeskiego akt elekcji kröla Augusta II (VT, t. V, s. 456). Jegoruose pan Mikolay Ruszczyc, starosta tautuski, wspomniany jest w dekrecie Glöwnego Trybunalu Litewskiego z 20 lipea 1730 roku, jak tež jedenašcie lat pözniej (AVFAX, t. XX, s. 526).
W 1750 roku w zapisacb magdeburgii brzeskiej odnotowany zostat wiel- mozny pan Maciej Ruszczyc, stolnik radomski {AWAK, t. VI, s. 483). Wincenty Ruszczyc byt kapitanem wojska polskiego Ksiąstwa Warszawskiego. Mianowa- ny zostal 21 stycznia 1813 roku przez Fryderyka Augusta, �z Bozej laski kröla saskiego, xięcia warszawskiego�.
Pawel Ruszczyc, ziemianin z powiatu kobrynskiego, byly guberaialny sę- dzia, od lata 1825 roku po rok 1829 znajdowal šią pod tajnym nadzorem polieji. Gospodarowal w tym czasie razem z rodžiną w swym majątku Dziatlowicze. �Chociaž Ruszczyc powstrzymuje šią od nadmiemego uzywania napojöw wy- skokowych, to jednak užywając ich niekiedy, bywa nieprzyjemny w obehodze- niu šią swym" (CPAH Biatorusi w Grodnie, f. 1, op, 3, z. 52, nr 540). Pod nad- z6r trafil za to, že będąc pijany, publicznie zwymyslal pulkownika Balbiekowa, dowodcą rosyjskiego Bialostockiego Pulku Piechoty,
Wedlug danych z 1847 roku 36-letni wöwezas Zygmunt Ruszczyc, syn Ga- spra, wyznania rzymskokatolickiego, posiadal majątek Jodziszki ze 196 chlopa- mi panszczyžnianymi (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1183). Jedno z odgalęzieh Rusz- czycöw przenioslo się do powiatu trockiego (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2516). Z tej rodziny (gatąž oszmianska) pochodzit znakomity malarz Ferdynand Ruszczyc (1870-1936).
RUSZKIEWICZ (RuŠkevičius). Prastary röd lechicki, odnotowywany juž w wieku XVl na GrodzicfiSZCZyžnie i Wilenszczyznie. Pieczętowali šią herbem Wadwicz. Spokrewnieni byli z takimi rodzinami, jak: Galęzowski, Görecki, Scipio de! Campo, Dogiel, Jakubowski.
RUTKIEWICZ (Rutkevičius) herbu Hipoceniaurus. Przez stulecia za- mieszkiwali we wlasnych majątkach w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 851, 2596). W XVIII wieku licznie osiedleni byli natomiast we wziętych w arendą dobrach w tymže powiecie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690, s. 258).Spokrewnieni byli z Zahorskimi, Pomarnackimi, Kuzmickimi, Kowale- wiczami, Nowickimi.
4 6 7
RUTKOWSKI (Rutkauskas) herbu Boncza, Gozdawa, Hipocentaurus oraz - najbardziej rozkrzewieni - herbu Pobög (wywodzący się z zieini dobrzyn- skiej), mający liczne zašcianki na Grodziehszczyžnie i Wilehszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1061, s. 654-655). Rutkowscy posiadali tež zašcianki Korzyšė i Rakame wpowiecie wilehskim (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 32; f. 391, z. 1, nr 75, 1834).
Pawel Rutkowski 3 VI 1606 podpisal �protestację� szlachty wojewödztwa krakowskiego w Krakowie. Kazimierz syn Jakuba Rutkowski od początku XVni stulecia byl wlascicielem majątku Lujsze, W 1740 roku jego syn Stanislaw zamienil ten majątek na Kozakiszki z Jackiem Žagielem. Syn Stanislawa Rutkowskiego Krzysztof, rotmistrz, pozostawil po sobie czterech potomköw: Wawrzyhca, Michata, Jozefą i Jana; wnuköw: Jana, Karola Melchiora i Juliana oraz jedyrtego odnotowanego w 1841 roku prawnuka Adolfą Reinholda (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 567). 18 grudnia 1841 roku heroldia wilenska zatwier- dzila rodowöd Rutkowskich herbu Pobög, zamieszkalych w powiecie wilen- skim.
RYBICKI (Ribickas) herbu Radwan i Slepowron, Zamieszkiwali w Wil- nie, a takže w wojewodztwie nowogrödzkim (powiat nowogrodzki) i wilehskim (powiat trocki) (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 1076; f. 391, z. 6, nr 665; f. 391, z. 7, nr 94, 1212; f. 391, z. 4, nr 2522; f. 391, z. 10, nr 329). W wojewodztwie plockim užywali godla Jasienczyk.
RYBINSKI (Ribinskas) herbu Wydra. Dziedziczyli dobra ziemskie w po- wiatach pitiskim, šwiąciahskim, nowogrödzkim, polockim i wolkowyskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 11, 665, 612, 265, 1623).
RYBSKI (Ripskäs) herbu Grzymala. Miejscem ich osiedlenia byl powiat szawetski (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7).
RYCHLICKI (Richlickis) herbu Kosctesza, Grzymala i Jastrzębiec. Znani byli w Wielkopolsce, na Ukrainie i Litwie. Liczne zamieszkiwali w okolicach Wilna, gdzie w XVII wieku byli wlascicidami Suderwy (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 245).
Wywöd famiiä urodzonych Rychlickich herbu Košciesza, zatwierdzony 3 stycznia 1803 roku przez Deputacjį Wywodową w Mihsku, stwierdzal: �Familia urodzonych Rychlickich (...), od naydawnieyszych czasow kleynotem szla- chectwa będąc zaszczycona, wszelkich stanowi swemu przyzwoitych uzywala przywilejöw y prerogatyw, y dotąd w tym trwąjąc dostojehstwie, na liczne roz- rodziwszy się galqzie, rod swojego pochodzenia od poprzednikow, rodowitej szlachty, prowadząc, stosownie do ukazöw prawa mając się, dziš wywodzący się dziada swojego urodzonego Bazylego Rychlickiego, podstolego trockiego, na linii przez nas, Deputacyą, konnotowaney wskazawszy, tym porządkiem uspra- wiedliwil, ¿e ow urodzony Bazyli Rychlicki, podstoli za panowania nayjašniey- szego Augusta Trzeciego, krola polskiego, mial nadaną sobie wioskę Rzędziszki zwang, w lesnictwie niemonoyskim w wojewodztwie trockim ležącąy orią przez
468
niejaki czas possydując na osobę urodzonego Jozefą Taranowskiego odstą- pit y w ciągu požytia swego z malžonką urodzoną Teofilą Hlaskovmą spfodzil syna Jerzego Adryana. Ten, mając w possesyi swojey majątek Lapina zwany, zostawif dzis wywodzącego šią Trojaną�, ktory zostal uznany za �rodowitego szlachcica polskiego y cio xiągi szlacheckiey gubemi miiiskiey cząšci pierw- szey� wpisany (Archiwum Narodowe Biaforusi w Minsku, f. 319, z. 1, nr 3, s. 483-484, 487-491).
RYCHLIK (Richlikas) herbu Labędž. Zamieszkiwali na Wilefiszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1059).
RYDZEWICZ (Ridevičius) herbu Pobog. Miejscem ich osiedlenia byl po- wiat rosienski.
RYDZEWSKI (Ridevskis) herbu Rustejko i Suchekomnaty. Posiadali ma- jętnosci w powiatach swięcianskim, trockim i wilejskim (CPAHL, f 391, z, 8, nr 352; f. 391, z. 6, nr 8, 611,707).
RYGMUNT (Rigmuntas) herbu Rygmunt. Zamieszkiwali w powiecie wii- komierskim (CPAHL, f. 70S, z. 2, nr 4, 366).
RYLEWICZ (RileviČius) herbu Lubicz. Dziedziczne dobra mieli w powiecie lepelskim (CPAHL, f. 391, z. 6, nr667).
RYLSKI (Rilskas) herbu Ostoja i Wieniawa. Pochodziii z wojewddztwa krakowskiego lub rawskiego, z miejscowosci Rylsko. Byli szeroko rozgafęzieni na ziemi sanockiej, potem na Podolu.
W. Wittyg (Nieznana szlachta polska i jej herby, s. 279) pisaf o Rylskich herbu Grzymala �bez korony� (1552, woj. ptockie) i herbu Przegonia (1601, Krakow). O Rylskich herbu Ostoja wspominal Boleslaw Starzyhski w swym niewydanym herbarzu, przechowywanytn w dziale rękopisow Biblioteki Jagiel- lohskiej w Krakowie.
Tomasz Šwiącki {Historycztte pamiątki,.., t, II, s, 43) zanotowal o nich: �Rylski herbu Ostoja w rawskiem i krakowskiem wojewodztwach, z Rylska pod Rawą. Rylski dworzanin kr61a Zygmunta Augusta; Gomicki wspomina go w swoim Dwonanime. Feliks, kantor kate dry kujawskiej, doktor prawa, zszedi 1565 roku, swiadczy nagrobek jego we Wroclawiu. Franciszek, wielkorządca krakowski, starosta kamieniecki, Zygmuntowi III mity; umart 1603 roku. Uczcil go nagrobkiem syn Jan na zamku w Krakowie, w košciele sw. Michaia. Ten to Jan, dworzanin krdlewski, napisal De jure Majestatico Oratio 1608 roku i przy- pisal Wfadyslawowi krolewiczowi.
Piotr, sędzia ziemski rawski; podczas wojny z Szwedami rotmistnzem woje- wodztwa rawskiego obrany, męžnie walczyi przeciw nieprzyjacielowi. Wojciech, grodzki poborca kijowski 1643 roku, z sejmu 1647 komisarz na opatizenie Pundacji Karmelitow w Bohuslawiu na Ukrainie, Krzysztof, komisarz z sejmu 1670 roku do miasta Krosna. Benjamin z Czamieckim w Danii Szwedow gromil. Piotr, kanonik
469
kujawski, lubelski i wolborski proboszcz; dla KoHegium Jezuitdw w Winnicy do- broczynca. Michai, czesnik lęczycki, rotmistrz krolewski pod Chocimiem, a potem kasztdan gostynski; depu tat z sejmu 1685 roku na trybunal radomski�.
Samuel Rylski, podkomorzy koronny, starosta rabsztynski i kapiniski, figu- mje w dekrecie krola Wladyslawa IV z 15 kwietnia 1648 roku oraz w innych aktach z tego okresu (AWAK, t. XX, s. 344, 352, 515 i in.). Jan Rylski z Rylska wspomniany zostal w uchwalach sejmiku proszowskiego z 16 grudnaia 1625 roku {Akta sejmikowe wojewadztwa krakowskiego, t. II, s. 44). Samuel, podkomorzy koronny, Stanislaw, stolnik krakowski, Jan, burgrabta krakowski, Franci- szek i drugi Jan z Wielkiego Rylska Rylscy w 1648 roku podpisali elekcją krola Jana Kazimierza (VL, t, IV, s. 99).
Jan Rylski burgrabhts arcis Cracoviensis, 9 XII 1651 roku ztožyl podpis pod uchwalą zjazdu szlachty wojewodztwa krakowskiego �podczas pospolitego rusze- nia w domu pozostalej�. W roku 1681 trzej komisarze krolewscy Jana III Sobie- skiego: �Piotr z Wielkiego Rylska Rylski, kanonik wrociawski, proboszcz lubelski, wolborski, sekretarz JKM, Abraham KConstanty z Gohlchowa Gokchowski, stolnik mielnicki, Mikolay Jan ESuyno, towczy ziemi liwskiej�, sprawdzali sprawy mająt- kowe w BrzesctU {AWAK, t. Ill, s. 96-97), Teodor Rylski sped Kijowa w 1848 roku miai ktopoty z wladzami carskimi z powodu ekonomą Gliiiskiego, dopusz- czającego się notoryeznie przemocy wobec chlopow. Uchodzil za eziowieka, ,,kto- iy odznaczal šią polskim patriotyzmem i wywrotowymi myšlami�.

RYLLO vd RYLO (Rilas) herbu Wieniawa. Zamieszkiwali w powiatach lidzkim i wileiiskim oraz w Wilnie (CPAHL, f. 391, z. 9, nr 2782, s. 246). Midi rownjez liezne dobra w Matopolsce, na Ukrainie i Bialorusi. Maksymilian Ryllo w 1786 roku byf biskupem przemyskim obrządku greckokatolickiego.
RYLLO-KLIMASZEWSK1 (Rilas-KJimašauskas) herbu Pomian. Ich po- siadlošci znajdowaly šią na Wilenszczyznie (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1690).
RYMDZIEWICZ (Rimdevičius) herbu Hipocentaurus. Zamieszkiwali w po- wiecie rosienskim.
RYMEJKO (Rimeikys) herbu Dąbrowa. Dziedziczyli dobra ziemskie na Litwie w rožnych powiatach.
RYMGAJLO (Rimgailas) herbu Lis i Herburt. Ich rodowe posiadlošci znajdowaly się w powiecie rosienskim i in. (CPAHL, f. 391, z. 11, nr 122).
RYMIDOWICZ (Rimidavieius) herbu Sulima. W žrodlach historycznych notowani byli od początku XV wieku.
RYMKIEWICZ (Rimkevičius) herbu Lubicz, Pobog, Pomian, Bialynia, Przyjaciel, ¿lepowron. Posiadali majątki na Wilenszczyznie, Grodzienszczyznie, Žmudzi i w innych dzielnicach Rzeczypospolitej Obojga Narodow. Nalezaly do nich m.in, zascianki: Dolnice (wchodzący w sklad majątku Sutany hrabiow
4 7 0
Tyszkiewiczöw), Rakliniszki, Stogale, Hryciuniszki, Paulechance, Sadoniszki w powiecie wiletiskim; licznie osiedleni byli w powiecie oszmianskim oraz w rosienskim na Žmudzi.
Przez malzetistwa spokrewnieni byli z Lukaszewiczami, Juchniewiczami, Szolkowskimi, Ihnatowiczami, Jachimowiczami, Baniewiczami, Maciulewiczami, Wa^cami, Senkami, Januszewskimi, Czechowiczami, Swiderskimi, Butkiewicza- mi, Puchalskimi, Kozakiewiczami {CPAHL, f. 391, z. 7, nr 4117, II; f. 391, z. 6, nr 7,18,708).
Bogate zbiory dokumentow historycznych (267 kart) dotyczących dziejow rožnych galęzi tego rodu znajdują się w zbiorach Centrainego Panstwowego Archiwum Historycznego Litwy w Wilnie {f. 391, z. 4, nr 2532). Pierwsze wzmianki o tym rodzie pochodzą z początku XVIII stulecia, kiedy to Kazimierz Stanislaw Rymkiewicz, namiestnik sądowy i re gen t ziemski skarbowy powiatu grodzienskiego, 26 XI 1707 podpisal instrukcję sejmową.
Wywöd familii urodzonych Rymkiewiczow herbu Pomian, sporządzony przez heroldię wilenską 26 maja 1800 roku, podawal, iž: �Stefan, Bartlomiey y Samuel Rymkiewiczowie, pradziadowie dziš wywodzących się, formujący trzy Jinie, užywając prerogatywy stanowi szlacheckiemu przyzwoite, dziedzi- czyli majątki ziemskie w Wielkim Xięstwie Litewskim sytuowane. Y tak Stefan Rymkiewicz, dziad teraz wywodzących się Macieja, Andrzeja y Pawla Szymo- nowiczöw Rymkiewiczow, formujący pierwszą linię, possydowai majątek Michnokienie zowiący się, w powiecie lidzkim položony, kt6ry požniej ženie swojey Petroneli z Monkiewiczow Stefanowey Rymkiewiczowey w dzierženie zostawit, a ta synowi Szymonowi Stefanowiczowi Rymkiewiczowi prawem darownym w roku 1748 wydanym ustąpila (...).
Dziad dziš do wywodu idącycb Stanislawa y Jozefą Kaztmierzowiczow Rymkiewiczow, formujący tę drugą linię, mial possessyę w majętnošci Michno- kieniach y zostawil po sobie syna Kazimierza Bartiomiejewicza Rymkiewicza. Zaš Kazimierz Bartlomiejewicz Rymkiewicz sptodzit synöw dwöch, Stanislawa y Jozefą, dziš wywodzących się (...). W ostatku Samuel Rymkiewicz, dziad teraz wywodzących się, z synami, Antoniego y Eliasza Tadeuszewiczöw Rymkiewiczow, formujący tę trzecią linię, mial takže possessyą w majętnošci Michnokie- niach, ktorą požniey synowi Tadeuszowi Samuelowiczowi Rymkiewiczowi prawem wieczysto-darownym w roku 1756 ustąpil. Tadeusz byl oycem Antoniego z synami Eliaszem y Tymoteuszem oraz Eliasza z synem Andrzejem Rymkiewiczow, dziš wywodzących się�. Heroldia wilenska uznala starających się o uznanie szlacheckiej rodowitosci za �rodowitą y starožytną szlachtę pol- ską� (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948, s. 677-678).
Irma wielka gaiąž tego rodu zamieszkiwala w Rymkunach w powiecie lidzkim (mozliwe, že od tej miejscowoscr przybrali tež swoje nazwisko). Z tej linii 26 maja 1800 roku heroldia wilenska uznala za rodowitą i starožytną szlachtę polską Jozefe, Augustyna, Eliasza, Macieja i Jakuba Rymkiewiczow, wpisując ich do pierwszej klasy ksiąg szlachty gubemi litewskięj(CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948, s. 679-680). Tizecia gaiąž Rymkiewiczow herbu Pomian osiedlona byla na folwarku Gudziszki w tymže powiecie lidzkim. Z nich Wincenty, Franciszek i Dominik röwniez uzy- skali wöwczas potwierdzenie rodowitosci szlacheckiej (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 948,
471
s. 681-682). Rymkiewiczowie z wojewodztwa wilenskiego zostali zatwierdzeni jako rodowita szlachta 4 pazdziemika 1820 roku przez Deputacj? Szlachecką w Wilnie (CPAHL, f, 391, z. 1, nr 1011, s. 1,24, 53).
18 grudnia 1823 roku do Deputacji Wywodowej Gubemi Wilenskiej nad- szedl list z zawilejskiego sądu grodzkiego: �Sąd grodzki zawilejski, chcąc po- spieszyc w rozbiorze dzieia nad szlachcicem Fra'nciszkiem Rymkiewiczem za utrzymywanie dezertera Jozefą Gamysza przez rząd gubemski wilenski obwi- nionym, przesyia najusilniejsze žądanie do Deputacji Litewsko-Wilenskiej, aby na potrzebowanie (...) względem zapewniema w rodowitosci įzeczonego Rym- kiewicza odpowiedziec raezyla" (CPAHL, f. 393, z. 1, nr 1764, s. 147-150). W 1832 roku Dominik Rymkiewicz, Syn Karola, uzyskal w lieroldii wilenskiej potwierdzenie szlacheckiego rodowodu (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1620, s. 102). Eliasz Rymkiewicz, syn Macieja, z powiatu lidzkiego w 1832 roku, starając si? o potwierdzenie szlachectwa, podawal, že rodzina ta wywodzi si? z posesji ro- dowej Rymkun (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1620, s. 103).
Wywod famiiii urodzonego Rymkiewicza herbu Lubicz z 1832 roku stwierdzal, že: �przodkowie tej rodziny, szczycąc si? dostojnošcią szlachecką, dziedziczyli dobra Rupsze zwane, w Księstvvie Žmudzkim položone�. Za protoplast? rodu ucho- dzil Kazimierz Rymkiewicz žyjący w drugiej polowie XVII wieku; dalėj wymie- niani byli jego syn Jozef, wnuk Michat, prawnuk Antoni i praprawnuk Piotr.
Wywod famiiii urodzonych Rymkiewiezow herbu Lubicz z 1837 roku infor- mowal, že Michat, syn Jozefą Piotrowicza Rymkiewicza, prosit Deputacj? Wy- wodową o potwierdzenie szlachectwa. Za protoplast? rodu w tym wowodzie wzi?to Mikotaja Rymkiewicza, dziedzieznego szlachcica, posiadającego maj?t- nosč Mitraszuny, ktory �wydat swiatu synow pi?ciu: Gabryela, Szymona, Kazi- mierza, Michata, Stanislawa, z ktorych Kazimierz przepędzając swoj mlodocia- ny wiek w stužbie wojennej kawaleryi narodowej brygady petyhorskiej wojsk Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego, dostužyl si? rangi porueznika, w ktorej [go] najjašniejszy krol polski Stanistaw August przywilejem swoim w roku 1766 utwierdzii�. Wlasnie on odziedziczyt Mitraszuny w powiecie upickim i przeka- zal je požniej synowi Piotrowi, ktory zostawii znowu synow szešciu: Onufrego, Wincentego, Macieja, Ludwika, Karola i Jozefą. Niebogate musiaio byč zycie tej rodziny, skoro w Mitraszunach staty tylko trzy chaty chtopow pariszczyznia- nych (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1059, s. 88-92).
W 1832 roku �familia urodzonych Rymkiewiezow, starožytnošcią y prero- gatywami stanowi szlacheckiemu wtasciwemi zaszczycona'T, zatwierdzona zo- staia przez Deputacj? Wywodową Szlachecką. w Wilnie jako polska rodowita szlachta (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1620, s. 102-105). Wywod famiiii urodzonych Rymkiewiezow herbu Pobog, przedstawiony w Wilnie 9 wrzesnia 1835 roku, podawal, že: �familia Rymkiewiezow, szczycąc si? z najdawniejszycli czasow (od 1596 r.) prerogatywami szlacheckiemi, uzywata herbu Pobog i dziedziezyla w Xi?stwie Žmudzkim liezne dobra ziemskie z poddanymi, z liezby jakowej Szczepan Rymkiewicz, posiadając z przodkow tęž dostojnosč szlachecką row- niež uzywat praw i swobod szlacheckiemu tylko stanowi wiasciwych, i zostawit po sobie dwoch syn6w: Jana i Jakuba (...)�.
W 1835 roku heroldia wilenska uznata za �starožytnych dworzan� Hczny zastęp panow Rymkiewiezow, m.in. Franciszka, Franciszka Barttomieja, Karola
4 7 2
Marcdego, Leona Piotrą, Jerzego, Jozefą, Aleksandra, lana, Wmcentego, Mi- chala, Wawrzyñca Hipólita, Jana Pawla, Kazíraierza, Stanislawa, Dominika Da- niela (CPAHL, f. 391, z. 1, nr 1046, s. 142-146). 9 grudnia 1837 roku heraldía litewska zatwierdzila genealogię rodu Rymkiewiczów herbu Pobóg z powiatów szawclskiego, telszewskiego i rosieñskiego, wlaácicieli m.in. majatków Polusz- cze, Ro2gojnie, Pietkajcie, Rudyszkí, Potyrele, Giedyszki. Rymkiewiczowíe spokrewnieni byli tu przez malzenstwa z Romanowskimi, Skirmuntami (CPAH- L, f. 391, z. 1, nr 1027, s. 122-124) oraz z Labanowskimi, Szadejkami, Dowoj- nami (CPAHL, f. 391, z. 5, nr 572). Znani byli Rymkiewiczowie takže w Rosji, dokąd odgalęzili się ze Žmudzi. A. Bobrinskij podawaf o nich: �Przodkowie Rymkiewiczów od 1663 roku posiadali majątek w powiecic szawelskim guberni kowieñskiej� (cz. 2, s. 263).
RYMKOWICZ-ROMANOWSKI (Rimkovičius-Ramanauskas) herbu Boza Wola. Miejscem icb osiedlenia byl powiat wiíkomierski (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2533),
RYMSZA (Rimšas) herbu Gozdawa. Dziedziczyli majątki w powiatach braslawskim, dzisneúskim, lidzkim, nowogródzkim, rosieñskim, trockim, wil- komierskim i telszewskim.
RYMSZA-GINIATOWICZrPILSUDSKl (Rinisas-GinatoHčius-Pilsudskis)
herbu Kosciesza, Zamieszkiwali w powiecie wileñskim (CPAHL, f. 391, z. 10,
nr 333).
RYMSZEWICZ (Rimseviíius) herbu Gozdawa. Posiadali dobra ziemskie w powiatach trockim i szawelskim,
RYMTOWT (Rimtautas) herbu �Miesiąc rogami do góry i strzala ostrzem�. Miejscem ich osiedlenia byl powiat lidzki (CPAHL, f. 391, z, 6, nr 11).
RYMWID (Rimvidas) herbu Grzymaia, Lew i Lis. Dziedziczyli majątki na Žmudzi, Wtleñszczyznie, Grodzienszczyznie, Miószczyznie. Szczególnie licznie osiedleni byli w powiatach lidzkim, upickim i wiíkomierskim.
Micha! Rymwid, sqdzia grodzki i poseí powiatu lidzkiego, byl sygnatariu- szem uchwal warszawskiego sejmu walnego w roku 1669 (VL, t. V, s. 19). He- liasz Michal Rymwid, lidzki podstarosci grodzki, zostal w 1678 roku mianowa- ny przez sejm grodzieñski czíonkiem Rady Królewskiej Jana III Sobieskiego (VL, t. V, s. 270).
RYMWID-MICKIEWICZ (Rimvidas-Mickevičius) herbu Lis i álepowron; Zamieszkiwali w powiatach oszmiañskim, lidzkim, miñskim, nowogródzkim i poniewíeskím (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2568,2572; f. 391, z. 1, nr 707, 1622).
RYNKIEWICZ (Rinkevičius) herbu Bože Zdarz. Dziedziczne posiadlošci mieli w powiatach oszmiañskim i wileñskim - m.in. zascianek Zabieliszki (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 31; f. 391, z. 6, nr 7, 707).
473
RYNKSZELEWSKI (Rinkšelevksis) herbu Lubicz. Miejscem ich osiedle- nia byl powjat szawelski.
RYPINSK1 (Ripinskas) herbu Radwan, Dziedziczyli dobra ziemskie w powiatach oszmiahskim, dzisnehskim, polockim, rosienskim, witebskim i trockim (CPAHL, f. 391, z, 6, nr265, 609, 707 i in,). Ich rodowitosc szlachecką potwierdzila heroldia witebska w 1834 roku.
RYSIEWICZ (Risevičius) herbu Pogoh odm. Znani byli w Matopolsce i Wielkim Księstwie Litewskim.
RYZWANOWICZ (Rižvanovičius) herbu Przyjaciel. Dziedziczne dobra ziemskie mieli w powiecie trockim.

RYŽY (Rudas) herbu Godziemba. Zamieszkiwali w powiatach trockim, dzisnehskim i wilehskim (CPAHL, f. 391, z. 4, nr 2545).

RŽEPNIK (Žepnikas) herbu Biaiynia. Rodowe siedziby mieli w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 70S, z, 2, nr 4, 649, 724, 928).

RZEWUSKI (Ževuskis) herbu Krzywda i Jastrzębiec. Zamieszkiwali w powiatach wilehskim, wilejskim, telszewskim. W powiecie wilehskim posia- dali zašcianki Posperz, Lewajnie, Krwawa Praca (CPAHL, f. 391, z. 8, nr 2541, s. 31-32). W powiecie szawelskim uzywali odmiany nazwtska Rzewucki (CPAHL, f. 391, z. 6, nr 7, 8,707,709).
Jan, Maciej, Piotr, Pawel i Stanislaw Rzewuscy herbu Jastrzębiec odnoto- wani zostali 3 lutego 1550 roku w drohiczynskich księgach ziemskich (W. Sem- kowicz, Wywody szlachectwa, nr 333). Prawdopodobnie z rodu Rzewuskich pochodzil Lewko Rewutsky (ur. w 1889 r,), znany kompozytor ukrainski i znawca kultury narodowej, profesor Konserwatorium KJjowskiego.

RZYMSKI (Rimskas) herbu Brodzic. W powiecie hikowskim byla ongiš miejscowosc Rzymy (parafia Ulan), a szlachta tamtejsza užywala nazwtska Rzymski (por. J. Krzepela, Malopolskie rody ziemianskie, Krakow 1928, s. 9, 92). Rzymscy wzmiankowani byli w aktach urzędowych z lat 1552-1580. W Wielkim Księstwie Litewskim zamieszkiwali przede wszystkim w powiecie wilkomierskim (CPAHL, f. 708, z. 3, nr 31).
W. Nekanda Trepka w Liber generationis plebeartorwrt (s. 354) donosil: �Rzymski nazwal się. Tego Jakubem zwano, gdy služyl za szynkarza u Endrysa kupca w Lublinie, co szynkowai wina. Po smierci Endrysa pojąl byt dziewkę jego, po ktörej wziąl 6 tysięcy. Dmgą wydal za Jarząbkowskiego, trzecią za Niezabitow- skiego. Ci tež wszyscy szwagrowie psi pokupili po plachciu we wsi Komorowie u Zamošcia. Ten Rzymski zaš chlopu, bratu swemu Szczepanowi, dodal pieniędzy, že na zastawę dal pod Beizern anno 1621, chcąc się za szlachtę udač�.
474